Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί ήταν καλά εξοικειωμένος και είχε βαθύ ενδιαφέρον για την ισλαμική μυστικοφιλοσοφική παράδοση της πολιτικής θεωρίας. Στους μελετητές της ισλαμικής μυστικοφιλοσοφικής παράδοσης, οι οποίοι ήταν οικείοι στον Χομεϊνί, συγκαταλέγονταν οι Farabi (θ. 950), Suhrawardi (θ. 1191), Αβικέννας (θ. 1037), Ιμπν Αραμπί (θ. 1240) και Μουλά Σάντρ (θ. 1641), οι οποίοι με τη σειρά τους επηρεάστηκαν από τον Πλάτωνα (348-347 π.Χ.). Αυτοί οι μελετητές βασίστηκαν σε κλασικές ισλαμικές πηγές και συχνά σε γραπτά αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων. Ο Χομεϊνί αναγνωρίζει επίσης την επιρροή του Πλάτωνα σε αυτούς τους φιλοσόφους.
Το 1970, μια ομάδα φοιτητών θεολογικής σχολής δημοσίευσε μια σειρά διαλέξεων σχετικά με τη θεωρία της ισλαμικής διακυβέρνησης με τίτλο “Velayat e faqih” ή «Η Κηδεμονία των Ισλαμιστών Νομικών». Ο συγγραφέας αυτών των διαλέξεων ήταν ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, ο οποίος αργότερα ίδρυσε την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν. Στο Velayat e faqih, ο Χομεϊνί υποστηρίζει, ενώ περιμένει την επιστροφή του Madhi - του 12ου διαδόχου του προφήτη - ένας θρησκευτικός ηγέτης θα πρέπει να διορίζεται ως φύλακας του κράτους, «όπως ο διορισμός ενός κηδεμόνα για έναν ανήλικο». Το τέλειο κράτος, κήρυττε ο Χομεϊνί, θα πρέπει να κυβερνάται από έναν Ισλαμιστή νομικό. Παρόμοια με αυτό που ισχυρίστηκε ο Πλάτωνας όταν έγραφε στην Πολιτεία – «Αν οι φιλόσοφοι δεν γίνουν βασιλείς [473d] στις πόλεις, ή αυτοί που ονομάζονται σήμερα βασιλείς και δυνάστες δεν φιλοσοφήσουν γνήσια κι όσο χρειάζεται, σε τρόπο που να συμπέσει στο ίδιο πρόσωπο και δύναμη και φιλοσοφία, και δεν αποκλειστούν αναγκαστικά οι πολλές και διάφορες φύσεις ανθρώπων, που τραβούν σήμερα χωριστά τον ένα ή τον άλλο απ᾽ αυτούς τους δυο δρόμους, είναι αδύνατο, φίλε μου Γλαύκων, να σταματήσει το κακό στις πόλεις και σ᾽ όλο, νομίζω, το ανθρώπινο γένος» (Πλάτων, Πολιτεία).
Ο Πλάτωνας και ο Χομεϊνί υποστήριζαν και οι δύο ένα κράτος που κυβερνιόταν από φιλοσόφους, καθώς πίστευαν ότι οι άνθρωποι είναι εγγενώς υλιστές και ότι η όρεξη και τα πάθη διέπουν την ανθρώπινη λογική. Ο Χομεϊνί, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, ωστόσο, συμφωνεί ότι οι Ισλαμιστές στοχαστές επηρεάστηκαν από Έλληνες φιλοσόφους όπως ο Πλάτωνας και ο Σωκράτης, αλλά ταυτόχρονα δικαιολογεί και τροποποιεί ορισμένες πτυχές της Πολιτείας του Πλάτωνα και προσπαθεί να φέρει σύγκλιση με τις ισλαμικές παραδόσεις για να φέρει μια συγκεκριμένη εκδήλωση της ιδεολογίας. Ο Χομεϊνί σίγουρα γνώριζε τα γραπτά του Πλάτωνα. Αυτό μπορεί να συναχθεί από μια συνέντευξη στο περιοδικό Time, στην οποία ο Χαμενεΐ λέει ότι ήταν βαθιά «γοητευμένος από τον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα στα νιάτα του, των οποίων η Δημοκρατία παρείχε το μοντέλο για την έννοια της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Χομεϊνί». Αυτό το συγκεκριμένο γεγονός αποτέλεσε ένα από τα θεμελιώδη γεγονότα στην ιστορία της Ιρανικής Ισλαμικής Δημοκρατίας και ο Αγιατολάχ Χομεϊνί το αναφέρει στο βιβλίο του Kashf-al-Asrar. Οι ιστορικές γνώσεις αυτού του γεγονότος επηρέασαν το ιρανικό λαό, στην πραγματικότητα αναστάτωσαν τα συναισθήματα του λαού και οδήγησαν στην ενότητα και την ευρεία υποστήριξη του Αγιατολάχ Χομεϊνί.
Οι πρώην μαθητές του Χομεϊνί, Javad Bahonar και Madhi Ha’iri Yazdi, είχαν αποκαλύψει την επιρροή του Πλάτωνα στην πολιτική σκέψη του Χομεϊνί σε μια συνέντευξη με τον δημοσιογράφο του Time. Ο Χομεϊνί αναφέρθηκε σε ένα από τα βιβλία του Πλάτωνα, τον Τίμαιο, στο βιβλίο του Kashf al-asrar, γνωστό και ως “Η Αποκάλυψη των Μυστικών”. Αν και δεν μπορεί να σχολιαστεί με βεβαιότητα. Οι δημοκρατίες, όπως περιγράφονται τόσο από τον Χομεϊνί όσο και από τον Πλάτωνα, βασίζονται εν μέρει σε παρόμοιες υποθέσεις σχετικά με την ανθρώπινη φύση και τον ρόλο του κράτους, καθώς και την ιδέα της Δικαιοσύνης και των κοινών πόρων εντός της κοινότητας. Ο Πλάτωνας και ο Χομεϊνί υποστήριζαν και οι δύο ότι χωρίς την καθοδήγηση μιας σωστής κυβέρνησης, οι άνθρωποι μπορεί να διαφθαρούν. Ο Πλάτωνας αφιέρωσε ένα ολόκληρο μέρος της Πολιτείας στο να θρηνεί την κοινωνία χωρίς επαρκή κυβέρνηση, αποκαλώντας την μια απαίσια κατάσταση όπου ο «τυραννικός άνθρωπος... γίνεται μεθυσμένος, λάγνος, εμπαθής» (Πλάτων, Πολιτεία). Ομοίως, ο Χομεϊνί υποστήριξε ότι χωρίς την κατάλληλη εξουσία «όλοι θα καταπιέζονταν και θα βλάπτονταν οι άλλοι για χάρη των δικών τους απολαύσεων και συμφερόντων».
Ο Πλάτωνας και ο Χομεϊνί υπαγόρευσαν αυστηρούς όρους για το πώς πρέπει να συμπεριφέρονται οι φύλακες (του Κράτους). Ο Πλάτωνας υποστήριξε: «οι φύλακες μας [δεν πρέπει] να γελάνε» και «η μέθη και η μαλθακότητα και η νωθρότητα είναι εντελώς ανάρμοστες στον χαρακτήρα των φύλακών μας». Ο Χομεϊνί επανέλαβε πολλά από τα ίδια, λέγοντας ότι «οι fuqaha είναι οι επίτροποι των προφητών, εφόσον δεν ασχολούνται με τις παράνομες επιθυμίες, τις απολαύσεις και τον πλούτο του κόσμου». Οι φύλακες, έλεγαν, δεν πρέπει να είναι «υλιστικά πλάσματα που προσπαθούν να συσσωρεύσουν κοσμικό πλούτο».
Ο Χομεϊνί και ο Πλάτωνας συμμερίζονταν την πεποίθηση ότι ο ρόλος των κηδεμόνων είναι να παρεμβαίνουν στις ζωές των υπηκόων τους προκειμένου να τους προστατεύουν από τη διαφθορά. Ο Πλάτωνας αφιέρωσε εκτενή χρόνο συζητώντας διάφορες κοινωνικές πτυχές του τέλειου κράτους, συμπεριλαμβανομένου του «είδους κοινότητας» γυναικών και παιδιών και του τρόπου «διαχείρισης» της περιόδου μεταξύ γέννησης και εκπαίδευσης». Προσδιόρισε τελετές αναπαραγωγής, κοινές συζύγους και παιδιά και διάφορους άλλους κοινωνικούς ελέγχους. Ο Χομεϊνί, από την άλλη πλευρά, δικαιολόγησε την ικανότητα του κηδεμόνα του να παρεμβαίνει στις ζωές των πολιτών του με το Ισλάμ. Είπε ότι το Κοράνι είναι περιεκτικό στις αποφάσεις του σχετικά με την ορθή συμπεριφορά στη ζωή, από «καθήκοντα... ενώ το βρέφος θηλάζει... πώς πρέπει να ανατρέφεται το παιδί, και πώς ο σύζυγος και η σύζυγος πρέπει να σχετίζονται μεταξύ τους και με τα παιδιά τους». Δεδομένου ότι το Κοράνι είχε κανόνες για όλες τις πτυχές της ζωής, ο κηδεμόνας ήταν επομένως δικαιολογημένος να παρεμβαίνει σε όλες τις πτυχές της ζωής. Ο Χομεϊνί υποστήριξε το ίδιο δικαίωμα παρέμβασης.
Σε όλο το “Velayat e faqih”, ο Χομεϊνί πήρε τις ιδέες του Πλάτωνα και τις τροποποίησε ώστε να ταιριάζουν στους δικούς του σκοπούς. Ενώ ο Χομεϊνί μπορεί να χρησιμοποίησε το Ισλάμ και τις παραδόσεις του για να δικαιολογήσει ένα ισλαμικό κράτος, το κράτος του Χομεϊνί μοιάζει πολύ με την Πολιτεία του Πλάτωνα. Πράγματι, ο μόνος σημαντικός τρόπος με τον οποίο ο Χομεϊνί παρέκκλινε από τον Πλάτωνα ήταν η πίστη του στον οικουμενισμό ενός ισλαμικού κράτους. Ο Χομεϊνί πίστευε ότι «το παγκόσμιο κίνημα όλων των άγρυπνων Μουσουλμάνων μπορεί να εγκαθιδρύσει ισλαμική κυβέρνηση στη θέση των τυραννικών καθεστώτων». Αυτός ο τύπος κράτους είναι παγκόσμιος: δεν περιορίζεται σε μία μόνο χώρα. Ο Πλάτων, από την άλλη πλευρά, πίστευε ότι «μία χώρα είναι αρκετή».
Βασικές πηγές:
Αlansha Malviya, “Khomeinis of Iran and the Idea of Philosopher Kings”. The Macksey Journal: Volume 3, Article 112.
Alina Utrata, “A Greek and a Persian: Plato’s Influence on Ayatollah Khomeini”. Avicenna/ The Stanford Journal of Muslim Affairs, 5/2, 2015, 6-9.
“Iran: The Unknown Ayatullah Khomeini,” Time, July 16, 1979.
Ορισμένοι είχαμε σχηματίσει, εδώ και πολλά χρόνια, την εικασία ότι παραδόξως το πολιτειακό σύστημα του μετεπαναστικού Ιράν είχε αναλογίες με το πολίτευμα της πλατωνικής Πολιτείας. Η αφορμή ήταν μια διερώτηση του Μαρξ στις Θέσεις για τον Φόυερμπαχ, η οποία οδηγούσε στο “ποιος θα μας φυλάξει από τους φύλακες” της Πολιτείας, όπου και η απάντηση: ο Βασιλιάς-Φιλόσοφος… Σας ευχαριστώ για την υποδειγματική τεκμηρίωση της εικασίας μας…
Καλό Πάσχα να έχετε.
Θ.Ι.Ζ.
Μου φαίνεται εξαιρετικά (ε-ξαι-ρε-τι-κά) διαφωτιστικό το άρθρο αυτό του Μανώλη Βαρδή! Όπως, παραλαμβάνω ως πολύτιμο και τον “υπομνηματισμό” του από τον Θεόδωρο Ζιάκα.
Ας μου συγχωρεθεί, μάλιστα, να προσθέσω μια στοιχειώδη συνηγορία:
Κατέχουμε φυσικά, στο ακέραιο, την ένσταση η οποία εγείρεται ενώπιον, τόσο της πολιτικής θεωρίας του Πλάτωνα, όσο και των θεσμίσεων της ιρανικής επανάστασης: Ότι άγουν σε ένα καθεστώς ανελεύθερο – αν μη δικτατορικό.
Η επισήμανση που θέλω να υποβάλω είναι ότι ο «ανελεύθερος» ή ο «δικτατορικός» χαρακτήρας μιας ορισμένης πολιτικής θεσμοθέτησης, εξαρτάται καθοριστικά από την οπτική γωνία υπό την οποία την κρίνουμε: Των εξουσιαστών – ή των εξουσιαζόμενων. (Υποτεθημένης της παραδοχής ότι, κατ’ εξοχήν εξουσία είναι ο λόγος / οπότε, κατ’ εξοχήν εξουσιαστές οι διανοούμενοι.)
Υπό την οπτική των εξουσιαζομένων, λοιπόν, ας τεθεί κάποτε στον δημόσιο διάλογο το ερώτημα: Πόσο ελεύθερος είναι ένας λαός στον οποίο απαγορεύεται, επί ποινή πολέμου, να αποβάλει τις ξένες/κατοχικές στρατιωτικές «βάσεις του θανάτου» (ή είναι ψέμα;) από την επικράτειά του.
Πόσο, επιπλέον, ελεύθερη είναι μια κοινωνία της οποίας το νομικό σύστημα προστατεύει πολύ εμφατικώτερα τον παρανομούντα πολίτη από όσο τον νόμιμο.
# Για να το σχηματοποιήσω με μία εικόνα: Μια κοινωνία, πασιφιλείς τομείς συλλογικής ζωής της οποίας, διατελούν υπό την επικυριαρχία του υποκόσμου.
Η καταγγελία επί «τυραννία» εις βάρος της πολιτικής θεωρίας του Πλάτωνα, λέω, π ρ ο ϋ π ο θ έ τ ε ι την εν-τε-λή αποσιώπηση απασών των συνθλιπτικών πτυχών των κατεστημένων, εν Δυσμαίς, πολιτικών μας ταξιθετήσεων…