Σε δύο προηγούμενα άρθρα μας εκθέσαμε κάποιες πλευρές της κοινωνικής οντολογίας όπως παρουσιάζονται από δυο στοχαστές, έναν Άραβα και έναν Κινέζο. Με το παρόν άρθρο θα αναφερθούμε εν συντομία και επιλεκτικά στην ιστορία της διαμάχης μεταξύ ατομικισμού και ολισμού στην Δύση, από τον Χομπς έως τον Άρθουρ Καίσλερ. Η διαμάχη μεταξύ ατομικισμού και ολισμού αφορά ευθέως την κοινωνική οντολογία, καθώς το ατομικό, το συλλογικό και οι σχέσεις μεταξύ των σχηματίζουν μια ενότητα, που αποτελεί το αντικείμενο της κοινωνικής οντολογίας.
Η ατομικιστική προσέγγιση των κοινωνικών φαινομένων έχει ως προπάτορα της στην Δύση τον Τόμας Χομπς (1588-1679). Ο Χομπς χρησιμοποιεί την μεθοδολογία των φυσικών επιστημών στην μελέτη της κοινωνίας. Διαιρεί ένα όλον στα συστατικά του μέρη και μελετά τα μέρη αυτά και τις ιδιότητες τους ξέχωρα και απομονωμένα το ένα από το άλλο. Το κράτος, κατά τον Άγγλο στοχαστή, αναδύεται από την «φυσική κατάσταση»-την αναρχούμενη περίοδο του «πολέμου όλων εναντίον όλων»-όταν από ένα σημείο και πέρα τα ατομικά υποκείμενα παραχωρούν το μονοπώλιο της βίας στον ηγεμόνα για να μην αλληλοεξοντωθούν. Ο Χομπς αντιμετωπίζει τα άτομα ως σκεπτόμενες με ορθολογικό τρόπο υπάρξεις που κινούνται από το αυτοσυμφέρον τους. Τα χαρακτηριστικά τους αυτά είναι -υποτίθεται- προκοινωνικά και προπολιτικά και τους επιτρέπουν να συνάψουν ένα συμβόλαιο που φέρνει την κοινωνική ειρήνη. Οι σύγχρονοι θεωρητικοί αμφισβητούν την ιστορική αλήθεια ή ακόμη και την λογική πιθανότητα ύπαρξης ορθολογικών προκοινωνικών ατόμων, που λειτουργούν ως δομικά υλικά της κοινωνίας.
Στην Γαλλία και έναν περίπου αιώνα αργότερα ο Μοντεσκιέ κάνει λόγο για την πολιτισμική ιδιαιτερότητα των εθνών. Τα έθνη διαθέτουν έναν δικό τους χαρακτήρα και μια ιδιαίτερη φυσιογνωμία. Τα έθνη όμως πρέπει να κατανοούνται ως το άθροισμα των μελών τους. Η απόκλιση του Μοντεσκιέ από τον ατομικισμό δεν είναι ολοκληρωτική.
Η άποψη του Μοντεσκιέ σύμφωνα με την οποία η κοινωνία είναι άθροισμα ατόμων παραλαμβάνεται από τους Σκωτσέζους στοχαστές του Διαφωτισμού. Οι στοχαστές αυτοί προσθέτουν στην προσέγγιση του Μοντεσκιέ την ιδέα περί μιας αυθορμήτως αναδυόμενης τάξης. Η κοινωνία ισχυρίζονται είναι ένα άθροισμα ατόμων, που αλληλοεπιδρώντας μεταξύ τους, δημιουργούν ένα εύτακτο κοινωνικό σύνολο, αν και η τάξη που αναδύεται δεν αποτελεί προϊόν ενός συνειδητού σχεδιασμού.
Παράλληλα με την κυρίαρχη ατομικιστική προσέγγιση αρχίζει πάντως να αναπτύσσεται και η ολιστική. Ο Σπινόζα στην Ηθική του διατυπώνει τον ισχυρισμό ότι υπάρχει μια μόνον ουσία και ότι τα πάντα είναι τρόποι ύπαρξης αυτής της ουσίας. Μόνον όμως με την ιστορικιστική στροφή στην Γερμανία του 18ου και 19ου αιώνα γίνεται ένα αποφασιστικό βήμα για να αντιστραφεί η σχέση μεταξύ ατόμων και κοινωνίας. Οι ιστορικιστές φιλόσοφοι, ενταγμένοι στο ευρύτερο ρεύμα του ρομαντισμού, αντί να αντιμετωπίζουν τα άτομα ως πρωταρχικά, θεωρούν ως πρωταρχική την κοινωνία. Τα άτομα αποτελούν, ως προς την συγκρότησή τους, παράγωγο των κοινωνιών στους κόλπους των οποίων ενηλικιώνονται.
Ο Γερμανός φιλόσοφος και θεολόγος Χέρντερ θεωρεί ότι η ανθρώπινη αντίληψη, σκέψη και δράση εξαρτώνται από την γλώσσα. Η γλώσσα όμως είναι θεμελιωδώς κοινωνική. Η περίπτωση ενός προκοινωνικού ορθολογικά σκεπτόμενου ατόμου είναι αδιανόητη για τον Χέρντερ, αν και ο Γερμανός φιλόσοφος δεν συμφωνεί με τον οντολογικού χαρακτήρα ισχυρισμό ότι τα άτομα συγκροτούνται στην κυριολεξία από την κοινωνία.
Ο Χέγκελ, σε αντίθεση με τον Χέρντερ διατυπώνει αυτόν τον οντολογικής φύσεως ισχυρισμό. Για να είναι κανείς ο εαυτός του, λέει, πρέπει να διαθέτει αυτοσυνείδηση. Την ιδιότητα αυτή όμως δεν μπορεί να την αποκτήσει ανεξάρτητα από τους άλλους. Ο Χέγκελ θεωρεί μάλιστα ότι τα ατομικά υποκείμενα δεν είναι παρά απλά συμβεβηκότα μιας συλλογικής ουσίας, του Παγκόσμιου Πνεύματος, Οι ατομικές πράξεις είναι εκδηλώσεις αυτού του Πνεύματος.
Οι ρομαντικοί, αν και αμφισβήτησαν τον ατομικισμό, δεν επεξεργάστηκαν μια μεθοδολογία για την επιστημονική προσπέλαση των κοινωνικών φαινομένων σύμφωνη με την προβληματική τους. Μόνον στις αρχές του 20ου αιώνα προτάθηκε μια τέτοιου είδους μεθοδολογία από τον Ντυρκχάιμ, η οποία έτυχε περαιτέρω επεξεργασίας, αργότερα, στα πλαίσια της θεωρίας των συστημάτων. Η θεωρία αυτή επιδιώκει να κατανοήσει περίπλοκα συστήματα με βάση τα συστατικά τους μέρη, αλλά όχι επί τη βάσει ιδιοτήτων που αυτά τα μέρη έχουν ξέχωρα το ένα από το άλλο.
Ο Άρθουρ Καίσλερ κατέθεσε μια σημαντική συμβολή στην θεωρία των συστημάτων. Οι έννοιες του «ολόνιου» και της «ιεραρχίας» χρησιμοποιούνται από αυτόν τον στοχαστή για να περιγράψουν την δομή περίπλοκων αυτορυθμιζόμενων ανοικτών συστημάτων. Το μέρος ενός όλου, λέει ο Καίσλερ, παραπέμπει συνήθως σε κάτι το αποσπασματικό και ατελές, που δεν μπορεί να υπάρξει αφ’ εαυτού. Οι ολότητες πάλι, συνεχίζει, θεωρούνται πλήρεις και αυτάρκεις. Μέρη και ολότητες όμως δεν υπάρχουν με αυτήν την απόλυτη έννοια πουθενά στην φύση ή την κοινωνία. Αυτό που υπάρχει είναι ενδιάμεσες δομές, τα ολόνια, στα πλαίσια μιας ιεραρχίας επιπέδων αυξανόμενης περιπλοκότητας.
Τα ολόνια είναι ταυτόχρονα μέρη και ολότητες. Όπως ο Ιανός, ο θεός των Ρωμαίων με τα δύο του πρόσωπα, τα ολόνια όταν κοιτάνε προς τα κατώτερα επίπεδα οργάνωσης της φύσης και της κοινωνίας είναι αυτόνομες ολότητες, όταν κοιτάνε όμως προς ανώτερα επίπεδα είναι εξαρτώμενα μέρη. Ένα άτομο είναι ολότητα και ταυτόχρονα μέρος της οικογένειας του, ενώ οι οικογένειες είναι ολότητες για τα μέλη τους και ταυτόχρονα μέρη της κοινωνίας. Κάθε ολόνιο προσπαθεί να εξισορροπήσει την τάση ικανοποίησης των αναγκών του, την αυτοεπιβεβαιωτική του τάση, με την τάση εξυπηρέτησης των αναγκών της ολότητας στην οποία ανήκει, την αυθυπερβατική του δηλαδή τάση.
Ο Καίσλερ επιδίωξε να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ του ατομικισμού (που εστιάζει στα μέρη) και του ολισμού (που εστιάζει στις ολότητες). Οι έννοιες του ολόνιου και της ιεραρχικής οργάνωσης της ζωής προσφέρουν τον ελλείποντα κρίκο μεταξύ ατομικισμού και ολισμού και εφοδιάζουν τον μανιχαϊστικό τρόπο του σκέπτεσθαι με μια πολυεπίπεδη διαστρωματωμένη προσέγγιση.
Πηγές
Atomism and holism: Philosophical aspects. By Michael Esfeld.International encyclopedia of the social and behavioral sciences. Volume 2, p.p131-135. 2015
Social Ontology. By Brian Epstein. Stanford encyclopedia of philosophy.2018.
Janus.A summing up. By Arthur Koestler. Vintage Books. March 1979.
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Πέρδικες", 1946) είναι έργο του, ισπανού, Benjamín Palencia.
