Όταν σήμερα γίνεται λόγος για τις βλαπτικές συνέπειες της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) τονίζεται συνήθως η ανάγκη για την θέσπιση κανόνων και δικλείδων ασφαλείας προκειμένου να θωρακισθούν οι κοινωνίες απέναντι στο φάσμα της μαζικής ανεργίας, που θα προκύψει από το γεγονός ότι η ΤΝ διεκπεραιώνει καθήκοντα, ρουτινιάρικα συνήθως, πολύ πιο γρήγορα και φθηνά από τον άνθρωπο. Ανάλογη εγρήγορση απαιτείται, λένε πολλοί, και απέναντι στην μέσω ΤΝ προωθούμενη παραπληροφόρηση, στην κατασκευή αυτόνομων όπλων και στην μαζική παρακολούθηση των πολιτών με την βοήθεια συστημάτων της ΤΝ.
Το πρόβλημα όμως με την ΤΝ δεν έχει να κάνει μόνον με τις μάκρο-επιπτώσεις της που είναι σε όλους πλέον φανερές. Σχετίζεται κυρίως με τις ανθρωπολογικές προκλήσεις που κομίζει η ανάπτυξη της ΤΝ. Για να εξετασθεί αυτό το σοβαρό ζήτημα θα πρέπει πρώτα να γίνει μια σύντομη αναφορά στις διαφορές ανθρώπινης και τεχνητής νοημοσύνης. Κάποιοι λοιπόν δεν εντοπίζουν ιδιαίτερες διαφορές μεταξύ των δύο ειδών νοημοσύνης και γι’ αυτό διατυπώνουν τον ισχυρισμό ότι με την ραγδαία εξέλιξη της ΤΝ θα οδηγηθούμε σύντομα στην ανάπτυξη της υπερνοημοσύνης και στην εκ βάθρων και επί τα βελτίω αναμόρφωση της κοινωνίας και των ανθρώπινων σχέσεων. Οι ισχυρισμοί αυτοί διατυπώνονται με αφετηρία την σύγκριση της ατομικής ευφυΐας με την ΤΝ, την σύγκριση για παράδειγμα των επιδόσεων ενός έμπειρου σκακιστή με τις επιδόσεις της ΤΝ. Σε αυτήν την περίπτωση η ΤΝ νικά κατά κράτος ακόμη και πρωταθλητές του σκακιού.
Η παραπάνω σύγκριση είναι όμως παραπειστική. Η ανθρώπινη νοημοσύνη, σε αντίθεση με την ΤΝ, είναι πρώτα-πρώτα ένσαρκη. Η μάθηση και η ανάπτυξη δεξιοτήτων αρχίζει στην βρεφική ηλικία μέσω της αφής, της κίνησης, της μίμησης και της εστίασης της προσοχής. Η ανθρώπινη νοημοσύνη εξάλλου δεν αναφύεται και δεν λειτουργεί σε επίπεδο απομονωμένων μεταξύ τους ατόμων. Είναι κοινωνική και έχει σε τελευταία ανάλυση συλλογικό χαρακτήρα. Δεν είναι απλώς μια ατομική ικανότητα αλλά αναδύεται κατ’ αρχάς μέσα από αυθεντικές συναντήσεις με άλλα άτομα. Συναντήσεις που ενέχουν πάντοτε κάποιο ρίσκο όσον αφορά την ευόδωση τους και μπορούν να οδηγήσουν σε αμοιβαία εξέλιξη.
Η ανθρώπινη νοημοσύνη δεν μπορεί λοιπόν να εξισωθεί με την ατομική ευφυΐα. Παρά ταύτα ορισμένοι εξακολουθούν να αποδίδουν τα ανθρώπινα επιτεύγματα σε εξαιρετικά άτομα. Οι έρευνες έχουν δείξει όμως ότι και οι πιο πρωτότυπες ιδέες, ναι μεν προϋποθέτουν την συμβολή εξεχόντων ατόμων, αλλά ταυτόχρονα ανακύπτουν λόγω οσμώσεων μεταξύ διαφορετικών πολιτισμικών παραδόσεων και αντανακλούν την μάθηση και την πείρα που μας παραδίδεται από την διαδοχή των γενεών.
Κανένας επιστήμονας ή καλλιτέχνης δεν δουλεύει κατά μόνας. Οι επιστημονικές ανακαλύψεις εξαρτώνται από μεθόδους που εφαρμόζει η επιστημονική κοινότητα και στηρίζονται στους θεσμούς αυτής της κοινότητας. Η ίδια η ανθρώπινη γλώσσα είναι ένα συλλογικό δημιούργημα που εκλεπτύνεται και μετασχηματίζεται στην διαδρομή των αιώνων. Η «συλλογική νοημοσύνη» εν τέλει δεν είναι απλώς και μόνον το άθροισμα των ατομικών ικανοτήτων, αλλά συνιστά μια αυτόνομη από τα επιμέρους στοιχεία της πραγματικότητα που αποτελεί το θεμέλιο της ανθρώπινης νόησης.
Τα συστήματα ΤΝ επεξεργάζονται πληροφορίες ξέχωρα το ένα από το άλλο και χωρίς αμοιβαία μετεχόμενο ηθικό προβληματισμό. Η τεχνητή νοημοσύνη εξαρτάται επιπλέον από την τροφοδοσία με δεδομένα που προέρχονται από δέκα μόνον γλώσσες. Δεν έχει πρόσβαση σε ολόκληρο τον πλούτο των ανθρώπινων γλωσσών και πολιτισμών. Το δείγμα απ’ όπου αντλεί τα δεδομένα της είναι μικρό και μη αντιπροσωπευτικό.
Σε ό,τι αφορά τώρα την σχέση ανθρώπου και τεχνητής νοημοσύνης και τις ανθρωπολογικές προκλήσεις που απορρέουν από αυτήν την σχέση θα πρέπει να τονισθεί κατ’ αρχάς ότι η ΤΝ είναι ένα τεχνούργημα, δεν είναι ένας αυθεντικός άλλος. Ότι είναι ένα εργαλείο και όχι ένας σχεσιακός εταίρος. Σήμερα βέβαια λόγω της επιδημίας μοναξιάς που χαρακτηρίζει την παρακμιακή εποχή μας υπάρχει ο πειρασμός να θέλουμε να αντικαταστήσουμε τις δύσκολες ανθρώπινες σχέσεις με ομαλές και χωρίς τριβές και διακινδύνευση αλληλεπιδράσεις με την ΤΝ. Υπάρχουν ήδη αρκετοί που προσεγγίζουν τα συστήματα ΤΝ ως οντότητες ικανές να δημιουργήσουν σχέσεις φροντίδας και συνοδείας του ανθρώπου. Οι μηχανές όμως δεν διαθέτουν συναισθήματα ακόμη και αν φαίνεται ότι τα έχουν.
Η επιδημία μοναξιάς στον σύγχρονο παρακμιακό κόσμο σχετίζεται, μεταξύ των άλλων, με την ατροφία διαφόρων κοινωνικών δεξιοτήτων. Γίνεται λόγος για την απίσχναση ικανοτήτων όπως η σύναψη φιλικών και ερωτικών σχέσεων, μια ατροφία και μια απίσχναση που άρχισε να παίρνει υπολογίσιμες διαστάσεις πριν την ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης. Η ανάδυση συστημάτων ΤΝ ενισχύει απλώς -εις την νιοστήν βέβαια- προϋπάρχουσες τάσεις απανθρωποποίησης, εγκλωβίζοντας αρκετούς σε «συνομιλίες» και αλληλεπίδραση με βολικά και κενά υποκατάστατα του γνήσιου άλλου.
Ο κίνδυνος σήμερα δεν είναι μόνον ότι από ένα σημείο και πέρα θα υποχρεωθούμε να εργαζόμαστε και να επικοινωνούμε σαν μηχανές, αλλά κυρίως ότι θα βιώνουμε την μίζερη βιωτή μας ως ελευθερία και την σκλαβιά μας ως «φιλική προς τον χρήστη» συνθήκη. Ορισμένοι ισχυρίζονται ότι η ΤΝ, εκτελώντας ρουτινιάρικες εργασίες, θα μας απαλλάξει από τα στοιχεία αγγαρείας που ενυπάρχουν σε κάθε μορφή εργασίας και θα επιτρέψει έτσι τον εμπλουτισμό των διανθρώπινων σχέσεων και των σχέσεών μας με την κοινωνία και την φύση. Ο ισχυρισμός αυτός είναι αβάσιμος, Πρώτον διότι η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη αλλά φορέας χρησιμοθηρικών αξιών. Μια υπολογίσιμη αντίσταση, επιπλέον, στα φαινόμενα απανθρωποποίησης που προκύπτουν από την συνύφανση της ΤΝ και του παρακμιακού ανθρώπου κάθε άλλο παρά διαφαίνεται στον ορίζοντα. Όσο τουλάχιστον παραμένουμε αιχμάλωτοι του μύθου μιας παντοδύναμης και ουδέτερης τεχνολογίας.
Πηγές
Επενδυτική ευφορία και υπαρξιακή ανησυχία για την Α.Ι.Του Σάιμον Νίξον. Καθημερινή 7 Ιουνίου 2026.
Why comparisons between AI and human intelligence miss the point. By Celeste Rodriguez Louro and Jennifer Rodger. The conversation.February 5,2026.
Conceptualizing agency: A framework for Human-AI interaction. By Alexander Zhang and Lav R.Varshney.CEUR-WS.org. March 2025
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Πορτραίτο", 1980) είναι έργο του Μανώλη Τζομπανάκη.
Ο νους εδρεύει στην καρδιά του ανθρώπου, η νόηση είναι λειτουργία του εν τη καρδία νου, του νου που συμπάσχει, συνοδοιπορεί, συμμετέχει, συνεργάζεται, συμπροσεύχεται για τη σωτηρία του κόσμου. Ο εν τη καρδία νους μεθεκτικά δέχεται τον θείο φωτισμό που υπερβαίνει τη γνώση. Είναι νους που καλώς αλλοιώνεται από την αγάπη και τη θυσιαστική διακονία. Είναι ο καρδιακός σταυρός της ύπαρξης. Έχουν οι μηχανές καρδιά; Αντικαταστούν οι αλγόριθμοι το πανταχού ενεργό μυστήριο του Λόγου; Που αποσκοπεί η ονομασία Tεχνητή ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ; Μήπως αφήσαμε να διαβρωθεί οντολογικά η ανθρώπινη συνείδησή και ταυτίστηκε με λογικούς μηχανισμούς εξορίζοντας τον πνευματικό νου που καθιστά τον άνθρωπο μεσίτη ορατού και αοράτου; Έχουν πρόσβαση οι μηχανές στο αόρατο; Προικοδοτούμε οντότητα στο εργαλείο;;
Στην πατερική θεολογία ο νους είναι κάτι το πολυσήμαντο. Αυτό όμως που επικρατεί είναι ότι είναι το καθαρότερο μέρος της ψυχής, ο οφθαλμός, της μέσω του οποίου ο άνθρωπος “βλέπει” τον Θεό. Κατά τον άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό, η ψυχή [“οὐχ ἕτερόν τι ἔχουσα παρ’ ἑαυτῇ τὸν νοῦν ἀλλὰ μέρος αὐτῆς τὸ καθαρώτατον (ὥσπερ γὰρ ὀφθαλμὸς ἐν σώματι, οὕτως ἐν τῇ ψυχῇ νοῦς…”)] (Ἔκδοσις ἀκριβὴς τῆς ὀρθοδόξου πίστεως).
Στον Παράδεισο οι Πρωτόπλαστοι έβλεπαν τον Θεό με τον νου τους, κι αυτός έδρευε στην καρδιά, η οποία είναι το κέντρο της ανθρώπινης ύπαρξης, υπήρχε δηλαδή μια ενότητα στον άνθρωπο. Όταν όμως αμάρτησαν, διασπάστηκε αυτή η ενότητα, η καρδιά κυριεύθηκε από τα πάθη, σκοτίσθηκε ο νους, σαν ένας φακός που γέμισε κάπνα και δεν μπορούσε ο άνθρωπος να δει τίποτα μέσω αυτού, τα μέρη της ψυχής αυτονομήθηκαν και δεν συνεργάζονταν μεταξύ τους. Με την εργασία όμως των εντολών του Χριστού, την προσευχή και τη μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας, καθαρίζεται η καρδιά από τα πάθη, ο νους επανέρχεται στην καρδιά, φωτίζεται κι έτσι αποκαθίσταται η ενότητα, κι ο άνθρωπος βλέπει τον Θεό που είπε: “Μακάριοι οἱ καθαροί τῇ καρδίᾳ ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται” (Μτ. 5, 8).