Οι πυρκαγιές και η κοινωνική κρίση

0
620

Το πάθος του υπολογισμού είναι το πάθος του (μετα-) νεωτερικού ατόμου, ακόμα και στην περίπτωση των τεχνολογικών ή φυσικών καταστροφών όπως είναι οι πρόσφατες πυρκαγιές στην πολύπαθη Εύβοια. Από την καταστροφή ως θεομηνία, ως μοιραίο και αναπότρεπτο γεγονός, για την οποία όμως «ευθύνεται» το άτομο, έχουμε περάσει ήδη από την περίοδο της νεωτερικότητας σε μία διαδικασία «αθώωσης» του ατόμου, καθώς η ευθύνη μετατοπίζεται στο «σύστημα», διατηρώντας την προσδοκία ότι αυτό τελικά θα βρει τρόπους για να την αποτρέψει ή να τη μετριάσει. Ο κίνδυνος στην εποχή μας κοινωνικοποιείται και ο κεντρικός ρόλος αποδίδεται στους ειδήμονες. Αυτό το είδαμε και στην τεχνοκρατική προσέγγιση της πανδημίας. Τα υποκείμενα, εν τέλει, μέσω αυτών των μηχανισμών αποξενώνονται σε σημαντικό βαθμό από το ενδεχόμενο της καταστροφής (Βλ. Π. Παναγιωτόπουλος, Τεχνολογικές καταστροφές και πολιτικές του κινδύνου. Παλινδρομήσεις του κοινωνικού εκσυγχρονισμού στην Ελλάδα, 1947-2000, εκδ. Πόλις, Αθήνα 2013).

Δεν είναι τυχαίο ούτε παράδοξο ότι στην περίοδο της πανδημίας έβλεπε κανείς να «βομβαρδίζεται» πραγματικά η κοινωνία από στατιστικές αναλύσεις σε καθημερινό επίπεδο και την ίδια ώρα να μην παρατηρεί κάποιος στο περιβάλλον του την πραγματική αποτύπωση αυτής της στατιστικής αύξησης των κρουσμάτων. Το πάθος του υπολογισμού αποξενώνει το άτομο από την πραγματικότητα. Στην ίδια αντιφατική λογική, βλέπει κανείς μία «τυφλή» εμπιστοσύνη στους τεχνοκράτες και τους ειδικούς, όταν την ίδια στιγμή αναπτύσσεται μία «αντι- εμπειρογνωμοσύνη», που αμφισβητεί αυτή την εμπιστοσύνη, προβάλλοντας άλλες αιτιολογικές ερμηνείες.

Το αδιέξοδο δεν μπορεί να αποφευχθεί, ακόμα και εάν δεχθεί κανείς ότι οι σύγχρονες καταστροφές εμπεριέχουν τη δυναμική διαμόρφωσης της ταυτότητας του «θύματος». Τα θύματα των φυσικών ή άλλων καταστροφών διευρύνονται και μπορούν πλέον να περιλαμβάνουν και τους ανθρώπους που βίωσαν ως μνήμη και συμπόνοια τη βίαιη διακοπή της βιογραφικής τους συνέχειας (χαρακτηριστικό παράδειγμα η ανάρτηση του Δημ. Μόσχου της 10ης Αυγούστου 2021, στο facebook). H εξατομίκευση της καταστροφής, που δεν ήταν καθόλου αυτονόητη σε προηγούμενες ιστορικές περιόδους, ερείδεται στο συναίσθημα και στη μνήμη, που όμως τελικά υποδηλώνουν μία «αποστασιοποίηση» από την in situ σχέση με την απώλεια. Στο άλλο, αντίθετο άκρο, λοιπόν, θα δει κανείς μία «παρηγορητική» της ενοχής, όταν οι πληγέντες στο «πεδίο» κατηγορούνται ως κατά το παρελθόν ευνοημένοι από την οικιστική ανάπτυξη της χώρας. Όλα αυτά είναι φαινόμενα της ίδιας μετανεωτερικής συνθήκης, που απηχούν αληθείς διαστάσεις του κοινωνικού.

Η μετανεωτερική συνθήκη/ βίωση της καταστροφής, όμως, συνδυάζεται και με την επιβίωση αρχαϊκών ή παραδοσιακών στοιχείων. Στην Ελλάδα η υπέρμετρη πολιτικοποίηση και κομματικοποίηση εξακολουθούν να πλαισιώνουν τις δικαιολογίες ή τις καταδίκες για μία καταστροφή (εμφανώς στην περίπτωση της πυρκαγιάς στο Μάτι, αλλά και σήμερα). Η οικολογική ευαισθησία και η συμπόνοια για πολλούς συμπολίτες μας σταματά στην κομματική τους τοποθέτηση. Αυτό το παραδοσιακό ελληνικό στοιχείο φαίνεται να μεταβάλλεται πλέον σχετικά με την εμφάνιση μίας άλλης τομής αντιπαράθεσης: αυτής ανάμεσα σε ένα συστημικό μπλοκ διαχείρισης και σε ένα τμήμα του πληθυσμού που επιλέγει να συμπεριφέρεται αντι-συστημικά. Ακόμα και ο ίδιος ο Πρωθυπουργός επέλεξε σε αποστροφή του (συνέντευξη της 12ης Αυγούστου 2021) να συνδέσει τους «αντιεμβολιαστές» με την υπόθεση των καμένων και τις υπόνοιες για τις ανεμογεννήτριες (βλ. και Απόφαση ΣτΕ Ολ. 2499/2012). Μετέφερε δηλαδή την τεχνική αποτίμηση σε έναν λόγο αντιπαράθεσης ανάμεσα στους «λαϊκιστές» συνωμοσιολόγους που βλέπουν πίσω από τις φωτιές ανεμογεννήτριες και στους «σώφρονες» εκσυγχρονιστές που θέλουν μέσα από τις Α.Π.Ε. (Ανανεώσιμες Πηγές  Ενέργειας) να «προστατεύσουν» το δασικό πλούτο. Όταν η ίδια η επίσημη Πολιτεία επιχειρηματολογεί και έτσι, δεν μπορεί κάποιος να έχει πραγματικές ελπίδες για μία ορθολογική αντιμετώπιση των παροντικών και των μελλοντικών καταστροφών.

Η κλιματική αλλαγή δεν είναι ερμηνευτική πανάκεια. Όπως δεν είναι η πανδημία του COVID ο μόνος τρόπος να εξηγούμε εργασιακές και κοινωνικές αλλαγές. Οι καταστροφές όταν στην προ-νεωτερική εποχή βιώνονταν ως θεομηνίες παρείχαν στους ανθρώπους το περιθώριο του εσωτερικού τους αναστοχασμού και μίας μετάνοιας. Σήμερα, αυτό απουσιάζει. Οπότε ολοένα και περισσότερο θα «κυλιόμαστε» στο βούρκο μίας διχαστικής αντιπαράθεσης, με συναίσθημα, εμπιστοσύνη στους ειδικούς και πίστη στα πρότζεκτ ανάπτυξης (και βέβαια με κάποια φιλοδωρήματα στα θύματα).

Piet Mondrian, avond-evening-the-red-tree-1910

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here