Οι Επιθανάτιες Εμπειρίες και οι προκλήσεις για την Χριστιανική θεολογία

Τις τελευταίες δεκαετίες με την ανάπτυξη σύγχρονων μεθόδων ανάνηψης, εκατομμύρια άνθρωποι από όλον τον κόσμο επιστρέφουν στη ζωή έχοντας να διηγηθούν κάποια εξαιρετικά γεγονότα που βίωσαν όντας κλινικά νεκροί. Αν και πολλοί θεωρούσαν ότι τα βιώματά τους πρόκειται για παραισθήσεις, ψυχολογικούς μηχανισμούς άμυνας ή κάποιο άλλο φυσιοκρατικό αίτιο, σχετικές έρευνες από έγκριτους επιστήμονες αποδεικνύουν ότι αφορούν μοναδικές διαυγείς και αληθινές συνειδησιακές καταστάσεις[1].

Η αποδεικτική ισχύς των δεδομένων οδήγησε μερικούς κορυφαίους Χριστιανούς ακαδημαϊκούς να τα χρησιμοποιήσουν με προσοχή και επιστημονική αυστηρότητα ως επιβεβαιωτικά στοιχεία στη θεολογία τους.

Ανάμεσά τους ανήκουν ο θεολόγος Γκάρι Χάμπερμας (Gary Habermas) και ο ιστορικός Ντέιλ Άλισον (Dale Allison), που θεωρούνται παγκοσμίως αυθεντίες σχετικά με την ιστορικότητα της Ανάστασης του Χριστού.

Ο Χάμπερμας αφιέρωσε ένα ολόκληρο κεφάλαιο στο σημαντικό ιστορικά έργο του On the Resurrection, Volume 1: Evidences, με τίτλο Evidential Near-Death Experiences. Οι έρευνές του, όμως, ξεκίνησαν πριν αρκετές δεκαετίες και έχει παρουσιάσει μια ολοκληρωμένη άποψη για το ζήτημα του θανάτου βασισμένη και στις Επιθανάτιες Εμπειρίες μαζί με τον Αμερικανό φιλόσοφο, θεολόγο και χριστιανό απολογητή Τζ. Π. Μόρλαντ (J. P. Moreland) στο βιβλίο τους Beyond Death: Exploring the Evidence for Immortality.

Επίσης, ο Άλισον (Dale Allison) υποστήριξε τη σημασία των Επιθανάτιων Εμπειριών για τη Χριστιανική Εσχατολογία στα βιβλία του Encountering Mystery: Religious Experience in a Secular Age και Night Comes: Death, Imagination, and the Last Things.

Την ίδια αντιμετώπιση είχαν και διάσημοι πάστορες του εξωτερικού όπως ο Τζον Μπερκ (John Burke) με το μπεστ σέλερ Imagine Heaven[2].

Οι παραπάνω στοχαστές, καθώς και πολλοί ακόμα, συνειδητοποίησαν ότι οι εμπειρίες αυτές που πιστοποιούνται επιστημονικά μπορούν να βοηθήσουν τους σύγχρονους ανθρώπους να βρεθούν πιο κοντά στον Θεό σε μια εποχή που είναι ιδιαίτερα υλιστική, σκεπτικιστική και κυνική.

Στην ελληνική σκέψη, με ελάχιστες εξαιρέσεις, δεν υπήρξαν σοβαρές προσπάθειες ώστε να κατανοηθεί το φαινόμενο και οι θεολογικές επιπτώσεις  του. Ο π. Σεραφείμ Ρόουζ[3] τις αντιμετώπισε με ιδιαίτερο σκεπτικισμό, ενώ ο Κωνσταντίνος Καβαρνός, που ήταν και καθηγητής φιλοσοφίας στο Χάρβαρντ πριν ακολουθήσει τον μοναχισμό, θεώρησε ότι επιβεβαιώνουν όσα έλεγαν οι Πατέρες της Εκκλησίας για την ψυχή[4].

Πρόσφατη Επιθανάτια Εμπειρία στην Ορθόδοξη παράδοση έχει μαρτυρηθεί από τον Άγιο Καλλίνικο Εδέσσης και την αναφέρει ο μητρ. Ιερόθεος, «Έλεγε ότι δεν ήταν όνειρο, αλλά πραγματικό γεγονός. Είχε συνείδηση, δηλαδή, ότι πρόκειται για μια πραγματικότητα. Είδε τον εαυτό του έξω από το σώμα, η ψυχή του παρακολουθούσε το σώμα του, που βρισκόταν στο κρεββάτι του, καθώς επίσης παρακολουθούσε όλους εμάς, που ήμασταν λυπημένοι και ετοιμαζόμασταν για κηδεία. Μάλιστα, υπέδειξε μια συγκεκριμένη νοσοκόμα από τις τόσες πολλές που υπήρχαν, η οποία τον μετρούσε για να αγοράσει το φέρετρο. Εκείνος καταλάβαινε ότι η ψυχή του βγήκε από το σώμα, και μάλιστα έλεγε ότι εκείνη την ώρα έκανε ο ίδιος νεκρώσιμο τρισάγιο στον εαυτό του»[5].

Στοιχεία που επαληθεύουν τη Χριστιανική παράδοση

Πολλά στοιχεία που προκύπτουν από αντίστοιχες μαρτυρίες πιστοποιούν ισχυρά όσα ο Χριστιανισμός ευαγγελίζεται.

Πρώτον, δείχνουν ότι υπάρχει ένας υπερφυσικός κόσμος πέρα από το ορατό μας σύμπαν, ο οποίος συνάδει με τη βιβλική πρόταση. Σε αρκετές περιπτώσεις αυτός περιγράφεται με τον τρόπο που εικονίζει η Αποκάλυψη του Ιωάννη.

Δεύτερον, τα στοιχεία υποδηλώνουν ότι υπάρχει ένα Υπέρτατο Ον το οποίο είναι Αγάπη και Φως. Χιλιάδες μαρτυρίες ανθρώπων που βρέθηκαν στην «άλλη μεριά» μιλούν για ένα θεϊκό ον φωτός, μπροστά στο οποίο ένιωσαν απόλυτη αγάπη και άνευ όρων αποδοχή. Τέτοιες ιστορίες που εμφανίζονται εξίσου από χριστιανούς και μη χριστιανούς συσχετίζονται στενά με τις περιγραφές της Καινής Διαθήκης ότι «ο Θεός είναι αγάπη» (Α’ Ιω. 4:8) και «ο Θεός είναι φως» (Α’ Ιω. 1:5), καθώς και με παρόμοιες εικόνες που εμφανίζονται στην Παλαιά Διαθήκη.

Τρίτον, τα στοιχεία αποδεικνύουν ότι υπάρχει μετά θάνατον ζωή για τους ανθρώπους και ότι η συνείδηση επιβιώνει του φυσικού θανάτου μεταφερόμενη σε έναν άλλον κόσμο, όπως προβλέπει η χριστιανική δογματική. Επίσης, άφθονες μαρτυρίες αναφέρονται τόσο σε παραδεισένια όσο και σε κολάσιμα μέρη, με τα πρώτα να είναι απερίγραπτα όμορφα και τα δεύτερα να είναι οδυνηρά. Επιβεβαιώνεται η βιβλική εικόνα ότι «Θα διώξει κάθε δάκρυ από τα μάτια τους, κι ο θάνατος δε θα υπάρχει πια· ούτε πένθος ούτε κλάμα ούτε πόνος θα υπάρχει πια, γιατί τα παλιά πέρασαν» (Αποκ. 21:4). Ενισχύεται επίσης η ελπίδα για μια μετά θάνατον ζωή όπου οι άνθρωποι επανενώνονται με τους φίλους και τους αγαπημένους τους, μια πιθανότητα που υπονοείται τόσο στην Καινή Διαθήκη (π.χ. Ματθαίος 26:29: «Σας βεβαιώνω πως δεν θα ξαναπιώ από τούτο τον καρπό του αμπελιού ως την ημέρα που θα το πίνω καινούριο μαζί σας στη βασιλεία του Πατέρα μου») και σε πολλά σημεία της Παλαιάς Διαθήκης όπου αναφέρεται ότι ένας νεκρός «πήγε μαζί με τους νεκρούς του λαού του» (π.χ. Γένεση 25:8, 35:29, 49:33).

Τέταρτον, οι μαρτυρίες υποδηλώνουν την ύπαρξη του Ιησού ως υπερφυσικού όντος. Πολλοί άνθρωποι που έχουν βιώσει μια Επιθανάτια Εμπειρία, ανεξάρτητα από το αν πίστευαν στον Ιησού πριν από την εμπειρία τους, αναφέρουν ότι Τον συνάντησαν ως πρεσβευτή τους στον υπερφυσικό κόσμο. Αν και αυτό δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί όπως γίνεται για παράδειγμα με στοιχεία της εξωσωματικής τους εμπειρίας που είναι επαληθεύσιμα, οι πολυάριθμες μαρτυρίες συνάδουν με την παραδοσιακή χριστιανική θεολογία του Ιησού ως πραγματικού, αναστημένου και θεϊκού.

Πέμπτον, υπάρχουν όλο και περισσότερες αναφορές από πολλούς που έχουν μια «ανασκόπηση της ζωής» τους κατά τη διάρκεια της εμπειρίας τους. Σε αυτήν ανακαλούν όλη τους τη ζωή με εξαιρετική λεπτομέρεια. Βιώνουν κάθε πτυχή της ύπαρξής τους ταυτόχρονα μέσα από τρεις προοπτικές: α) του εαυτού τους, β) εκείνων με τους οποίους αλληλεπιδρούσαν (πώς ένιωθαν μέσα από τα δικά τους μάτια, πώς τους επηρέασαν, πώς καθόρισαν τη ζωή τους), γ) μιας "θεϊστικής" - αμερόληπτης ματιάς. Τη διαδικασία αυτή είχε επισημάνει ο άγιος Αυγουστίνος, όπου σχολιάζοντας το 20^ο κεφάλαιο της Αποκάλυψης έγραψε ότι μετά τον θάνατο όλες οι πράξεις ενός ατόμου, καλές και κακές, θα ανακληθούν και θα παρουσιαστούν στο νου με θαυμαστή ταχύτητα, έτσι ώστε ο καθένας θα κριθεί από μόνος του[6]. Το ίδιο έλεγε και ο άγιος Παΐσιος «Στην μέλλουσα Κρίση θα αποκαλυφθεί σε μια στιγμή η κατάσταση του κάθε ανθρώπου και μόνος του καθένας θα τραβήξει για ‘κει που είναι».

Στοιχεία που μπορούν να διευρύνουν τη Χριστιανική θεολογία

Υπάρχουν, όμως, και κάποια στοιχεία που τίθενται ως προκλήσεις σε μερικές παραδοσιακές θεολογικές βεβαιότητες. Μερικά από αυτά είναι τα εξής:

Α) Υπάρχει η δυνατότητα μετάνοιας μετά τον θάνατο. Είναι ενδεικτική η μαρτυρία του Χάουαρντ Στορμ (Howard Storm) ενός άθεου καθηγητή τέχνης, ο οποίος βίωσε μια Επιθανάτια Εμπειρία μετά από διάτρηση του στομάχου του. Κατά τη διάρκεια αυτής βρέθηκε σε ένα σκοτεινό μέρος με τρομακτικά πλάσματα που τον βασάνιζαν. Ο φόβος και η απογοήτευση τον είχαν καταβάλλει. Κάποια στιγμή ένιωσε μια φωνή να του λέει «Προσευχήσου στον Θεό». Στην αρχή το θεώρησε ανόητη ως ιδέα, αλλά αφού άκουσε τη φωνή μερικές φορές ακόμα, προσπάθησε να το κάνει.

Ο ίδιος διηγείται, «Φώναξα στο σκοτάδι: «Ιησού, σώσε με!». Ποτέ στη ζωή μου δεν εννοούσα κάτι πιο έντονα. Κι όταν το είπα αυτό, είδα ένα φως. Μια μικροσκοπική, μικρή κουκίδα φωτός και πολύ γρήγορα, έγινε πολύ φωτεινή και με πλησίασε. Και, είδα μέσα από το φως: χέρια… βγήκαν και με άγγιξαν… Φώναξα τον Ιησού και ήρθε να με σώσει. Έκλαιγα και έκλαιγα... Αμέτρητη χαρά με διαπέρασε»[7].

Σε μια αντίστοιχη μαρτυρία, η Κρίσταλ ΜακΒέι (Crystal McVea) ομολόγησε ότι είχε παραβεί και τις δέκα από τις Δέκα Εντολές και είχε περάσει τη ζωή της «αμφισβητώντας την ύπαρξη του Θεού και την αγάπη Του» για εκείνη. Σε ηλικία 33 ετών η καρδιά της σταμάτησε να χτυπά για εννέα λεπτά λόγω επιπλοκών από παγκρεατίτιδα. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, θυμάται ότι δύο άγγελοι που την αγαπούσαν υπερβολικά την συνόδευσαν σε έναν άλλο κόσμο. Η ΜακΒέι ισχυρίζεται επίσης ότι συνάντησε τον Θεό, τον Ιησού και το Άγιο Πνεύμα σε αυτό το ταξίδι - ένα ον με λαμπερό φως και άνευ όρων αγάπη, που της δημιούργησε «μια βαθιά και επίμονη επιθυμία να το δοξάζει και να το λατρεύει». Αντί να ρωτήσει τον Θεό γιατί άφησε να της συμβούν τόσο άσχημα πράγματα, όπως πάντα σκόπευε να κάνει σε αυτή τη στιγμή, έπεσε στα γόνατα και ρώτησε: «Γιατί δεν έκανα περισσότερα για Σένα;» Μετά από αυτή την εμπειρία, η ΜακΒέι έγινε ευσεβής πιστή[8].

Οι παραπάνω μαρτυρίες, που δεν είναι οι μοναδικές, αμφισβητούν την άποψη ότι «Εν τω Άδη ουκ έστι μετάνοια». Τον προβληματισμό αυτόν είχε αναδείξει στο πλαίσιο μιας προσωποκεντρικής οντολογίας και ο Χρήστος Γιανναράς στο έργο του «Το αίνιγμα του κακού», όπου και αναφέρει, «αν ο άνθρωπος πλάστηκε κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του Τριαδικού Θεού, δηλαδή ως ύπαρξη προσωπική, αυτό το υπαρκτικό του γνώρισμα δεν μπορεί να αναστέλλεται μετά τον θάνατο χωρίς να χάνεται και η ανθρώπινη ιδιότητα. Προσωπική είναι η ύπαρξη που έχει τη δυνατότητα να ενεργείται ως ελευθερία θετικών ή αρνητικών σχέσεων, ελευθερία από προκαθορισμούς του γνωμικού της θελήματος. Αν αυτή η ελευθερία πάψει να υπάρχει, παύει να υπάρχει και άνθρωπος»[9].

Β) Η σωτηρία απευθύνεται σε όλους τους ανθρώπους ανεξαρτήτως θρησκευτικών πεποιθήσεων. Άτομα κάθε θρησκευτικής ομάδας έχουν αναφέρει Επιθανάτιες Εμπειρίες, συμπεριλαμβανομένων βουδιστών, χριστιανών όλων των δογμάτων, ινδουιστών, οπαδών αυτόχθονων θρησκειών, Εβραίων και μουσουλμάνων. Επίσης, άτομα χωρίς θρησκευτική πεποίθηση έχουν αναφέρει αντίστοιχες εμπειρίες, συμπεριλαμβανομένων αγνωστικιστών, αθεϊστών και ατόμων που περιγράφουν τον εαυτό τους ως πνευματικούς αλλά χωρίς σύνδεση με κάποια οργανωμένη θρησκεία.

Είτε πρόκειται για έναν ινδουιστή στην Ινδία, έναν μουσουλμάνο στην Αίγυπτο, έναν χριστιανό στις Ηνωμένες Πολιτείες ή έναν άθεο στην Ισλανδία, τα ίδια βασικά στοιχεία της εμπειρίας είναι παρόντα σε όλες τις περιπτώσεις: αισθήματα ειρήνης, εξωσωματική εμπειρία, πέρασμα από ένα τούνελ, όντα φωτός, ανασκόπηση της ζωής, απροθυμία επιστροφής και μεταμορφωτικές αλλαγές[10].

Αν πράγματι αυτές οι εμπειρίες είναι αυθεντικές αναπαραστάσεις όσων ακολουθούν μετά τον θάνατο, το συμπέρασμα είναι ότι υπάρχει ένα ευρύτερο άνοιγμα από τη «στενή πύλη» για τη σωτηρία, το οποίο δεν είναι το απεριόριστο άνοιγμα του Οικουμενισμού, αφού υπάρχουν κολάσιμες εμπειρίες που το αμφισβητούν, και το οποίο δεν αναιρεί το σωτηριολογικό ρόλο του Χριστού.

Αποτελούν θεολογική εκκρεμότητα τα παρακάτω λόγια του αγίου Πορφυρίου, «Κ. μου, ο Θεός μας ξεγέλασε. Μας έπλασε ελεύθερους, όμως το θέλημά Του είναι “πάντας σωθείναι”. Θα μας σώσει όλους, ακούς; Όλους. Και τους εγκληματίες θα σώσει. Μη με ρωτάς πώς»[11].

Γ) Δεν τονίζονται οι τελετουργικές, ή κοινωνικοπολιτισμικές, πτυχές της θρησκείας στην οποία οι αποθανόντες ανήκαν, ούτε υπάρχει η διαπίστωση ότι οι επιλογές της ζωής τους σβήστηκαν ή συγχωρέθηκαν επειδή πίστευαν σε μια συγκεκριμένη θρησκεία ή θρησκευτική προσωπικότητα.

Επιπλέον, όσοι βίωσαν μια Επιθανάτια Εμπειρία δεν φαίνεται να διακρίνουν ως σημαντικές διάφορες πνευματικές πρακτικές όπως ο διαλογισμός, η γιόγκα ή άλλα μέσα που χρησιμοποιούνται για την αναζήτηση μιας πνευματικής αφύπνισης.

Υπάρχει, παρόλα αυτά, η άποψη ότι η μετάνοια είναι σημαντική. Η Ρανέλ Γουάλας (RaNelle Wallace) που είχε μια αντίστοιχη εμπειρία διηγείται, «Η λέξη «ολότητα» δεν περιγράφει την πληρότητα αυτής της ανασκόπησης. Περιλάμβανε γνώσεις για μένα, που δεν θα μπορούσαν να περιέχονται σε όλα τα βιβλία του κόσμου. Κατάλαβα κάθε λόγο για όλα όσα έκανα στη ζωή μου. Και κατάλαβα επίσης τον αντίκτυπο που είχα στους άλλους. Ένα μέρος μου άρχισε να προβλέπει ορισμένα γεγονότα, πράγματα στη ζωή μου που θα φοβόμουν να ξαναδώ. Αλλά τα περισσότερα από αυτά δεν εμφανίστηκαν και κατάλαβα ότι είχα αναλάβει την ευθύνη για αυτές τις πράξεις και είχα μετανοήσει. Είδα τον εαυτό μου να μετανοεί για αυτές, να επιθυμεί ειλικρινά ο Θεός να αφαιρέσει το βάρος και την ενοχή αυτών των τρομερών πράξεων. Και το έκανε. Θαύμασα την υπέροχη αγάπη Του και το γεγονός ότι οι κακές μου πράξεις μπορούσαν να συγχωρεθούν και να αφαιρεθούν τόσο εύκολα. Αλλά τότε είδα άλλες σκηνές που δεν είχα προβλέψει, πράγματα που ήταν εξίσου φρικτά. Τα είδα με φρικτές λεπτομέρειες και παρακολούθησα τον αντίκτυπο που είχαν στους άλλους… Η αδιάφορη στάση μου είχε προκαλέσει πραγματικό πόνο και θλίψη σε άλλους, πόνο που δεν είχα γνωρίσει ποτέ.»[12].

Δ) Κάποιοι εκφράζουν την πεποίθηση της προΰπαρξής τους, ότι είχαν ζήσει κι άλλες ζωές πριν από την τωρινή τους. Βέβαια η πίστη στην Ανάσταση δεν μπορεί να συμπεριλαμβάνει ταυτόχρονα και την πίστη στη μετεμψύχωση ή σε μια διαδοχή ζωών σε έναν πνευματικό κόσμο. Υπάρχει, όμως, ένας τρόπος που η Χριστιανική θεολογία μπορεί να απαντήσει σε αυτό το ζήτημα χωρίς να το απορρίπτει εκ προοιμίου ως «δαιμονική επιρροή» ή «ψευδαίσθηση».

Η Ανίτα Μουρτζάνι αναφέρει το εξής «Η έννοια της μετενσάρκωσης στην παραδοσιακή της μορφή, ως μια διαδοχική σειρά ζωών που ακολουθούν η μία την άλλη, δεν επιβεβαιώθηκε από την εμπειρία μου. Συνειδητοποίησα ότι ο χρόνος δεν κινείται γραμμικά, εκτός αν χρησιμοποιούμε το φίλτρο του φυσικού μας σώματος και του νου μας. Όταν δεν περιοριζόμαστε πλέον από τις γήινες αισθήσεις μας, κάθε στιγμή υπάρχει ταυτόχρονα. Έχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η έννοια της μετενσάρκωσης είναι στην πραγματικότητα απλώς μια ερμηνεία, ένας τρόπος για το μυαλό μας να κατανοήσει όλη την ύπαρξη που συμβαίνει ταυτόχρονα. Σκεφτόμαστε με όρους «πέρασμα του χρόνου», αλλά στην Επιθανάτια Εμπειρία μου, ένιωσα σαν ο χρόνος απλά να υπάρχει και εμείς να κινούμαστε μέσα σε αυτόν. Αυτό σημαίνει ότι όχι μόνο όλα τα σημεία του χρόνου υπάρχουν ταυτόχρονα, αλλά και ότι στον άλλο κόσμο, μπορούμε να πάμε πιο γρήγορα, πιο αργά, ή ακόμα και προς τα πίσω και προς τα πλάγια»[13].

Για τη Χριστιανική θεολογία ο άνθρωπος είναι ένα «ον προς», σχεσιακό και αναφορικό. Τίποτε δεν αποκλείει το ενδεχόμενο ότι οι σχέσεις του με τους άλλους ανθρώπους περιορίζονται στο χώρο ή το χρόνο όταν πεθαίνει βιολογικά. Αυτό σημαίνει ότι κάποιος που έχει μια Επιθανάτια Εμπειρία μπορεί να νιώθει σαν να συμβαίνουν όλα ταυτόχρονα. Για αυτό μπορεί και συμμετέχει σε εμπειρίες εξίσου παρελθοντικές, παροντικές, μελλοντικές. Όχι μόνο δικές του, αλλά κι άλλων ανθρώπων που ίσως επηρέασαν την ύπαρξή του μέσα από μια αλληλουχία γεγονότων. Όταν επιστρέφει στη ζωή προσπαθεί να βάλει σε μια τάξη την άφατη εμπειρία του και να την εντάξει σε μια χρονική ακολουθία. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο είναι φυσιολογικό να θεωρεί ότι η σύνδεση που είχε με κάποιον άνθρωπο του παρελθόντος ήταν ο ίδιος ο εαυτός τους, αφού τον βίωνε άμεσα...

Η παραπάνω ερμηνευτική πρόταση υποστηρίζεται και από τον ψυχίατρο Μπρους Γκρέισον που έχει μελετήσει επιστημονικά για πολλά χρόνια τις Επιθανάτιες Εμπειρίες. Αναφέρει το εξής «Ποια είναι η προσωπική μου άποψη για τη μετενσάρκωση; Πολλές από τις περιπτώσεις που έχουμε είναι ανεξήγητες από την άποψη της δυτικής ιατρικής, αλλά είναι επίσης ανεξήγητες από την άποψη της υπόθεσης της μετενσάρκωσης. Μερικές φορές θα δείτε δύο παιδιά που φαίνεται να θυμούνται την ίδια προηγούμενη ζωή. Μερικές φορές θα δείτε ένα παιδί που θυμάται την προηγούμενη ζωή κάποιου που πέθανε όταν το παιδί ήταν έξι μηνών, οπότε οι δύο ζωές αλληλεπικαλύπτονται. Επομένως, δεν είναι ένα σαφές μοντέλο που μπορούμε να ακολουθήσουμε. Όταν μιλάω με άτομα που έχουν βιώσει μια Επιθανάτια Εμπειρία, πάντα λένε – όταν αρχίζουν να εξηγούν την εμπειρία τους – λένε πρώτα ότι τα λόγια δεν μπορούν να εξηγήσουν την εμπειρία τους. Δεν μπορώ να σας την περιγράψω. Και τότε τους λέω: «Τέλεια, πείτε μου τα όλα». Έτσι, τους αναγκάζουμε να μας πουν τι βίωσαν, και ξέρουμε ότι δεν μας λένε αυτό που βίωσαν· εκφράζουν με λέξεις πράγματα που δεν μπορούν να εκφραστούν με λέξεις. Και νομίζω ότι το ίδιο ισχύει και για τις αναμνήσεις από τη μετενσάρκωση. Αυτό που πραγματικά συμβαίνει είναι κάτι που εμείς – ο εγκέφαλός μας – δεν μπορούμε να καταλάβουμε. Έτσι, τα μοντέλα που δημιουργούμε δεν προσεγγίζουν πραγματικά την πραγματικότητα. Αν λοιπόν με ρωτήσετε τι πιστεύω, θα σας πω ότι αυτό που συμβαίνει μετά τον θάνατο είναι κάτι που δεν μπορώ να καταλάβω όσο είμαι σε αυτό το σώμα»[14].

Τα παραπάνω είναι ενδεικτικά για τον τρόπο που οι Χριστιανοί μπορούμε να προσεγγίζουμε αυτού του είδους τις εμπειρίες. Στην Ελλάδα υπάρχουν στατιστικά τουλάχιστον 420.000 άνθρωποι που έχουν βιώσει αυτό το φαινόμενο. Πολλοί από αυτούς φοβούνται να μοιραστούν την εμπειρία τους λόγω της κοινωνικής κατακραυγής και της κυνικότητας που ίσως αντιμετωπίσουν. Θα έπρεπε, όμως, να υπάρξει μια ιδιαίτερη φροντίδα ώστε αυτό να μην συμβαίνει και να δημιουργείται ένα ασφαλές περιβάλλον στο οποίο να εκφράζονται ελεύθερα. Από προσωπική μου επικοινωνία με μερικούς από αυτούς διαπίστωσα ότι κάποιοι νιώθουν μια απογοήτευση για τον στενόμυαλο τρόπο που αντιμετωπίζεται το πολύτιμο βίωμά τους θρησκευτικά, με αποτέλεσμα να κατευθυνθούν σε εναλλακτικές πνευματικές παραδόσεις χωρίς να χάσουν την πίστη τους στον Χριστό.

Όσα αναφέρθηκαν ήδη δείχνουν ότι η θεολογική σκέψη θα μπορούσε να ευνοηθεί από τις ενοράσεις τους, να διευρυνθεί και να εξελιχθεί σε έναν διαρκώς διευρυνόμενο και εξελισσόμενο κόσμο. Αυτό προϋποθέτει την τόλμη του αναστοχασμού αξιωματικών θέσεων που προέκυψαν στο παρελθόν και δεν καλύπτουν πλέον κάποια σύγχρονα δεδομένα.

Σημειώσεις

[1] Τον Οκτώβριο του 2025 εκδόθηκαν δύο βιβλία στα ελληνικά για αυτό το ζήτημα, ένα του γράφοντος από τις εκδόσεις 24 γράμματα με τίτλο «Ξεκλειδώνοντας το μυστήριο του θανάτου, επιστημονικές μελέτες και μαρτυρίες ανθρώπων που βρέθηκαν στην άλλη μεριά», και ένα σε μετάφραση του ψυχοθεραπευτή π. Μελέτιου Ζαχαρόπουλου από τις εκδόσεις Αρμός, του ψυχιάτρου Κριστόφ Φορέ (Christophe Fauré) «Η ζωή αυτή... και πέρα από αυτή, Μελετώντας το ταξίδι της ψυχής μετά τον θάνατο».

[2] John Burke, Imagine Heaven: Near-Death Experiences, God's Promises, and the Exhilarating Future That Awaits You – A Spiritual Exploration of Life, Purpose, and Eternal Hope in the Face of Death and Grief, Baker Books, Michigan 2015.

[3] Σεραφείμ Ρόουζ, Η ψυχή μετά τον θάνατο, Οι μεταθανάτιες εμπειρίες, στο φως της Ορθόδοξης διδασκαλίας, Μυριόβιβλος, 2011.

[4] Κωνσταντίνος Καβαρνός, Η μέλλουσα ζωή κατά την Ορθόδοξον Διδασκαλία, σ.10-13, Ορθόδοξος Τύπος, 1993.

[5] μητρ. Ιερόθεου, Η ζωή μετά τον θάνατο, σελ. 127-128, Ι.Μ. Γενεθλίου της Θεοτόκου (Πελαγίας), γ’ έκδ. 1996.

[6] Augustine, City of God, ed. David Knowles, σελ. 924, 925, Penguin, 1972.

[7] John Burke, Imagine Heaven: Near-Death Experiences, God's Promises, and the Exhilarating Future That Awaits You, σελ. 215-220, Baker Books, 2015 και Howard Storm, My Descent Into Death: A Second Chance at Life, σελ. 10-26, Doubleday, 2005.

[8] Crystal McVea, Alex Tresniowski, Waking Up in Heaven: A True Story of Brokenness, Heaven, and Life Again, Howard Books, 2013)

[9] Χρ. Γιανναράς, Το αίνιγμα του κακού, σελ. 254, Ίκαρος, 2009.

[10] Raymond Moody, Paul Perry, Glimpses of Eternity: Sharing a Loved One's Passage From This Life to the Next, σελ. 128, SAKKARA Productions, 2016.

[11] Μοναχή Φιλοθέη, Η γερόντισσα της χαράς, σελ. 228, Επιστροφή, 2018.

[12] David Sunfellow, 500 Quotes From Heaven: Life-Changing Quotes That Reveal The Wisdom & Power Of Near-Death Experiences, σελ. 45-46, Kindle Edition.

[13] Anita Moorjani, Dying to Be Me: My Journey from Cancer, to Near Death, to True Healing, σελ. 142, ‎ Hay House Inc, 2012.

[14] David Sunfellow, 500 Quotes From Heaven: Life-Changing Quotes That Reveal The Wisdom & Power Of Near-Death Experiences, σελ. 200, Kindle Edition.

Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα είναι έργο του Βαγγέλη Παππά.