Ὑπάρχει μία βαθιὰ καὶ σχεδὸν καθολικὴ τάση στὴ σύγχρονη ἑλληνικὴ διανόηση∙ ἡ προσπάθεια νὰ συμβιβασθοῦν τὰ ἀσυμβίβαστα. Ἐπαναλαμβάνεται μὲ ποικίλες διατυπώσεις ἡ ἴδια βασικὴ θέση, ὅτι ἡ Δύση ἑδράζεται στὸν Ἑλληνισμό, ὅτι ἀποτελεῖ ἐξέλιξή του ἢ φυσικὴ συνέχειά του μέσα στὴν ἱστορία.
Ἡ θέση αὐτὴ φαίνεται πειστικὴ ὅσο παραμένει ἐπιφανειακή. Ἀναφέρεται στὴ γλῶσσα, στὴ φιλοσοφία, στὴν ἐπιστήμη. Ὅμως ἀκριβῶς ἐκεῖ ἐντοπίζεται καὶ ἡ πλάνη. Ἡ ἐστίαση σὲ ἐπιμέρους στοιχεῖα ἀποκρύπτει τὸ κεντρικὸ γεγονὸς ποὺ καθορίζει τὴν ἱστορικὴ πορεία.
Διότι ὁ Ἑλληνισμὸς δὲν εἶναι ἁπλῶς πολιτισμὸς. Εἶναι πορεία. Καὶ ἡ πορεία αὐτὴ ὁρίζεται ἀπὸ τὴν συνάντησή του μὲ τὸν Χριστιανισμό.
Ἡ ὁλοκλήρωση τοῦ Ἑλληνισμοῦ στὸν ἔνσαρκο Λόγο
Στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ σκέψη ἐμφανίζεται ἡ ἔννοια τοῦ Λόγου. Ὁ κόσμος νοεῖται ὡς τάξη καὶ ὄχι ὡς χάος, ὡς ἑνότητα καὶ ὄχι ὡς διάσπαση. Ἡ φιλοσοφία ἀναζητεῖ τὸ θεμέλιο τοῦ ὄντος καὶ προσπαθεῖ νὰ συλλάβει τὴν πραγματικότητα ὡς σύνολο μὲ ἐσωτερικὴ συνοχή. Ὅμως ὁ Λόγος παραμένει ἀπρόσωπος. Εἶναι ἀρχή, εἶναι νόημα, ἀλλὰ δὲν εἶναι κοινωνία.
Μὲ τὸν Χριστιανισμό, ἡ ἔννοια τοῦ Λόγου ἀποκαλύπτεται ὡς πρόσωπο. «Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο» (Ἰω. 1,14) — καὶ ὁ Λόγος ἔγινε ἄνθρωπος. Δηλαδή, τὸ νόημα τοῦ κόσμου δὲν βρίσκεται σὲ μία ἀρχὴ ἢ σὲ μία ἰδέα, ἀλλὰ σὲ μία σχέση. Ὁ κόσμος ἀποκτᾶ ἑνότητα ὄχι διὰ τῆς λογικῆς, ἀλλὰ διὰ τῆς κοινωνίας.
Στὴν Ὀρθόδοξη παράδοση, ὁ Ἑλληνισμὸς δὲν καταργεῖται. Ὁλοκληρώνεται. Ἡ φιλοσοφικὴ ἀναζήτηση βρίσκει τὸ ἀντικείμενό της. Ὁ Λόγος ποὺ ἀναζητεῖται γίνεται ὁ Λόγος ποὺ βιώνεται. Ἔτσι συγκροτεῖται ἡ Χριστιανικὴ Ῥωμαϊκὴ Οἰκουμένη, ὄχι ὡς ἁπλὴ συνέχεια, ἀλλὰ ὡς μεταμόρφωση τοῦ κόσμου.
Ὁ σφετερισμὸς τῶν ὀνομάτων καὶ ἡ ἀντιστροφή τῆς πορείας
Ἡ Δύση ἔρχεται καὶ αὐτὴ σὲ ἐπαφή μὲ τὸν Χριστιανισμό, ἀλλὰ ἡ πορεία της εἶναι ἐκ διαμέτρου ἀντίθετη. Κατ’ ἀρχάς, προχωρεῖ σὲ κάτι ποὺ σπάνια ὀνομάζεται ρητὰ∙ σφετερίζεται ὀνόματα καὶ παραδόσεις. Ἐπικαλείται τὴν Ῥωμαϊκότητα, ἀλλὰ ἀποκόπτεται ἀπὸ τὴν ἐκκλησιαστικὴ καὶ ὀντολογικὴ της βάση. Ἐπικαλείται τὸν Ἑλληνισμό, ἀλλὰ ἀπομονώνει τὴν φιλοσοφία του ἀπὸ τὴν πορεία ποὺ τὴν ὁδήγησε στὴν ἐκπλήρωσή της.
Ὁ Ἀριστοτέλης, ὡς κορυφαία ἔκφραση τῆς ἑλληνικῆς σκέψεως, ἀποτελεῖ γιὰ τὴ Δύση ἀφετηρία. Μέσα ἀπὸ αὐτὸν ἀναπτύσσεται ἡ μεθοδολογία ποὺ ὁδηγεῖ στὴ σύγχρονη ἐπιστήμη. Ὅμως ἡ ἐπιστήμη αὐτὴ δὲν παραμένει οὐδέτερη. Ἀπὸ τὴν ἀρχή προσανατολίζεται. Ὄχι πρὸς τὴν κατανόηση τοῦ κόσμου ὡς σχέσεως, ἀλλὰ πρὸς τὴν κυριαρχία ἐπ᾽ αὐτοῦ.
Ἡ γνώση μετατρέπεται σὲ δύναμη. Ἡ ἀλήθεια ὑποχωρεῖ μπροστὰ στὴν χρησιμότητα. Ὁ κόσμος παύει νὰ εἶναι κοινωνία καὶ γίνεται ἀντικείμενο διαχείρισης. Παράλληλα, ὁ Χριστιανισμὸς ἀποσυνδέεται ἀπὸ τὴν ὀντολογικὴ του ρίζα. Ἀπὸ ζῶσα ἐμπειρία μετατρέπεται σὲ ἔννοια, ὑποτάσσεται σὲ θεσμικὰ σχήματα καὶ περιορίζεται στὸ πεδίο τῆς ἠθικῆς.
Καὶ τελικὰ, ἡ Δύση ἀρνεῖται τὸν Χριστό.
Ἐκεῖ ποὺ ὁ Λόγος εἶναι πρόσωπο, στὴ Δύση γίνεται σύστημα.
Ἡ μετατόπιση τῆς ἐξουσίας καὶ τὸ ἀφήγημα τῆς δημοκρατίας
Στὴ νεωτερικότητα, ἡ μετατόπιση γίνεται πλήρης. Ἡ ἐξουσία δὲν ἐξαφανίζεται. Μεταφέρεται. Ἀπὸ τὴ βασιλικὴ καὶ πολιτικὴ ἰσχύ, μετατοπίζεται στὴν οἰκονομικὴ δύναμη. Τὸ χρήμα καὶ οἱ μηχανισμοὶ του καθίστανται τὸ πραγματικὸ κέντρο. Ὅμως ἡ μετατόπιση αὐτὴ δὲν μπορεῖ νὰ ἐμφανισθεῖ ὡς ἔχει. Χρειάζεται νομιμοποίηση.
Καὶ ἐδῶ ἐμφανίζεται ἡ δημοκρατία. Ὄχι ὡς ἐνεργὸς τρόπος συμμετοχῆς στὴν ἀλήθεια, ἀλλὰ ὡς ἀφήγημα. Ὡς σχήμα ποὺ ἐπιτρέπει νὰ παρουσιασθεῖ ἡ νέα μορφὴ ἐξουσίας ὡς ἐλευθερία. Ἡ πολιτικὴ φαίνεται νὰ ἀποφασίζει, ἀλλὰ κινείται μέσα σὲ ὅρια ποὺ δὲν ὁρίζει. Ἡ κοινωνία φαίνεται νὰ ἐπιλέγει, ἀλλὰ οἱ πραγματικὲς δυνατὸτητες εἶναι προκαθορισμένες.
Ἡ δημοκρατία, ἔτσι, λειτουργεῖ διπλά∙ καὶ ὡς παραπλάνηση,
καὶ ὡς μηχανισμὸς νομιμοποίησης. Ἡ ἐξουσία δὲν φαίνεται ἐκεῖ ποὺ ὑπάρχει.
Φυσικὰ, ἡ ταύτιση τῆς δημοκρατίας τῆς νεωτερικότητας μὲ τὴν δημοκρατικὴ παράδοση τῆς Ἀρχαίας Ἑλλάδος δὲν ἔχει οὐδεμία οὐσιαστικὴ βάση. Ἡ ἀρχαία δημοκρατία συγκροτεῖται ὡς συνοδικότητα, ὡς ἐκκλησία τοῦ δήμου, ὡς μετοχὴ προσώπων ποὺ ἀναλαμβάνουν λόγο καὶ εὐθύνη μέσα σὲ ἕνα κοινὸ πεδίο ἀναζητήσεως τοῦ ἀληθοῦς καὶ τοῦ δικαίου. Ἡ κρίση δὲν ἀνατίθεται, ἀλλὰ ἀσκεῖται· δὲν διαμεσολαβεῖται ἀπὸ μηχανισμούς, ἀλλὰ πραγματώνεται ὡς ἐμπειρία κοινοῦ λόγου.
Ἀντιθέτως, ἡ νεωτερικὴ δημοκρατία λειτουργεῖ μέσα σὲ ἕνα πεδίο ὅπου ἡ βούληση διαμορφώνεται ἀπὸ τὴν ἐπιρροὴ τῶν μέσων καὶ τὴν δύναμη τοῦ χρήματος. Ὁ πολίτης δὲν μετέχει ὡς πρόσωπο ποὺ συνδιαμορφώνει, ἀλλὰ ὡς μονάδα ποὺ ἐπηρεάζεται. Ἡ ἀπόφαση φαίνεται συλλογική, ἀλλὰ ἡ διαμόρφωσή της ἔχει ἤδη προκαθορισθεῖ. Ἔτσι, ἐκεῖ ποὺ ἡ ἀρχαία δημοκρατία ἐκφράζει κοινωνία λόγου, ἡ νεωτερικὴ ἐκδοχή της καταλήγει νὰ λειτουργεῖ ὡς μηχανισμὸς διαχειρίσεως ἐπιρροῆς.
Ὁ ἀληθινὸς διαχωρισμός
Ἐδῶ βρίσκεται ὁ «ἐλέφαντας στὸ δωμάτιο». Δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξει ταύτιση ἐκεῖ ποὺ ὑπάρχει ἀντίθετη ὀντολογικὴ κατεύθυνση. Ὁ Ἑλληνισμὸς καὶ ἡ Δύση δὲν εἶναι δύο φάσεις τοῦ ἰδίου πράγματος. Εἶναι δύο ἀντίθετες στάσεις στὸ ἴδιο γεγονός.
Στὸ γεγονὸς τῆς τοῦ Θεοῦ ἐνανθρωπήσεως. Ὁ Ἑλληνισμὸς ὁλοκληρώνεται δι᾽ αὐτοῦ. Ἡ Δύση ἀνασυγκροτεῖ τὸν κόσμο χωρὶς αὐτόν. Καὶ ἡ ἐπιμονὴ νὰ παρουσιαστοῦν ὡς ἕνα, δὲν εἶναι ἑρμηνεία. Εἶναι ἄρνηση τῆς πραγματικότητας.
Ἡ σημασία γιὰ τὸ παρόν
Σήμερα, ὁ κόσμος ὀργανώνεται γύρω ἀπὸ τὴ δύναμη, τὸ χρήμα καὶ τὴν τεχνική. Ἡ πραγματικότητα νοεῖται ὡς σύστημα δυνάμεων. Ἐδῶ ἀναδεικνύεται ἡ σημασία τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ὄχι ὡς παρελθόν, ἀλλὰ ὡς μνήμη.
Μνήμη ὅτι ὁ κόσμος δὲν εἶναι μηχανισμός, ἀλλὰ κοινωνία. Μνήμη ὅτι ὁ Λόγος δὲν εἶναι ἔννοια, ἀλλὰ πρόσωπο. Μνήμη ὅτι τὸ νόημα δὲν παράγεται ἀπὸ τὴ δύναμη, ἀλλὰ ἀποκαλύπτεται ὡς σχέση. Ἄν αὐτὸ χαθεῖ, ὁ κόσμος μπορεῖ νὰ ἐξηγηθεῖ. Ἀλλὰ δὲν μπορεῖ νὰ νοηματοδοτηθεῖ. Καὶ ἡ ἐξήγηση χωρὶς νόημα δὲν εἶναι κατανόηση.
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα είναι έργο του Γιώργου Κόρδη.
