Η τοποθέτηση αυτή αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους προβληματισμούς κάθε στοχαστή της φιλοσοφίας και της ηθικής. Επί αιώνες η θρησκεία έχει αποτελέσει τον μεγαλύτερο μηχανισμό κοινωνικοοικονομικής διαμόρφωσης με κινητήρια δύναμη, πάντα τον οραματισμό της ηθικής και πνευματικής τελείωσης. Η ανάγκη για την δημιουργία μιας θρησκείας ξεκινάει ήδη από τις πρώτες ανθρώπινες κοινότητες όπου οι άνθρωποι αντιμετώπιζαν την θρησκεία ως ένα μέσο προστασίας, αρχικά από τον άμεσο κίνδυνο και στην συνέχεια από τον φόβο της άγνοιας που τους διακατείχε. Η θρησκεία αποτελεί μια από τις πρώτες μορφές σύνδεσης ανάμεσα στους ανθρώπους και την αφορμή για την έναρξη μιας κοινότητας προστατευμένης. Η προστασία της κοινότητας μπορεί αρχικά να φαίνεται πως προκύπτει από την πίστη σε ένα υπερφυσικό ον. Ωστόσο η βαθύτερη ανάγκη του ανθρώπου είναι η δημιουργία της δικής του συσπειρωμένης ομάδας, η οποία έχοντας έναν κοινό προσανατολισμό θα μπορέσει να επιβιώσει. Έτσι λοιπόν σιγά σιγά η θρησκεία αποτέλεσε το θεμέλιο για την ανοικοδόμηση των ανθρώπινων κοινοτήτων.
Στην συνέχεια ωστόσο ο ρόλος της επεκτάθηκε διεκδικώντας πολλές φορές ακόμα και πολιτικοοικονομικές θέσεις μέσα στην κοινωνία μέσω εκπροσώπων και αξιωμάτων. Η φόρμουλα αυτή που αποτελούσε για αιώνες την βάση της κοινωνίας έχει αρχίσει να χάνει την επιρροή της τα τελευταία χρόνια. Ο ρόλος της τεχνολογίας, όσο τετριμμένο και να ακούγεται, έχει αλλάξει ριζικά την πραγματικότητα, τους τομείς της εργασίας, της εκπαίδευσης, της υγείας και της ιατρικής, ακόμα και την οπτική της ίδιας μας της ύπαρξης. Έννοιες όπως η φιλία, η συντροφικότητα, η ενσυναίσθηση, έχει παρατηρηθεί πως μετά την τεχνολογική εξέλιξη έχουν αρχίσει να φθείρονται. Οι αξίες αυτές έρχονται πολλές φορές σε δεύτερη μοίρα καθώς αντικαθίστανται από τις ψευδαισθήσεις που μας προσφέρει η τεχνολογία μέσω των δυνατοτήτων της. Άμεση λύση και ψυχαγωγός πλέον αποτελεί το κινητό τηλέφωνο και οι λειτουργίες που σου παρέχει.
Είναι τόσο παράξενο το πόσες μάχες γίνονται τα τελευταία χρόνια προκειμένου να αποδυναμωθεί η θρησκεία καθώς σύμφωνα με την σημερινή λογική έχει τόση αρνητική επιρροή στον άνθρωπο. Παράλληλα, πολύ λίγο έχουμε συνειδητοποιήσει το γεγονός πως έχουμε απλώς αντικαταστήσει την θρησκεία και τα '‘ανώφελα’’ της. Έχουμε θεοποιήσει την τεχνολογία, τα υλικά και ψηφιακά μέσα παραγωγής και κατ’ επέκταση το χρήμα που αποτελεί έναυσμα για την δημιουργία όλων αυτών. Ωστόσο, προς αποφυγή οποιασδήποτε παρεξηγήσεως, η τεχνολογία από μονή της δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως κάτι το βλαβερό ή το ανήθικο, όπως το ίδιο και η θρησκεία. Η σημασία και η ερμηνεία που δίνει κανείς διαφοροποιεί και καθορίζει την αξία και την χρησιμότητα. Το τεχνολογικό προβάδισμα που έχει δημιουργηθεί συχνά δεν δίνει χώρο για κάποια πνευματική ή ηθικολογική ερώτηση σχετικά με την εποχή που ζούμε. Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν τοποθετήσει την τεχνολογία στο μυαλό τους σε ένα βάθρο, έχουν δημιουργήσει την εικόνα ενός αλάθητου και παντογνώστη όντος που στην πραγματικότητα δεν υπάρχει.
Η σκέψη του ότι έχουμε στρέψει όλη μας την προσοχή, όλες τις ανάγκες και την καθοδήγησή μας σε ένα άψυχο μηχάνημα που το μόνο που περιέχει είναι σκόρπιες πληροφορίες και εικόνες φαντάζει κάπως ανατριχιαστική αν το καλοσκεφτεί κάνεις. Ένα από τα πιο τρανταχτά παραδείγματα που μπορώ να σκεφτώ πρώτο είναι τα εργαλεία AI που χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο ως μέσα εξωτερίκευσης των συναισθημάτων και των προβληματισμών των ανθρώπων. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι σήμερα μιλάνε στο κενό.
Αν θα μπορούσαμε να συγκρίνουμε την θρησκεία με αυτήν την σύγχρονη μορφή υπονοούμενης θρησκείας θα διέκρινε τουλάχιστον κανείς την διαφορά ανάμεσα στον κοινωνικό ρόλο της θρησκείας και την τάση απομόνωσης που διαμορφώνει η τεχνολογική ανάπτυξη. Εδώ ακριβώς εμφανίζεται και η βασική διαφορά ανάμεσα στα δυο. Η ύπαρξη της θρησκείας έχει ως βάση την πνευματική ανύψωση και στόχο την τελείωση του ανθρώπου και την ένωσή του με τον Θεό.
Από μόνη της αυτή η σκέψη και η αντίστοιχη στάση ζωής που εκπροσωπεί η θρησκεία είναι ευεργετική για τον άνθρωπο, ανεξαρτήτως της μετέπειτα παρερμήνευσής της. Η ύπαρξη ηθικών κανόνων και αξιών που θα βοηθήσουν τους ανθρώπους να ζήσουν αρμονικά και με ηρεμία μέσα στα πλαίσια της κοινωνίας δεν αποτελεί παρά στήριξη για τον άνθρωπο. Από την άλλη πλευρά η τεχνολογία παρά το γεγονός πως έχει δώσει τρομερές δυνατότητες στην ανθρωπότητα να καταφέρει πράγματα που κάποτε δεν τα φανταζόταν, ο χαρακτήρας της δεν έχει τόσο ανθρωποκεντρική βάση. Η τόσο ελεύθερη παράδοση του κάθε τεχνολογικού μέσου αποτελεί μια διαχρονική και πολυχρησιμοποιημένη μέθοδο, με σκοπό την συνεχή κατανάλωση. Η εύκολη πρόσβαση ισοδυναμεί με ευκολότερη κατανάλωση.
Για άλλη μια φορά ορισμένα πολύτιμα και χρήσιμα μέσα όπως η τεχνολογία με κάθε της μορφή γίνονται μέσα χειραγώγησης. Ο προβληματισμός βρίσκεται στο ότι η σωστή χρήση τους δεν έχει διδαχθεί σε κανέναν και έτσι ο κάθε άνθρωπος την χρησιμοποιεί όπως θέλει χωρίς να υπολογίζει πολλές φορές, είτε από άγνοια είτε επί τούτου, τις συνέπειες ή τα ηθικά όρια. Διαχρονικά όπως σε κάθε μεγάλη αλλαγή στην ιστορία απαραίτητος είναι ένας χρόνος
προσαρμογής της κοινωνίας, πόσο μάλλον τώρα όπου οι αλλαγές έρχονται συνεχώς και με ρυθμό αστραπιαίο. Η ισορροπία ανάμεσα στην πνευματικότητα της θρησκείας και την πρακτική χρήση της τεχνολογίας σίγουρα αποτελεί μια ιδανική συνθήκη για τον άνθρωπο.
* Άννυ Κωνσταντάκη φοιτ. Θεολογίας στο ΑΠΘ
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Λευκές αρμονικές γυναίκες με το βλέμμα της πίκρας") είναι έργο του Γιώργου Κόρδη.
