Συμπληρώνονται φέτος επτά χρόνια από την κοίμηση του μακαριστού Γέροντά μας Αρχιμ. Ιγνατίου Καπνίση, του "κήρυκα της ταπείνωσης", ο οποίος για εξήντα ολόκληρα χρόνια δεν σταμάτησε να περιοδεύει τα χωριά μας και να μιλά για αυτή την αρετή. Καθώς περνούσε μάλιστα ο καιρός, ενθουσιαζόταν όλο και περισσότερο για αυτήν την αρετή, και έκανε σαν μικρό παιδί, που ανακάλυψε ένα μεγάλο θησαυρό. Το κήρυγμά του ήταν πια "το παν είναι η ταπείνωση". Ωστόσο, αυτό που έβλεπα και διάβαζα πολλές φορές στα ορθόδοξα πατερικά κείμενα, ότι η ταπείνωση είναι η υψίστη των αρετών, παρατηρούσα ότι έλειπε εντελώς από τα δυτικά φιλοσοφικά κείμενα, και έτσι αποφάσισα, για να τιμήσω την μνήμη του, να ερευνήσω, κατά το δυνατόν, τις διαφορές που έχει αυτή η έννοια στην Δύση και την Ανατολή.
Όσον αφορά την Δυτική θεολογία, έλαβα υπόψη μου την διδασκαλία του Θωμά Ακινάτη, πλην όμως, επειδή δεν είμαι ειδικός στον σχολαστικισμό, και για να μην τον αδικήσω, άντλησα στοιχεία, όσον αφορά το γενικό κλίμα της σκέψης του, κυρίως από τον πιο συγκροτημένο και πολυμαθή οπαδό του του 20ου αιώνα, τον Etienne Gilson. Ο Ζιλσόν λοιπόν έχει γράψει μεταξύ άλλων το βιβλίο "Introduction to the philosothy of St. Thomas Aquinas", που, παραδόξως, ένα φωτοτυπημένο αντίτυπο έτυχε να βρίσκεται στη βιβλιοθήκη μου. Ο Ζιλζόν βέβαια, έχει το θετικό στοιχείο ότι, όπως είπα, όχι μόνο δεν καταφέρεται κατά του Θωμά, αλλά τον υποστηρίζει θερμά -υπάρχει κατά την ταπεινή μου γνώμη ένας μικρός εξωραϊσμός της φιλοσοφίας του, αλλά αυτό δεν μας ενοχλεί. Όσον αφορά τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά, τον εκλαμβάνω ως συγκεφαλαιωτή σύμπασας της νηπτικής και φιλοκαλικής γραμματείας και την θεμελιώδη βάση όλων των πατερικών θεολογικών συγγραμμάτων μετά από αυτόν. Θα μιλήσω γενικά για την "παλαμική" θεολογική παράδοση.
******************
Κατά τον Ζιλσόν λοιπόν, η θεμελιώδης τομή του Θωμά Ακινάτη είναι η αναγνώριση ότι ο άνθρωπος, ως πεπερασμένο ον, δεν έχει ασφαλώς την ύπαρξή του από τον ίδιο του τον εαυτό, αλλά δημιουργείται "εκ του μηδενός" από τον Θεό. Ο άνθρωπος υπάρχει, έχει ύπαρξη, γιατί την αντλεί από τον Δημιουργό του, μετέχει στον Θεό. Ο Θεός είναι η ίδια η ουσία του Είναι. Ως εκ τούτου ταπείνωση είναι να "συνειδητοποιεί" κανείς την μηδαμινότητά του, να λαμβάνει υπόψη του το δόγμα ότι υφίσταται ως ον εξαιτίας του Θεού. Συνεπώς, δεν πρέπει να επαίρεται. Είναι η "αναγνώριση"- και έχουν σημασία εδώ οι λέξεις- αυτού του βασικού γεγονότος. Πρόκειται, αν προσέξει κανείς καλά, και λάβει υπόψη του τα συμφραζόμενα, κυρίως για μια διανοητική, στοχαστική αρετή: η ταπείνωση είναι μια τέτοια ακριβώς "έξη".
Ως γνωστόν, ο Ακινάτης θέτει ως βάση της φιλοσοφίας του την Αγία Γραφή και τα δόγματα της εκκλησίας, αλλά μαζί και τον Αριστοτέλη, ακόμη και σε ό,τι έχει να κάνει με την ηθική. Ο Ζιλσόν παρατηρεί όμως ότι υπερβαίνει το πνεύμα της αριστοτελικής φιλοσοφίας, καθώς για τον μεσαιωνικό φιλόσοφο προέχει το φως της Χριστιανικής Αποκάλυψης. Ενώ λοιπόν στην αριστοτελική ηθική η "μεγαλοψυχία" αποτελεί την κορύφωση του ηθικού μεγαλείου ενός "αυτάρκους" ανθρώπου, ο Θωμάς εντάσσει τις αρετές εντός μιας τάξης όπου η τελείωση του πιστού επιτυγχάνεται όχι με την αυτάρκεια, αλλά με την πλήρη εξάρτηση και αγάπη για τον Θεό. Η ταπείνωση, υπό αυτό το πρίσμα, γκρεμίζει την ψευδαίσθηση της ανθρώπινης αυτεξουσιότητας απέναντι στον Δημιουργό, ανοίγοντας τον δρόμο για τη λήψη της θείας χάριτος: πρέπει να πούμε ότι ο Ζιλσόν δίνει έναν πιο "υπαρξιακό" τόνο στα γραπτά του Θωμά, τον καθιστά πιο "ευπρόσδεκτο" για το κοινό του 20ου αιώνα. (Το πρόβλημα τώρα με την αυτεξουσιότητα και το ζήτημα από πού προέρχεται τελικά η σωτηρία, αποκλειστικά μέσω του "απόλυτου προορισμού" του αγίου Αυγουστίνου ή υπάρχει ανθρώπινη "συνέργεια" σε αυτό, ταλάνισε επί αιώνες την δυτική σκέψη. Δεν θα το εξετάσουμε εδώ.) Στις αναλύσεις του Ζιλσόν για την γνωσιοθεωρία και την ψυχολογία του Ακινάτη, διαφάινεται καθαρά ότι η ανθρώπινη διάνοια είναι μεν ικανή να ανέλθει στη γνώση των όντων και του Θεού -πράγμα που φαίνεται παράξενο σε μας τους Ορθοδόξους-, καθώς μάλιστα υφίσταται η λεγόμενη "analogia entis" (αναλογία του όντος), ωστόσο παραμένει πάντοτε δυσανάλογη προς το άπειρο μυστήριο της θεϊκής Ουσίας. Η ταπείνωση έτσι, φιλοσοφικά μεταφραζόμενη, είναι ακριβώς η "νοητική νηφαλιότητα" που αναγνωρίζει τα όρια των φυσικών δυνάμεων του ανθρώπου μπροστά στο Υπερβατικό. Κάνοντας το να ηχεί πιο υπαρξιακά, ο Ζιλσόν αποφαίνεται ότι ο Θωμάς δεν πραγματεύεται την ταπείνωση ως ξεχωριστό ηθικό φαινόμενο, αλλά ως την πνευματική και υπαρξιακή αποδοχή της αλήθειας του είναι μας, ότι δηλαδή είμαστε πλήρως εξαρτημένοι από τον Θεό, την πηγή κάθε ύπαρξης και αγαθότητας. Αυτή είναι η ερμηνεία του Ζιλσόν. Και όμως, τονίζω ότι, παρά την προσπάθεια να εμφανισθεί πιο "υπαρξιστής" ο Ακινάτης, διαφαίνεται καθαρά ότι η ταπείνωση είναι προπαντός μια "στοχαστική" αρετή. Η ταπείνωση διανοητικοποιείται. Ας περάσουμε όμως τώρα να δούμε τι ακριβώς λέγει ο Θωμάς ρητά για την ταπείνωση, υπό το πρίσμα πάντα αυτής της θεώρησης του Ζιλσόν.
***************
Ας δούμε λοιπόν πιο "τυπικά" την διδασκαλία του Ακινάτη για την ταπείνωση, όπως παρουσιάζεται στην "Σύνοψη Θεολογίας", το βασικό του έργο (το πού ακριβώς θα το αναφέρουμε αργότερα). Όπως το προδιαγράψαμε, ταπείνωση είναι η αρετή με την οποία ο ανθρώπινος νους, μέσω μιας εσωτερικής κίνησης, "υποτάσσεται" στον Θεό- παίζει ρόλο εδώ η έννοια της διανοητικής "υποταγής", που παραμένει πάντα διανοητική. Και υποτάσσεται στον Θεό, γιατί τον "αναγκάζει" μια μεγάλη αλήθεια: το ότι είναι κτίσμα του Δημιουργού. Ο νους δεν μπορεί να αυθαιρετεί. Πρέπει τρόπον τινά να "πειθαρχεί" στην λογική, ας το πούμε έτσι. Ο νους πρέπει να "εμπεδώσει" αυτήν την αλήθεια: να την εσωτερικεύσει, θα λέγαμε σήμερα, πλήρως. Αν την εσωτερικεύσει, αυτό αρκεί. Θα επέλθει, με τα σημερινά δεδομένα, η "μετριοφροσύνη". Αυτή η αρετή, η μετριοφροσύνη, λεγόταν στα λατινικά "modestia" (έχει και την σημασία της "σεμνότητας"). Με αυτήν λοιπόν συνδέεται στενά η ταπείνωση. Είναι μια "μετριοφροσύνη του νου", μια "εγκράτεια" ("temperantia") αυτού. Συγκρατεί τον νου, ώστε να μην "αυθαδιάζει", να μην προσπαθεί "αναιδώς" να εισέλθει και να εξηγήσει πλήρως το Υπερβατικό, να αλαζονευτεί και να φθάσει στην έπαρση. Προσγειώνει την εγωπαθή "φαντασία" του ανθρώπου, που τείνει αδιάκριτα να φθάσει και να ερμηνεύσει το Υψηλό.
Ένα άλλο σημείο που πρέπει να προσέξουμε είναι ότι το αν ταπείνωση συγκρούεται με την "μεγαλοψυχία", την αρετή η οποία ωθεί κατά τον Αριστοτέλη τον άνθρωπο σε σπουδαία και ένδοξα έργα. Ο Ακινάτης λοιπόν λέγει ότι οι δύο αυτές αρετές όχι μόνο δεν αντιμάχονται μεταξύ τους, αλλά αλληλοσυμπληρώνονται. Η μεγαλοψυχία ωθεί το πνεύμα να πράξει, όπως είπαμε, μεγάλα πράγματα σύμφωνα με τον Λόγο του Θεού, ενώ η ταπείνωση συγκρατεί το άτομο ώστε να μην υπερεκτιμά τις δικές του δυνάμεις και να μην αποδίδει την επιτυχία, όπως είπαμε, αποκλειστικά στον εαυτό του. Συνεπώς η μεγαλοψυχία δίνει την ώθηση για τις "υψηλές" πράξεις, ενώ η ταπείνωση γειώνει, θα λέγαμε, το άτομο και το κάνει να αντιληφθεί ότι η δύναμη να πράττει τέτοια έργα έρχεται άνωθεν. Τα στάδια της ταπείνωσης είναι τέσσερα, αλλά δεν θα τα αναλύσουμε εδώ: ο πιστός πάντως ξεκινά από την επίγνωση της δικής του ατέλειας και μηδαμινότητας ενώπιον του Θεού και φθάνει στο σημείο να δέχεται με πραότητα την επίπληξη, την αδικία ή την περιφρόνηση από τους άλλους, μιμούμενος το Πάθος του Χριστού.
Στο σημείο αυτό αξίζει να πούμε ότι σε γενικές γραμμές ο Θωμάς ακολουθεί για την ηθική ανάλυση το έργο του Αριστοτέλη (Ηθικά Νικομάχεια, Βιβλίο Δ), αλλά την "διορθώνει" σε κάποια σημεία, ως χριστιανός. Οι κύριες διαφορές με τον κορυφαίο αρχαίο Έλληνα φιλόσοφο είναι ότι για τον μεν τελευταίο πηγή του ηθικού μεγαλείου είναι το ίδιο το άτομο, πράγμα που διατηρεί έναν "ελιτισμό": ο πολίτης θεωρεί τον εαυτό του άξιο να δέχεται μεγάλες τιμές, επειδή είναι "αυτοδημιούργητος", ενώ για τον Θωμά ισχύει βέβαια ότι όλα τα σπουδαία έργα αποδίδονται στον Θεό.
Αυτή είναι περίπου η θεώρηση του ίδιου του Ακινάτη (βρίσκεται στην Summa Theologiae, Δεύτερο Μέρος, δεύτερο τμήμα αυτού. Μπορεί κανείς στο Διαδίκτυο να βρει τι λέγει το Ζήτημα 161, Άρθρα 1-6 ή να έχει μια περίληψη αυτών. Στα άρθρα αυτά εξετάζεται αν είναι η ταπείνωση αρετή, πού εδράζεται η ταπείνωση, στην επιθυμητική δύναμη ή την λογική, αν πρέπει κανείς να υποτάσσεται σε όλους τους ανθρώπους, εάν η ταπείνωση είναι μέρος της σωφροσύνης, εάν είναι η ύψιστη των αρετών και ποια είναι τα στάδια αυτής).
*******************
Και περνάμε τώρα στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά. Θα πρέπει να πω ότι δεν θα μιλήσω μόνο για τον Θεσσαλονικέα κορυφαίο Πατέρα της Εκκλησίας, αλλά γενικότερα την νηπτική και φιλοκαλική παράδοση αυτής, την οποία ο ίδιος ανακεφαλαίωσε και έθεσε τα δογματικά της κεφάλαια. Και μπορούμε να ρωτήσουμε: είναι ίδια για τον Παλαμά η έννοια της ταπείνωσης;
Διεξερχόμενος κανείς λοιπόν την παλαμική γραμματεία με την γενικότερη αυτή έννοια αντιλαμβάνεται αμέσως ότι υπάρχουν μεν κοινά στοιχεία, τα οποία δεν χρειάζονται να αναλύσουμε, ως αυτονόητα. Και για τον άγιο Γρηγόριο η ταπείνωση είναι η ύψιστη αρετή, θεμέλιο πάντων των άλλων, οδηγός προς στην αγάπη (ο ίδιος ο Θεός είναι Αγάπη), αλλά υπάρχει και μια σπουδαία διαφορά. Για την φιλοκαλική γραμματεία, ταπεινός είναι και ο ίδιος ο Χριστός, ο Θεάνθρωπος, έστω και αν ξέρει ότι είναι τέλειος και αντλεί την δύναμη για όλα Του τα θαυμαστά έργα από τον ίδιο του τον Εαυτό. Η γνώση δηλαδή ότι είναι το Α και το Ω του Είναι και της Ύπαρξης, ο Ων, δεν εμποδίζει τον Κύριο να έχει εκείνη την ακατάληπτη ταπείνωση, όπως γράφει ο άγιος Σιλουανός του Άθω και αναλύει ο μαθητής του, άγιος Σωφρόνιος. Ο άγιος Σιλουανός, ως γνωστόν, είδε τον Ζώντα Χριστό στο λεγόμενο "Παλαιό Ρωσικό", στην αρχή κιόλας της μοναχικής του ζωής, και εννόησε αμέσως ότι ο Θεός είναι ακατάληπτη Αγάπη και Ταπείνωση.
Η ταπείνωση για την Ορθοδοξία είναι γενικά κάτι περισσότερο από μια αυτογνωσία, ξεπερνά πολύ αυτή την σωκρατική αρετή (γνώθι σαυτόν). Καμιά διανοητική επίγνωση, όσο ισχυρή και αν είναι, δεν γεννά αυτομάτως ταπείνωση. Και ο διάβολος ξέρει πολύ καλά ότι πηγή του Είναι είναι ο Θεός, αλλά δεν ταπεινώνεται. Ο ορθόδοξος ασκητής λοιπόν λέγει, κόντρα σε κάθε ορθολογική αυτεπίγνωση, "είμαι χειρότερος από όλους τους ανθρώπους", έστω και αν αυτό δεν ανταποκρίνεται στην αλήθεια. Ο Κύριος μάλιστα πάλι τον άγιο Σιλουανό "να κρατά τον νου του στον Άδη και να μην απελπίζεται", να θεωρεί δηλαδή τον εαυτό του, τρόπον τινά, ίσο στην αμαρτία με τον διάβολο (είναι αλήθεια ότι ο μακαριστός κήρυκας της Ταπείνωσης π. Ιγνάτιος Καπνίσης έλεγε ότι είναι δύσκολο να το βαστάσουμε αυτό, όπως λέγει άλλωστε και ο ίδιος ο άγιος Σωφρόνιος. "Δεν παίζει κανείς με την φωτιά", έγραψε ο τελευταίος. Για αυτό και ο π. Ιγνάτιος συνιστούσε να αποφεύγουμε την σύγκριση του εαυτού μας με τους συνανθρώπους μας, γιατί μπορεί να "ανακαλύψουμε" ότι είμαστε καλύτεροι από αυτούς σε πολλά σημεία, αλλά να κάνουμε την σύγκριση με τον ίδιο τον Θεό. Αυτό αρκεί για να μας κρατά στην ταπείνωση, καθώς βέβαια είναι αυτονόητο ότι ο οιοσδήποτε αντιλαμβάνεται πως δεν έχει ούτε την δύναμη, ούτε την σοφία, ούτε πολύ περισσότερο την αγιότητα του Θεού, που δεν "έχει", αλλά "είναι" Αγάπη.
Η ταπείνωση έχει κάτι, θα μπορούσαμε να πούμε, από την λεγόμενη διά Χριστόν "σαλότητα". Φθάνει κανείς να θεωρεί τον εαυτό του, όπως είπαμε, χειρότερο όλων, και να το πιστεύει, και αυτό τον ωθεί σε μια θεία "τρέλα". Ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος, που βέβαια προηγείται κατά πολύ του ιερού Παλαμά, περιγράφει μια κατάσταση για μας "υπερφυή": γίνεται κανείς τόσο ταπεινός, ώστε βλέπει κάθε άνθρωπο ως άγιο, πλην του εαυτού του. Αν δεχθεί ή συναντήσει άνθρωπο, παίρνει τα χέρια του για να ευλογηθεί και να "αγιαστεί", και παράλληλα πιστεύει ότι αγιάστηκε ακόμη και από τον πιο μεγάλο αμαρτωλό. Ό,τι και να μάθει πως έπραξε ο άλλος, δεν τον ενδιαφέρει. Θα πάρει τα χέρια του και θα τα φιλήσει για ευλογία. Και βέβαια φθάνει σε ένα τέτοιο σημείο ώστε να προσοικειώνεται την ίδια την Ταπείνωση του Χριστού, που είναι, όπως είπαμε, ακατάληπτη. Ο λόγος είναι ότι σύμφωνα με την Θεολογία του αγίου Γρηγορίου Παλαμά ο ίδιος ο Θεός είναι κυριολεκτικά μεθεκτός από τον άνθρωπο λόγω των ακτίστων Του ενεργειών.
Το δόγμα των ακτίστων ενεργειών είναι η καρδιά της Παλαμικής διδασκαλίας. Χάρη σε αυτήν ακριβώς θεμελιώθηκε δογματικά το γεγονός ότι μπορούμε να κοινωνήσουμε αληθώς του ίδιου του Θεού, και όχι απλώς μιας κτιστής θείας Χάρης- όπως υποστηρίζει ο Θωμάς, που βασίζεται στο δόγμα της "απλότητας" του Θεού. Έτσι λοιπόν, κατά τον άγιο Γρηγόριο, η ταπείνωση δεν είναι απλώς μια "ορθή κρίση", αλλά μια πνευματική νέκρωση του εγωκεντρικού θελήματος. Ο άνθρωπος, με την συνέργεια του Θεού, πρέπει να φτάσει σε μια κατάσταση εσωτερικής "πτωχείας" και αυτοάρνησης, ώστε να φύγει εντελώς το "εγώ" από την μέση- δεν εννοούμε να χάσει την υποστατική του ταυτότητα, αλλά να αποβάλει όλο του τον εγωισμό. Μόνο όταν ο νους αδειάσει από την ψευδαίσθηση της δικής του δύναμης, μπορεί ο Θεός να "εισδύσει" μέσα στην ψυχή. Πολλά έγραψε στις ημέρες μας για αυτό το άγιο "αυτομίσος" ο άγιος Σωφρόνιος του Έσσεξ.
Έτσι λοιπόν, ο Παλαμάς θα τόνιζε ότι ο ταπεινός δεν στέκεται απλώς με "σεβασμό" προς τον Δημιουργό του, αλλά γίνεται ακριβώς, με βάση το προαναφερθέν δόγμα περί ακτίστων ενεργειών, δοχείο της άκτιστης αυτή την φορά Χάριτος. Η ταπείνωση είναι η μίμηση της ίδιας της κένωσης του Χριστού (ο Οποίος "εταπείνωσεν εαυτόν..."). Επομένως, η ταπείνωση είναι κυρίως χριστομιμητική, όχι απλά μια αρετή ανάμεσα σε άλλες, έστω και βάση για τις υπόλοιπες, αλλά ο τρόπος ύπαρξης του ίδιου του Χριστού μέσα στον πιστό. Είναι ο ίδιος ο Χριστός που ενεργεί την Ταπείνωση μέσα μας, παρότι δεν χάνεται ποτέ για την ορθόδοξη θεολογία η έννοια της "συνέργειας".
Τέλος, πρέπει να πούμε ότι για τον άγιο Γρηγόριο, που ακολουθεί σε αυτό το σημείο πιστά τον άγιο Ιωάννη της Κλίμακος, η ταπείνωση δεν χωράει σε κανέναν ανθρώπινο ορισμό. Η προσπάθεια του Θωμά να ορίσει και να μιλήσει για την ταπείνωση με τόση σχολαστική λεπτομέρεια και συλλογισμούς παρμένους από τον Αριστοτέλη, θα τον έκαναν, θα λέγαμε, να χαμογελάσει. Γιατί ο ιερός Πατήρ ξέρει ότι μπορούμε να αναφέρουμε τα αποτελέσματα της ταπείνωσης (π.χ. ο ταπεινός δεν κατακρίνει, δεν αποζητά τιμές κ.λπ.), αλλά είναι αδύνατον να συλλάβουμε την ουσία της- ο Ιωάννης της Κλίμακος το αναλύει αυτό αρκετά. Η ορθόδοξη ταπείνωση βιώνεται στην σιωπή της καρδιάς, στα δάκρυα της μετάνοιας και στην ησυχία, μακριά από περιττές διανοητικές περιπλοκότητες.
*****************
Στην πραγματικότητα, λοιπόν, υπάρχει χαώδης απόσταση ανάμεσα στην θωμιστική και την παλαμική θεολογία περί ταπεινώσεως. Ακριβώς για αυτό τον λόγο η ταπείνωση είναι κατ' ουσίαν άγνωστη στον δυτικό κόσμο, στην φιλοσοφία, ακόμη και στην λογοτεχνία. Αυτός είναι και ο λόγος που π.χ. ο Ντοστογιέφσκι δεν γίνεται ποτέ εις βάθος κατανοητός στην Δύση. Η ταπείνωση, παρ' όλα αυτά, υπάρχει κατά την γνώμη μου στην Δυτική Εκκλησία της πρώτης χιλιετίας ως βίωμα, π.χ. στα έργα του αγίου Αυγουστίνου (ιδίως τις "Εξομολογήσεις"), που θα μπορούσαν να σταθούν ως γέφυρα συνεννόησης μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Εκκλησίας. Νομίζω ότι διαβάζοντας κανείς τις "Εξομολογήσεις" του ιερού Πατρός έρχεται σε επαφή αληθινό με ένα άρωμα της πραγματικής ταπείνωσης (παρά τις όποιες θεωρητικές διαφορές, πρακτικά η διαφορά μεταξύ Αγίου Αυγουστίνου και Καππαδοκών είναι στην ουσία ασήμαντη). Ο σχολαστικισμός, όπως άλλωστε κατάλαβε η ίδια η θεολογία της Δύσης εδώ και καιρό, ήταν ένα πισωγύρισμα. Ας ελπίσουμε ότι θα επιτευχθεί επιτέλους ξανά η πολύτιμη συνεννόηση.
Εικόνα: Μηνολόγιο Οκτωβρίου, 17ος αι. Ιερά Μονή Αγίου Παύλου, Άγιον Όρος.
