Οι γνωστότεροι συγγραφείς δυστοπικών αφηγήσεων είναι ο Άντλους Χάξλεϊ και ο Τζωρτζ Όργουελ. Πραγματικά προφητικοί όμως για την πιθανότητα ενός δυστοπικού μέλλοντος υπήρξαν οι λιγότερο γνωστοί Κ.Σ.Λιούις (1898-1963) και ΤΖ.Ρ.Ρ Τόλκιν (1892-1973. Ο πρώτος ήταν ενας Ιρλανδός μυθιστοριογράφος, δοκιμιογράφος και θεολόγος,ενώ ο δεύτερος ήταν ο συγγραφέας του «Άρχοντα των δακτυλιδιών». Οι δυο τελευταίοι υπήρξαν στενοί φίλοι και προφήτευσαν ακριβέστερα και βαθύτερα από τους πρώτους τους κινδύνους ενός δυστοπικού μέλλοντος, τις τάσεις πλήρους στροφής σε έναν απροσχημάτιστο υποκειμενισμό και μηδενισμό, όπως και τις προσπάθειες πλήρους ελέγχου της ανθρωπότητας από κράτη εξοπλισμένα με την τελευταία λέξη της τεχνολογίας.
Ο Λιούις άσκησε κριτική, την δεκαετία του 1940, σε κάποιες εκλαϊκευμένες εκδοχές της κυρίαρχης την περίοδο αυτή φιλοσοφίας του λογικού θετικισμού. Η φιλοσοφία του λογικού θετικισμού υποστήριζε την αντικειμενική επιστημονική αλήθεια εναντίον αυθαίρετων μεταφυσικών πεποιθήσεων ,που δεν ήταν -υποτίθεται- μόνον αβάσιμες αλλά και χωρίς κανένα νόημα. Ο Λιούις αντιλήφθηκε γρήγορα ότι ο λογικός θετικισμός ήταν ένας καθαρός υποκειμενισμός και κατά συνέπεια ένας σίγουρος δρόμος προς τον μηδενισμό. Για τον Λιούις τα συκοφαντημένα ως αυθαίρετα μεταφυσικά πιστεύω, που προσπαθεί να αποδομήσει ο λογικός θετικισμός αφορούν, στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, πιστεύω και υπερατομικές αξίες τόσο πραγματικές όσο και ο κόσμος των αντικειμένων. Η επανάσταση εναντίον των υπερατομικών αξιών και ο ισχυρισμός ότι ο άνθρωπος μπορεί να κατσκευάσει, μακράν του Θεού και της παράδοσης και εκ του μηδενός, τις δικές του αξίες δεν είναι μόνον αποτέλεσμα υπερηφάνειας αλλά και μη κατορθωτή.
Προϊόν της ιδεολογίας της «καθαρής αντικειμενικότητας» είναι η θέληση για απόλυτο έλεγχο και τάξη. Μιας θέλησης για «αντικειμενική» σχέση με τα όντα, που να είναι κεκαθαρμένη από την διαμεσολάβηση των υπερατομικών αξιών. Η δίψα για μια καθαρή αντικειμενικότητα είναι τελικά η άλλη όψη ενός ριζοσπαστικού υποκειμενισμού, ο οποίος δεν αποδέχεται την αβεβαιότητα και το ρίσκο που ενυπάρχει στην ζωή. Αβεβαιότητα και ρίσκο που συνδέεται με την ελευθερία της βούλησης. Η αδυναμία αποδοχής αυτής της αβεβαιότητας βρίσκεται πίσω από τις τάσεις ανάδυσης τυραννιών στην σύγχρονη εποχή.
Για τους σοφούς του παρελθόντος, τονίζει ο Λιούις, το κύριο ζητούμενο ήταν ο συντονισμός της ψυχής με την κοσμική τάξη, που επιτυγχάνονταν με την καλλιέργεια των αρετών. Για την μαγεία και την σύγχρονη τεχνολογία το ζητούμενο είναι η υποταγή της πραγματικότητας στις επιθυμίες των ανθρώπων. Στα πλαίσια αυτά και ο ίδιος ο άνθρωπος τείνει να καταστεί πρώτη ύλη, η οποία υπόκειται σε χειραγώγηση και αναμόρφωση κατά το δοκούν, αφού δεν υπάρχει τίποτε που να παρεμβάλλεται ανάμεσα σε αυτόν και τον εξίσου χειραγωγούμενο φυσικό κόσμο. Ό,τι αποκαλείται κυριαρχία του ανθρώπου πάνω στην φύση είναι και κυριαρχία των λίγων επί των πολλών, κυριαρχία που επιδιώκεται να εξασφαλισθεί με την μετατροπή των πολλών σε αποτελεσματικά και υπάκουα ζώα. Η ανθρώπινη φύση είναι το τελευταίο οχυρό που θα κατακτηθεί με την δημιουργία ενός τεχνητού ανθρώπου, προφήτευσε ο Λιούις.
Ο τεχνητός άνθρωπος, που διείδε ο Λιούις, προεικάζει την τρέχουσα συζήτηση για τον μετανθρωπισμό. Ο μετάνθρωπος όμως δεν θα είναι απλώς ένα αποτελεσματικό και υπάκουο πλάσμα. Η επιδίωξη των μετανθρωπιστών είναι να πλάσουν έναν πλήρως τεχνητό άνθρωπο και να νικήσουν και αυτόν ακόμα τον θάνατο. Η πορεία αυτή, που στο τέλος της βρίσκεται ένας ολοκληρωτικά τεχνητός άνθρωπος ο οποίος κινείται μόνον από τις χειραγωγούμενες ορμές του, σηματοδοτεί την διαδρομή από την θεοποίηση της Λογικής στον Μαρκήσιο Ντε Σαντ και την αλογία των ορμών.
Στον τεχνητό άνθρωπο απουσιάζει παντελώς η πρακτική σοφία, η αρετή εκείνη που οι αρχαίοι αποκαλούσαν φρόνηση, η οποία επιτρέπει να επιλέγουμε ή έστω να ελκόμεθα από το αγαθό, το αληθές και το ωραίο. Για να απαλειφθεί η φρόνηση, να καταστραφεί το ηθικό και αισθητικό κριτήριο στον άνθρωπο, απαιτείται μια μορφή επανεκπαίδευσης με στόχο την εξάλειψη της αίσθησης του ομαλού και του φυσιολογικού. Εργαλείο αυτής της επανεκπαίδευσης είναι μια επίθεση στην γλώσσα ώστε να μην μπορεί πλέον να γίνει διάκριση του αγαθού από το κακό και του σωστού από το λανθασμένο.
Και στον Τόλκιν οι λίγοι που κυριαρχούν επί των πολλών διαστρέφουν την γλώσσα πριν καταφύγουν στην βία. Οι εμπειρίες που απέκτησε ο Τόλκιν όταν υπηρέτησε ως μάχιμος στην διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου πόλεμου πρόσθεσαν βάθος και αυθεντικότητα στον μυθολογικό κόσμο που έπλασε αυτός ο συγγραφέας. Στον «Άρχοντα των δακτυλιδιών» εξετάζονται ο πόλεμος και τα ψυχικά και σωματικά τραύματα που προκαλεί, η διαβρωτική επίδραση της ανεξέλεγκτης ισχύος και οι δεσμοί φιλίας και πώς μπορούν να μας βοηθήσουν να αντιμετωπίσουμε τις διάφορες αντιξοότητες και απώλειες. Ο Τόλκιν και ο Λιούις τονίζουν αμφότεροι την ευθεία σχέση του αγαθού με το αληθές και του κακού με το ψευδές. Η αλλοίωση της αληθούς σημασίας των λέξεων οδηγεί και για τους δυο στην άρση των εμποδίων και στην διάβρωση των αναχωμάτων απέναντι στην πλήρη ανομία και το κενό νοήματος.
Για τον Λιούις, τώρα, ενδιαφέρον έχει και η απάντηση στο ερώτημα του πώς μπορούμε να γνωρίσουμε τις υπερατομικές αξίες, αν αποδεχθούμε καταρχάς την αναγκαιότητα και την διαχρονική σημασία τους. Για τον Λιούις μόνον με την κατάλληλη παιδεία μπορούμε να οικειωθούμε αυτές τις αξίες. Στις υπερατομικές αξίες δεν αποκτούμε όμως πρόσβαση μόνον με την μεσολάβηση της διάνοιας. Χωρίς την βοήθεια καλλιεργημένων συναισθημάτων και συγκινήσεων η διάνοια είναι ανίσχυρη. Ούτε όμως οι συνεχώς μεταβαλλόμενες ορέξεις μπορούν να μας βοηθήσουν να ανιχνεύσουμε και να πράξουμε το δίκαιο και το σωστό. Πέραν της καλλιέργειας των συναισθημάτων απαραίτητη, κατά τον Λιούις, είναι και η πρόσβαση στην παράδοση. Οι πραγματικοί δάσκαλοι δεν επιδιώκουν να διαπλάσουν τους ανθρώπους με πρότυπα δικής τους εμπνεύσεως και επιλογής, αλλά με βάση αξίες που τους παραδόθηκαν από τους προγόνους των.
Αρκετοί σύγχρονοι εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν όλα τα συναισθήματα ως άλογα και ως εμπόδιο στην υγιή σχέση μας με τα όντα. Θέλουν να αποδομήσουν όλα τα συναισθήματα αδιακρίτως και επιδιώκουν να «ξεγυμνώσουν» όλα τα γεγονότα από οποιοδήποτε διαμεσολάβηση των συναισθημάτων και των αξιών. Η αληθινή άμυνα όμως απέναντι στα βλαβερά συναισθήματα είναι τα σωστά συναισθήματα. Απαλείφοντας πλήρως τα συναισθήματα παραδίδουμε τους μαθητές άοπλους στα χέρια των πάσης φύσεως προπαγανδιστών και τους οδηγούμε προς μια ψυχρή βαρβαρότητα.
Και οι δυο συγγραφείς, ο Λιούις και ο Τόλκιν, τονίζουν ότι η πραγματική καλοσύνη έχει μάθει να λέει συχνά όχι. Δεν χαδεύει τα αυτιά των άλλων και δεν τους λέει ό,τι θέλουν να ακούσουν, αλλά ό,τι είναι επωφελές για αυτούς. Η καλοσύνη δεν αποκλείει το ενδεχόμενο σύγκρουσης. Οτιδήποτε άλλο θα ήταν ηθική ή φυσική δειλία και προσπάθεια να γίνουμε αρεστοί στους άλλους. Ο Τόλκιν προσθέτει ότι όσοι φέρουν το «δακτυλίδι της φωτιάς» καλούνται να επιδείξουν σθεναρή αντίσταση απέναντι στην τυραννία, την απελπισία και τις προσπάθειες καθυπόταξης. Η ανδρεία είναι η σημαντικότερη αρετή, γιατί χωρίς αυτήν δεν μπορούν να διαφυλαχθούν οι άλλες αρετές.
Ο κόσμος μας σήμερα απαιτεί ολοένα και περισσότερη αποτελεσματικότητα και ταχύτητα. Είναι ο κόσμος της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης, ένας κόσμος επιτηρούμενου κομφορμισμού, που δεν επιδιώκει να αλλάξει μόνον αυτό που κάνουμε αλλά και αυτό που είμαστε. Οι μετανθρωπιστές αναρωτιούνται ήδη από τώρα πώς θα χειρισθούν όσους καθίστανται αχρείαστοι από την αυτοματοποίηση της παραγωγής και την συνύφανση ανθρώπου και μηχανής. Προς το παρόν επιλέγουν έναν συνδυασμό χρήσης ναρκωτικών και ηλεκτρονικής διασκέδασης για την τάξη των «άχρηστων» και όχι την εξάλειψή τους.
Στις μέρες μας μόνον η πίστη στον Θεό και η υιοθέτηση υπερατομικών αξιών φράζει τον δρόμο στην χειραγώγηση και την υποδούλωσή μας από μια πεφωτισμένη -υποτίθεται- τεχνοκρατία. Ένας πόλεμος πλησιάζει, ένας πόλεμος για να παραμείνουμε άνθρωποι και να μην μετατραπούμε σε τεχνητά πλάσματα. Ο πόλεμος αυτός απαιτεί ανδρείους και πιστούς στον Θεό ανθρώπους.
Πηγές
A prophecy of evil:Tolkien, Lewis, and technocratic nihilism.By N.S.Lyons. The Upheaval. Nov 15,2022.
The final interview of C.S.Lewis. By Sherwood Eliot Wirt.Assist News Service.May7, 1963.
Human stories are always about one thing- death: Why the shadow of death and WW1 hang over the Lord of the rings. By Miles Burke. BBC1968.
Στην εικαστική συμπλήρωση της σελίδας, φωτογραφία από ζωγραφική παράσταση επί εξωτερικού τοίχου πολυκατοικίας, διά χειρός Γιάννη Πέτρου. Εμπνευσμένη από τα έργα του Αγήνορος Αστεριάδη.