O κοσμικισμός και το Ισλάμ

0
869

Α. Μερικοί ορισμοί.
Ο κοσμικισμός είναι η πεποίθηση και η άποψη ότι οι θρησκευτικοί θεσμοί και οι αξίες δεν πρέπει να παίζουν κανένα ρόλο στις κοσμικές υποθέσεις του έθνους-κράτους. Ως πολιτικό πρόγραμμα ο κοσμικισμός προωθεί αυστηρές κανονιστικές διατάξεις στις σχέσεις θρησκειών και κράτους.

Η εκκοσμίκευση, με τη σειρά της, αναφέρεται αφενός στο διαχωρισμό του κράτους από τους θρησκευτικούς θεσμούς ή έστω τον έλεγχο του κράτους πάνω σε αυτούς τους θεσμούς και αφετέρου στη διαδικασία εξασθένησης της επιρροής της θρησκείας στην κοινωνία και την κάμψη της θρησκευτικής πρακτικής (μείωση στα ποσοστά εκκλησιασμού, για παράδειγμα).

Η εκκοσμίκευση  αποτελεί, όπως θα δούμε, απόρροια και συνέπεια αλλά και προϋπόθεση της νεωτερικότητας, ενώ η αποεκκοσμίκευση, η λεγόμενη «επιστροφή του Θεού», σχετίζεται με τα προβλήματα και τις αβεβαιότητες που γεννά η νεωτερικότητα.

Β. Η διαδρομή της εκκοσμίκευσης.

Το πρώτο βήμα προς την εκκοσμίκευση σημειώνεται με την συνθήκη της Βεστφαλίας το 1648, με την όποια δόθηκε τέλος στον αιματηρότατο τριακονταετή θρησκευτικό πόλεμο. Με την συνθήκη αυτή η θρησκεία καθίσταται ενδοκρατική υπόθεση. Το θρήσκευμα μιας επικράτειας  πρέπει να συμπίπτει με το θρήσκευμα του ηγεμόνα της, ενώ όλοι καλούνται να μην αναμειγνύονται στα εσωτερικά των καθέκαστα επικρατειών.

Με την Γαλλική επανάσταση, στη συνέχεια, ο νεωτερικός εθνισμός αναδεικνύεται σε ανταγωνιστή ή ακόμη και υποκατάστατο της θρησκευτικότητας. Παρότι σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες (Πολωνία, Ιρλανδία) ο εθνισμός χρησιμοποιεί έντονα τα θρησκευτικά αισθήματα, στις περισσότερες περιπτώσεις έδρασε προς την κατεύθυνση της εκκοσμίκευσης. Οριοθέτησε την πίστη και την αφοσίωση προς το νεωτερικό έθνος-κράτος, ως υπέρτερη από την αφοσίωση στα θρησκεύματα και κατέστησε το έθνος-κράτος ισχυρότερο από οποιαδήποτε εκκλησία και θρησκεία. Η εξέλιξη αυτή δεν είναι τυχαία καθώς το έθνος-κράτος αποτέλεσε το «θερμοκήπιο» ανάπτυξης της ατομικής  ελευθερίας και τον μοχλό ρευστοποίησης του δεσποτισμού της φεουδαρχίας.

Μετά την Γαλλική επανάσταση, με την εκβιομηχάνιση και την άνοδο του βιοτικού επιπέδου, η εκκοσμίκευση προσέλαβε νέα ώθηση που κορυφώθηκε με τον Μάη του 1968. Η σεξουαλική απελευθέρωση και η γενικότερη επανάσταση των ηθών, φάνηκε να δίνει το τελειωτικό χτύπημα στη θρησκεία.

Το οικοδόμημα όμως της εκκοσμίκευσης είχε αρχίσει να τρίζει ήδη από την εποχή των δύο παγκοσμίων πολέμων. Η ετοιμότητα των λεγομένων πολιτισμένων λαών για αμοιβαία εξολόθρευση, κλόνισε την πίστη στην αέναη πρόοδο. Ο εικοστός αιώνας αντί να αποδειχθεί επίγειος παράδεισος, όπως ανέμεναν πολλοί, κατέληξε να γίνει «αιώνας των φονιάδων». Οι κύκλοι της οικονομίας, εξ’ άλλου, με τα καταστροφικά κραχ να διαδέχονται τις περιόδους ανάπτυξης, οι αυξανόμενες κοινωνικές ανισότητες και η υψηλή ανεργία, καθώς και η πρόσφατη παγκοσμιοποίηση και η κρίση της συνδυάστηκαν από ένα σημείο και πέρα με διαδικασίες αποεκκοσμίκευσης και επιστροφής του ιερού.

Γ.Η αναβίωση του Ισλάμ και οι συνέπειες της.

Αμέσως μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο και πριν αρχίσει να «λαχανιάζει» για τα καλά η εκκοσμίκευση, ο κυρίαρχος τρόπος αποαποικιοποίησης στον Τρίτο κόσμο ήταν ο κοσμικός εθνισμός. Έκτοτε και μέχρι την ταπεινωτική ήττα του ηγέτη της Αιγύπτου, του Νάσερ, από το Ισραήλ το 1967 στον πόλεμο των έξι ημερών, οι κοσμικιστές, οι εθνικιστές και οι σοσιαλιστές μονοπωλούσαν την πολιτική ζωή των πρώην αποικιών. Έτσι σε πολλές μουσουλμανικές  χώρες  προωθούνταν προγράμματα εκκοσμίκευσης, ως συνώνυμα του εκσυγχρονισμού και του εκνεωτερισμού.

Το τοπίο στις μουσουλμανικές χώρες αλλάζει άρδην μετά το 1967. Την πρωτοβουλία των κινήσεων άρχισαν να παίρνουν οι πάσης φύσεως ισλαμιστές έναντι των διαφόρων ειδών κοσμικιστών. Η στροφή αυτή αποκρυσταλλώθηκε και απέκτησε νέα ορμή με την ιρανική επανάσταση του 1979. Ο αντίκτυπος αυτών των εξελίξεων θα αγγίξει την Ευρώπη το 1989 με την κρίση της «ισλαμικής μαντήλας» στη Γαλλία. Αργότερα μια σειρά αιματηρών τρομοκρατικών επιθέσεων και ο τρόπος αντιμετώπισης του Ισλάμ από τα ευρωπαϊκά κράτη θα αρχίσει να αναδιατάσσει το σύνολο του θρησκευτικού πεδίου στην Ευρώπη. Θα ωθήσει σταδιακά τους ευρωπαϊκούς λαούς να στοχαστούν πάνω στο μέλλον του χριστιανισμού, ο οποίος βρισκόταν από καιρό στο περιθώριο, λόγω της εσωτερικής κρίσης του καθολικισμού και της προϊούσας εκκοσμίκευσης του προτεσταντισμού.

Η αναβίωση του Ισλάμ, λοιπόν, δεν είναι νόσος της εποχής μας, αλλά σύμπτωμα της κρίσης της εκκοσμίκευσης και της νεωτερικότητας γενικότερα. Από αυτήν την άποψη μιά πιο επιθετική στάση του κοσμικού κράτους απέναντι στο εξτρεμιστικό Ισλάμ μόνο οριακά μπορεί να αποδώσει. Η εμμονή στην πολυπολιτισμικότητα πάλι, δεν έχει πλέον κανένα νόημα, αν είχε και ποτέ. Οδήγησε στη δημιουργία αυτόνομων νησίδων εντός των ευρωπαϊκών κοινωνιών ,στους κόλπους των οποίων δεν ισχύουν οι νόμοι του κράτους αλλά εφαρμόζεται η σαρία.

Ορισμένοι προτείνουν, αντί της προώθησης ενός επιθετικού κοσμικισμού, που όμως δεν καταλήγει παρά σε μια παραλλαγή του πολέμου των πολιτισμών, την ανάπτυξη ενός διαλόγου των πολιτισμών με αμοιβαία κατανόηση των εμπλεκομένων στη συζήτηση μερών. Μόνον όμως μια αναγεννημένη Ευρώπη μπορεί να οικοδομήσει σχέσεις καλής γειτονίας και κατανόησης με τους μουσουλμάνους και να γίνει σεβαστή από αυτούς.
Ούτε ο πόλεμος των πολιτισμών, ούτε ο διάλογος τους μπορεί να βοηθήσει την Ευρώπη. Το μόνο που μπορεί να την θεραπεύσει είναι η επιστροφή στην αρχαία της θρησκεία, με στόχο αυτή τη φορά να αποφευχθούν φαινόμενα όπως η ιερά εξέταση, οι σταυροφορίες, τα πογκρόμ κ.λ.π. Η νίκη επί του Ισλάμ πρέπει να πραγματοποιηθεί στο πεδίο του πνεύματος κυρίως και όχι της αυστηροποίησης των νόμων. Απαιτείται ιεραποστολική δράση στην αποχριστιανοποιημένη γηραιά ήπειρο και όχι νέες νομοθεσίες. Το ίδιο το Ισλάμ δείχνει τον δρόμο. Δεν ενδιαφέρεται τόσο για το πολιτικό παιχνίδι και την υιοθέτηση ευνοϊκών διατάξεων, αλλά κυρίως για τα τεκταινόμενα στην κοινωνία. Επιδιώκει να κατακτήσει τις καρδιές των πολιτών (μεταναστών αλλά ακόμη και γηγενών) και να δημιουργήσει ανθηρές τοπικές κοινότητες πιστών.

Πηγές:

-Η Ευρώπη είναι χριστιανική; Του Olivier Roy. Εκδόσεις Πόλις. 2020.

-Secularization and its discontents. By Nikki R. Kaddie. American academy of arts and sciences. 2003.

-Modernization and religion. By P.L. Berger, Fourteenth Geary Lecture, 1981.

 

Στην εικαστική πλαισίωση της σελίδας: “Η συνάντηση των θεολόγων”. Έργο ισλαμικής τέχνης (1540-50).

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here