Κύκλοι ακμής και παρακμής

Ο Ίμπν Χαλντούν (1332-1406), ο τελευταίος μεγάλος στοχαστής του μεσαιωνικού Ισλάμ, γεννήθηκε στην Τύνιδα από οικογένεια αραβοϊσπανικής προέλευσης και υπηρέτησε σε διάφορα δημόσια αξιώματα στο Μαρόκο, την μουσουλμανική τότε Γρανάδα της Ισπανίας, την Αλγερία και την Αίγυπτο.

Αν και τον έχουν αποκαλέσει Άραβα Ηρόδοτο, ο Ίμπν Χαλντούν δεν υπήρξε απλώς ένας εμβριθής ιστορικός. Συνεχίζοντας την παράδοση μεγάλων Αράβων στοχαστών, όπως του Αβικέννα (980-1037),του Αβερρόη (1126-1198) και του Γαζάλι (1058-1111), επωφελήθηκε μεν από τις φιλοσοφικές θεωρίες τους, τους ξεπέρασε όμως κατά πολύ στην κατανόηση της ιστορίας. Η Εισαγωγή του στην επτάτομη «Παγκόσμια ιστορία» του («Προλεγόμενα» -Εκδόσεις Κάλβος 1980) είναι κατά τον Arnold Toynbee «μια φιλοσοφία της ιστορίας που αποτελεί αναμφίβολα το σπουδαιότερο στο είδος του έργο το οποίο δημιουργήθηκε ποτέ σε οποιαδήποτε εποχή ή τόπο».

Η μεγάλη καινοτομία του Ίμπν Χαλντούν είναι ότι προσεγγίζει την ιστορία από κοινωνιο-οντολογική σκοπιά, επιχειρώντας να ερμηνεύσει την γένεση και την εξέλιξη των κρατών με βάση την κοινωνική δυναμική. Κρίσιμη μεταβλητή αυτής της δυναμικής είναι η ασάμπια, που έχει μεταφρασθεί ως κοινωνική αλληλεγγύη, συλλογικό πνεύμα ή αίσθημα του ανήκειν.Οι τροπές και  αλλαγές αυτής της μεταβλητής καθορίζουν την γένεση, την ακμή και την παρακμή των κρατών, μια επαναλαμβανόμενη κυκλική διαδικασία. Στην διαδικασία αυτήν ο Ίμπν Χαλντούν διέκρινε πέντε στάδια:

1. Το πρώτο στάδιο είναι η περίοδος εδραίωσης των κρατών. Η κοινωνική αλληλεγγύη σε αυτό το στάδιο είναι ισχυρή και απορρέει από τους αιματοσυγγενικούς δεσμούς.  Η παρόρμηση να αποτρέπουν κάθε κακό που μπορεί να βρει τους συγγενείς τους είναι βαθιά ριζωμένη στους ανθρώπους. Οι συγγενικοί δεσμοί είναι ισχυρότεροι στους νομαδικούς λαούς που ζουν στις ερήμους, όπως οι Βεδουίνοι. Αυτό οφείλεται στο εχθρικό περιβάλλον και τις αντίξοες συνθήκες. Οι αντιπαλότητες στο εσωτερικό των νομαδικών κοινωνιών αναχαιτίζονται από τους φυλάρχους και τους δημογέροντες, χάρις στο κύρος και τον σεβασμό με τον οποίο περιβάλλονται από τα μέλη της φυλετικής ομάδας. Οι φύλαρχοι δεν διαθέτουν μέσα καταναγκασμού πέραν της ηθικού χαρακτήρα επιρροής των. Η έντονη συνοχή και αλληλεγγύη που χαρακτηρίζει το πρώτο στάδιο δίνει στα μέλη της φυλετικής ομάδας την δυνατότητα να συμμετέχουν στην λήψη των αποφάσεων. Το κράτος γεννιέται λοιπόν μόνον όταν υπάρχει ως υπόβαθρο η κοινωνική αλληλεγγύη.

2. Στο δεύτερο αυτό στάδιο οι κοινωνίες περνούν από τον νομαδικό στον εδραίο τρόπο ζωής. Οι κυβερνώντες επιδιώκουν και επιτυγχάνουν να μονοπωλήσουν την αρχή. Για να το κατορθώσουν αντικαθιστούν τους παλιούς συντρόφους και συμπολεμιστές των με ξένους προς την αρχική φυλετική ομάδα αξιωματούχους και με μισθοφορικό στρατό. Κλασικό παράδειγμα της επιστράτευσης ξένων στην διοίκηση και το στράτευμα παρέχει το χαλιφάτο των Αββασιδών της Βαγδάτης (750-1258).  Στην αρχή της αββασιδικής δυναστείας το προσωπικό του κράτους ήταν Άραβες, όπως και στο προηγούμενο χαλιφάτο των Ομεϋαδών της Δαμασκού (661-750).  Όταν όμως οι Αββασίδες άρχισαν να συγκεντρώνουν την εξουσία στα χέρια τους, περιόρισαν τους Άραβες και στηρίχθηκαν σε Πέρσες υπουργούς και υπαλλήλους και σε Τούρκους μισθοφόρους για το στράτευμα.

Το σχετικά αυτονομημένο από την κοινωνία κράτος του δευτέρου σταδίου λειτουργεί ως  δύναμη περιορισμού των αντιπαλοτήτων ανάμεσα στα μέλη του κοινωνικού συνόλου μέσω της εφαρμογής των νόμων και του κρατικού καταναγκασμού. Η κοινωνική αλληλεγγύη έχει εξασθενίσει αν και εξακολουθεί να υφίσταται. Οι κυβερνώντες χρειάζονται ακόμη την υποστήριξη των κυβερνωμένων για να διασφαλίσουν την εύρυθμη λειτουργία του κράτους.

3. Το τρίτο στάδιο είναι περίοδος πολυτελούς διαβίωσης, ανέσεων και πληθώρας ελεύθερου χρόνου. Οι κυβερνώντες χρησιμοποιούν την εξουσία τους για να καλύψουν τις δικές τους ανάγκες κυρίως. Μειώνουν την φορολογική κατ’ άτομο επιβάρυνση των υπηκόων τους. Η οικονομική ευημερία που προκύπτει οδηγεί σε αύξηση των συνολικών φορολογικών εσόδων του κράτους. Οι κυβερνώντες δαπανούν αυτά τα έσοδα σε δημόσια έργα και στον εξωραϊσμό των πόλεων. Η ευμάρεια και οι ανέσεις κάνουν τους ανθρώπους ολοένα και πιο ατομικιστές, μαλθακούς και ανίκανους για συλλογική δράση. Η κοινωνική αλληλεγγύη ατονεί ακόμη περισσότερο σ’ αυτό το τρίτο στάδιο της εξέλιξης του κράτους.

4. Το τέταρτο στάδιο είναι ένα στάδιο αμεριμνησίας και εφησυχασμού, κατά το οποίο η ηδονοθηρία έχει καταστεί δευτέρα φύση των κυβερνώντων και μέρους των κυβερνωμένων. Όλοι είναι βέβαιοι ότι η περίοδος αυτή θα διαρκέσει για πάντα. Η παρακμή όμως του κράτους και η αποσύνθεσή του έχει αρχίσει.

5. Στο πέμπτο και τελευταίο στάδιο η μισθωμένη από τους κυβερνώντες γραφειοκρατία και το στράτευμα αρνείται να επιτελέσει τα καθήκοντά της χωρίς πρόσθετες παροχές. Για να εξασφαλισθεί η συνέχιση της υποστήριξης των υπαλλήλων και του στρατού αυξάνεται η φορολογική επιβάρυνση με αποτέλεσμα να συρρικνώνονται οι οικονομικές δραστηριότητες των υπηκόων. Η συντήρηση του κρατικού μηχανισμού καθίσταται προβληματική από ένα σημείο και πέρα.  Τα τραχέα και στιβαρά ήθη της φάσης εδραίωσης του κράτους έχουν λησμονηθεί πλήρως. Κομμάτια της επικράτειας αποσπώνται από  εχθρικούς γείτονες και τέλος μια εισβολή από έναν ρωμαλέο και συνεκτικό αντίπαλο καταλύει το κράτος.

Ο Ίμπν Χαλντούν μετά το κεφάλαιο των προλεγομένων του που εξετάζει τις σχέσεις κράτους και κοινωνίας, διερευνά τις σχέσεις της θρησκείας με την πολιτική. Η θρησκεία μπορεί να δράσει ως παράγοντας ενίσχυσης των δεσμών αλληλεγγύης στα αρχικά στάδια της εξέλιξης των κρατών, γιατί στα μεταγενέστερα ο θρησκευτικός ζήλος ατονεί και εκφυλίζεται. Η θρησκεία ενδυναμώνει και ισχυροποιεί τους δεσμούς αίματος μεταξύ των νομάδων και καθαγιάζει στην συνέχεια τους νόμους των νεότευκτων κρατών. Πίσω μάλιστα από το επίτευγμα των «αστραπιαίων» κατακτήσεων των Αράβων κατά τον 7ο και τις αρχές του 8ου αιώνα μ.Χ. βρίσκεται ο συνδυασμός φυλετικής αλληλεγγύης και έντονου θρησκευτικού ζήλου.

Κατά τον Ίμπν Χαλντούν λοιπόν η δημόσια ζωή εκτυλίσσεται μέσα από επαναλαμβανόμενους κύκλους ακμής και παρακμής. Η πόλωση ανάμεσα στον μιλιταριστικό ομαδισμό των πρώτων σταδίων κρατικής οικοδόμησης και τον ηδονοθηρικό ατομικισμό των τελευταίων φάσεων της κοινωνικής δυναμικής δεν μπορεί να ξεπερασθεί, παρά μόνον μέσα από την επανάληψή ενός ταυτόσημου νέου εξελικτικού κύκλου. Η αδυναμία αυτή της εντυπωσιακής κατά τα άλλα φιλοσοφίας της ιστορίας του Άραβα στοχαστή σχετίζεται με την απουσία προσωποκεντρικής κοινωνικής οντολογίας στο Ισλάμ, που αν υπήρχε θα επέτρεπε την διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής ταυτόχρονα με την ελευθερία και την στέρεη συνάρθρωση της ατομικότητας με την κοινωνικότητα.

Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Πορτραίτο του Diego Martelli") είναι έργο του, ιταλού, Federico Zandomeneghi.