O όρος της βιολογίας ένας «σωρός από κύτταρα» αναφέρεται σε ένα «κράμα πολλαπλών κυττάρων χωρίς οργάνωση και ενότητα». Δεν είναι σε καμία περίπτωση το θέμα του εμβρύου που είναι ένας πλήρης και ενοποιημένος οργανισμός που αναπτύσσεται μέχρι να γίνει ενήλικος, εάν του δώσει κάποιος αρκετό χρόνο, τροφή και ένα ευνοϊκό περιβάλλον. Αντίθετα, εάν δώσετε πολύ χρόνο, τροφή και ένα οικείο περιβάλλον προσαρμοσμένο σε ένα σωρό από κύτταρα, δεν θα αποκτήσετε ποτέ ένα ενήλικο άτομο, ακριβώς διότι τα κύτταρα δεν είναι οργανισμοί και δεν έχουν την εσωτερική δυναμική να αναπτυχθούν από μόνα τους σε ενήλικους ανθρώπους. Το έμβρυο έχει όλα τα στοιχεία που συντονίζονται για τη διαμόρφωση ενός ενοποιημένου και οργανωμένου όντος, που εμψυχώνεται από μία αυτόνομη δραστηριότητα. Για αυτό και ο γιατρός Thomas Verney που είναι υπέρ της άμβλωσης, θυμίζει ότι πρέπει να σταματήσουμε να λέμε ψέματα στις γυναίκες: «πιστεύω ότι η επιλογή του να έχεις ή να μην έχεις παιδιά, είναι κάτι που θα πρέπει να αφήνεται στις γυναίκες. Όμως σκέφτομαι επίσης πως μία γυναίκα θα πρέπει να είναι πλήρως συνειδητοποιημένη για το τι συμβαίνει, και ότι αυτό δεν είναι ένας σωρός από κύτταρα, αλλά η αρχή μιας νέας ζωής».
Εδώ και κάποια χρόνια καταβάλλεται μία προσπάθεια από τους υποστηρικτές των αμβλώσεων να αφαιρέσουν από το έμβρυο το δικαίωμα του στην ζωή, υποστηρίζοντας ότι, ακόμη και εάν βιολογικά είναι ένα ανθρώπινο ον, δεν είναι πρόσωπο. Στην κατεύθυνση αυτή επιχειρούν να επανακαθορίσουν την έννοια του προσώπου, έτσι ώστε να αποκλείσουν από αυτήν το έμβρυο. Παρά ταύτα, οι ορισμοί που προτείνονται από αρκετούς φιλοσόφους που είναι υπέρ των αμβλώσεων, δεν αποκλείουν μόνο το έμβρυο αλλά και το νεογέννητο. Αυτό τους οδηγεί να συναινούν κάποιοι στην παιδοκτονία ως ηθικά αποδεκτή.
Αυτό μπορεί να σοκάρει κάποιους, αλλά δεν είναι τόσο μειοψηφική άποψη όσο νομίζουμε. Ανάμεσα στους φιλοσόφους που δεν αποδίδουν το καθεστώς του «προσώπου» στο νεογέννητο, βρίσκουμε τους: Tooley, Singer, Minerva, Hassoun, Kriegel, Warren, McMahan κ.α. Πρόσφατα, οι Ιταλοί φιλόσοφοι Giubilini και Minerva πρότειναν να ορισθεί το πρόσωπο ως «ένα άτομο που είναι ικανό να αποδίδει στην ιδία του ύπαρξη μία αξία». Δεδομένου του γεγονότος ότι το νεογέννητο δεν μπορεί να το κάνει αυτό, οι δύο Ιταλοί φιλόσοφοι καταλήγουν πως «το έμβρυο και το νεογέννητο δεν είναι πρόσωπα με την έννοια ενός υποκειμένου που έχει δικαίωμα στην ζωή». Και καταλήγουν λογικά «το να σκοτώσεις ένα νεογέννητο θα πρέπει να επιτρέπεται σε κάθε περίπτωση που η άμβλωση επιτρέπεται, ακόμα και στην περίπτωση που το νεογέννητο δεν πάσχει από κάποια ασθένεια».
Ο Peter Singer, από την πλευρά του, φτάνει μέχρι να υποστηρίξει ότι το νεογέννητο έχει μικρότερη εσωτερική αξία από τα ζώα. Κατ’ αυτόν, οι χιμπατζήδες και οι γάτες έχουν γνωστικές ικανότητες που είναι περισσότερο ανεπτυγμένες από το νεογέννητο, καθώς αυτό δεν είναι ικανό να σκέφτεται για τον εαυτό του ως υποκείμενο. Εάν του έθετε κανείς την ερώτηση: «θα σκοτώνατε ένα μωρό ανάπηρο;», θα απαντούσε «Ναι, είναι στο ενδιαφέρον του μωρού και της οικογένειας στο σύνολο της. Πολλοί άνθρωποι το βρίσκουν αυτό σοκαριστικό, αλλά υποστηρίζουν το δικαίωμα μίας γυναίκας στην άμβλωση. Ένα σημείο που με βρίσκει σύμφωνο με τους αντίθετους στην άμβλωση, είναι ότι- από την άποψη της ηθικής περισσότερο παρά του νόμου- δεν υπάρχει διάκριση ανάμεσα στο έμβρυο και το νεογέννητο».
Σχετικά με το επιχείρημα ότι «είμαι προσωπικά κατά της άμβλωσης, αλλά δεν θέλω να επιβάλλω την άποψη μου και στους άλλους», υπάρχει ένα παράδοξο. Το παράδοξο είναι ότι τα άτομα δεν πιστεύουν καθόλου στον ηθικό σχετικισμό που πρεσβεύουν. Θα μπορούσε κάποιος να τους αντιτάξει το επιχείρημα «προσωπικά είμαι κατά της θανάτωσης, αλλά εάν κάποιος αποφασίσει ότι το να σκοτώσει είναι ηθικό για αυτόν, δεν θα του επιβάλω την δική μου άποψη». Ή, ακόμη περισσότερο, «σε προσωπικό επίπεδο, είμαι κατά της παιδοφιλίας και του βιασμού των γυναικών, αλλ’ εάν κάποιος σκέφτεται διαφορετικά από εμένα, μπορεί να το κάνει». Αυτά δεν στέκουν. Εάν γίνεται μία πραγματική αδικία κατά των ανθρώπων που είναι πιο ευάλωτοι στην ζωή, θα πρέπει να παλέψουμε για την κατάργηση αυτής της αδικίας συνολικά.
Και το επιχείρημα: «το σώμα μου, η επιλογή μου»; Είναι παράλογο να χρησιμοποιεί κανείς το σώμα του για να κάνει το οτιδήποτε. Η πρόταση «κάνω αυτό που θέλω με το σώμα μου» είναι λάθος. Όπως αναφέρει και ο φιλόσοφος Claude Tresmontant: «το παιδί που αναπτύσσεται στο σώμα μιας γυναίκας δεν είναι ιδιοκτησία της. Είναι εδώ που βρίσκεται το λάθος. Αλλά και όντας ιδιοκτήτης ενός σπιτιού, δεν μπορείς να σκοτώνεις αυτούς που μένουν στο σπίτι σου, αυτούς που το επισκέπτονται ή κοιμούνται σε αυτό. Το άλλο επιχείρημα είναι «δεν έχεις μήτρα, δεν δικαιούσαι να μιλάς». Μπορώ όμως να έχω άποψη για τους βιασμούς των γυναικών, ακόμα κι αν δεν έχω μήτρα και δεν θα με απασχολήσει κάτι τέτοιο ποτέ στο μέλλον. Μπορώ να μιλώ για τους βομβαρδισμούς στην Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι, ακόμα κι αν αυτοί έγιναν τόσα χρόνια πριν και δεν είχε γεννηθεί. Φανταστείτε τους σχεδιαστές των ατομικών βομβών στην Χιροσίμα και το Ναγκασάκι να απαντούν στους επικριτές τους «δεν έχετε αεροπλάνα και βόμβες, δεν έχετε άποψη», ή τους ιδιοκτήτες σκλάβων να λένε στους υπερασπιστές του δικαιώματος της απελευθέρωσης των σκλάβων «δεν έχεις σκλάβους, δεν έχεις άποψη».
Αποσπάσματα από την συνέντευξη του Matthieu Lavagna, διπλωματούχου μαθηματικών, φιλοσοφίας και θεολογίας, που εργάζεται στον τομέα της Απολογητικής για το ίδρυμα Μαρία της Ναζαρετ, όπως δημοσιεύθηκε στο Γαλλικό περιοδικό Valeurs. Hors-Série. Quelle vie en 2050?, Novembre 2024.
Στην εικαστική συμπλήρωση της σελίδας, πίνακας του Γιώργου Σικελιώτη.
Εξαιρετικό! Αυτό να το στείλετε σε όλους αυτούς τους άσχετους των ΜΜΕ (ακόμα και σοβαρών μέσων, όπως γνωστές εφημερίδες!) που πρεσβεύουν ”την ηθική του γούστου” (φράση του π. Ν.Λ.), δηλαδή κάνω ό,τι θέλω και ό,τι μ’ αρέσει και ειρωνεύονται και επιτίθενται σε όποιον λέει κάτι διαφορετικό και εν τέλει σωστό!
Παραφράζοντας την επιχειρηματολογία που αναπτύσσει ο φίλος Μανώλης, θα έλεγα ότι συνοψίζεται στην διατύπωση ότι δεν υφίσταται “ατομική ηθική”. Η ηθική (ως αξιακός κώδικας κανόνων που οριοθετούν την ατομική δραστηριότητα) είναι κοινωνικό μέγεθος: διαμορφώνεται, αναπτύσσεται και εξελίσσεται στο κοινωνικό πεδίο, μέσω της αλληλεπίδρασης των ατόμων στο πεδίο αυτό, ακριβώς διότι στο κοινωνικό πεδίο αναφέρεται – δηλ. στους κανόνες που διέπουν σχέσεις. Έξω από το πεδίο των σχέσεων δεν έχει κανένα νόημα να μιλάμε για “ηθική”. Η ίδια η αρχαία ελληνική λέξη ήθος (και έθος) προσδιορίζει συνήθειες, νόρμες συμπεριφοράς, κανόνες δράσης που αφορούν την κοινότητα, όχι το άτομο. Συνεπώς, εξ ορισμού η κοινωνία, μέσα από τις εκάστοτε ισχύουσες διαδικασίες της, προσδιορίζει την τρέχουσα ηθική σε ένα δοσμένο τόπο και χρόνο (όπως προσδιορίζει και τους νόμους και άλλους περισσότερο ή λιγότερο δεσμευτικούς κανόνες λειτουργίας της). Υπό το πρίσμα αυτό, “ατομική ηθική” είναι όρος καταχρηστικός, που δεν μπορεί να υφίσταται παρά μόνο ως contradictio in terminis! Διότι πολύ απλά ένας τέτοιος όρος υποδηλώνει ότι κάθε ξεχωριστό άτομο δύναται μόνο του να προσδιορίζει τους κανόνες συμπεριφοράς και αλληλεπίδρασής του με τα άλλα άτομα. Είναι σαν να λέμε ότι καθε άτομο μπορεί να γράφει και να εφαρμόζει τους δικούς του νόμους και φυσικά δεν χρειάζεται πολύ σκέψη για να καταλάβει κανείς τί σημαίνει για την ίδια την ύπαρξη της κοινωνίας ένας τέτοιος σχετικισμός. Ωστόσο, δεν υπονοούμε εδώ ότι το άτομο δεν μπορεί να επινοεί και να επιβάλλει στον εαυτό του δικούς του κανόνες και περιορισμούς συμπεριφοράς, με βάση το τι πιστεύει ή δεν πιστεύει ότι είναι ορθό, δίκαιο κοκ. Το ίδιο μπορούν να πράττουν και κοινότητες, ομάδες, σέχτες κλπ που τα μέλη τους συμφωνούν και εφαρμόζουν μεταξύ τους κάποιους κανόνες. Μόνο που τότε δεν μιλάμε για ηθική με την καθολική έννοια που αναπτύξαμε πιο πάνω, η οποία αναφέρεται σε ένα κοινωνικό “όλον”. Μιλάμε για επιμέρους κώδικες συμπεριφοράς, που μπορεί να συμφωνούν λίγο, πολύ ή καθόλου με την τρέχουσα, ευρύτερη, κοινωνική ηθική της εποχής τους.
Ερχόμενοι λοιπόν στο επίμαχο ζήτημα των αμβλώσεων, συνειδητοποιούμε ότι όσοι συμφωνούν να κατοχυρωθούν αυτές ως ατομικό δικαίωμα σπανίως επικαλούνται μια “ατομική ηθική του γούστου” διότι αναγνωρίζουν εμμέσως τον παράλογο και ευθέως αντικοινωνικό χαρακτήρα μιας τέτοιας επίκλησης. Αυτό που ουσιαστικά ζητούν είναι η αποδοχή από την κοινωνία της άποψης ότι το αγέννητο παιδί, το έμβρυο, δεν είναι πρόσωπο, δεν αποτελεί δηλ. υποκείμενο του δικαιώματος στη ζωή, το οποίο αναγνωρίζει η τρέχουσα κοινωνική ηθική σε κάθε ανθρώπινο ον. Αξίζει βεβαια να επισημάνουμε ότι τέτοιες αντιλήψεις (μη αναγνωρισης στα έμβρυα αλλά και στα νεογέννητα βρέφη) πληρους ανθρώπινης υπόστασης ήταν ευρύτατα διαδεδομένες σε προτώγονες και αρχαϊκές κοινωνίες που εφάρμοζαν σταθερά την πρακτική της βρεφοκτονίας είτε για λόγους ελέγχου του υπερπληθυσμού είτε για να αποφύγουν τη δαπανηρή ανάγκη φροντίδας ανάπηρων ατόμων (βλ. π.χ. Σπάρτη). Αυτό δεν το λέω βέβαια προς υπεράσπιση της μιας ή της άλλης άποψης, αλλά απλώς ως υπενθύμιση ότι κάθε κοινωνία καθορίζει την ηθική και τους εν γένει κανόνες της με βάση τις αναγκαιότητες και τους περιορισμούς της εποχής και του χώρου όπου τοποθετείται. Εκείνο στο οποίο θέλω να καταλήξω είναι ότι και η συζήτηση περί αμβλώσεων (όπως σε τελική ανάλυση κάθε συζήτηση περί δικαιωμάτων) αναφέρεται σε τελική ανάλυση σε κοινωνικές σχέσεις και κοινωνική αλληλεπίδραση: εκτός δοσμένης κοινωνίας δεν υφίσταται και δεν έχει έννοια κανένα δικαίωμα, αφού ουσιαστικά η κοινωνία θεσπίζει και τροποποιεί τα δικαιώματα των μελών της ανάλογα με τις ανάγκες της. Άρα είναι μια συζήτηση που υποχρεούμαστε να την κάνουμε ενθυμούμενοι παντα τον κοινωνικό χαρακτήρα της υπόστασής μας, ό,τι δηλ. είμαστε αυτό που είμαστε ακριβώς λόγω της κοινωνίας και εντός αυτής – όχι ως ουρανοκατέβατες, δήθεν αυτάρκεις και αυτόνομες οντότητες με “φυσικά” δικαιώματα, όπως φαντασιώνονται κάποιοι.
Πολύ ενδιαφέρουσα η τοποθέτησή σας. Εσείς μιλάτε για την “κοινωνική ηθική του γούστου”, όχι την ατομική, αν κατάλαβα καλά; Δηλαδή αν μία κοινωνική δομή αποφασίσει ότι η άμβλωση, ο φόνος, η παιδεραστία ή οτιδήποτε άλλο είναι εντάξει, θα είναι ηθικά αποδεκτό, γιατί τα μέλη της συγκεκριμένης κοινωνίας αυτό έκριναν σωστό; Ποιος θέτει τους ηθικούς κανόνες τελικά, το άτομο από μόνο του, οι κοινωνίες ή… ποιος… ;
Εάν λοιπόν μια κοινωνία αποφασίσει ότι ο φόνος ενός νεογέννητου είναι αποδεκτός διότι δεν είναι πρόσωπο, όλα εντάξει; Η αλλιώς , χωρίς Θεό όλα επιτρέπονται αρκεί να συμφωνούν οι περισσότεροι;
Το “δικαίωμα στην άμβλωση” σχετίζεται με ένα ολόκληρο πλέγμα αξιών, με το οποίο οι σύγχρονες κοινωνίες ταυτίζονται και σε γενικές γραμμές αποδέχονται.
Συνεπώς η “ηθικότητα” των όποιων επιχειρημάτων ηττάται μπροστά στην υπάρχουσα αξιακή πραγματικότητα.
Το πολύ πολύ να επιτευχθεί κάποιου είδους συμβιβασμός(μήνας κύησης, πλαφόν στον επιτρεπόμενο αριθμό αμβλώσεων κλπ) ώστε να περιοριστούν οι “ακραίες” φωνές.
Εγώ δεν τοποθετήθηκα αξιολογικά αγαπητοί φίλοι… απλά εξήγησα ότι η ηθική είναι κοινωνικό μέγεθος. Αυτό δεν είναι από μόνο του ούτε καλό ούτε κακό. Απλά συμβαίνει. Τώρα, επειδή θέσατε το ερώτημα “ποιός θέτει τους ηθικούς κανόνες τελικα”, νομίζω σας απάντησα: Οι κοινωνίες. Γι’ αυτό, άλλωστε, απέχουν τόσο πολύ από μια κοινωνία σε άλλη: διαφορετική η χριστιανική ηθική από την ισλαμική ή τη βουδιστική, διαφορετική και η ορθόδοξη από την προτεσταντική κοκ.. Εκτός αν κάποιος θεωρεί ότι η ηθική εκπορεύεται με οριστικό, αναντίρρητο και αναλλοίωτο στο χρόνο τρόπο από κάποια οντότητα εξωανθρώπινη και εξωιστορική, όπως ο Θεός. Αυτό όμως είναι θέμα πίστης και δεν επιδέχεται ούτε απόδειξη, ούτε διάψευση (παρά μόνο ίσως σε μια άλλη, μετά θάνατο, ζωή..).
https://antifono.gr/engelhardt-vioithiki-orthodoxi-christianiki-didaskalia/
Θα ήταν καλό νομίζω να θυμηθούμε το άρθρο στο παραπάνω λινκ που στα ηθικά διλήμματα – όπως αυτό πάνω στο οποίο γίνεται αυτή η συζήτηση, αν το δούμε έτσι, από την άποψη ηθικού διλήμματος – το άρθρο απαντάει με “το βίωμα του Θεού”, όπως το βίωναν οι άγιοι. Αν και με τον νου δεν μπορούμε να καταλάβουμε, ούτε να εξηγήσουμε τι ακριβώς είναι αυτό, είναι η μόνη ηθική, αν έχω καταλάβει σωστά το άρθρο.