Κάθε καλοκαίρι, όταν η Ελλάδα τυλίγεται στις φλόγες, η δημόσια συζήτηση περιστρέφεται σχεδόν αποκλειστικά γύρω από τον καύσωνα, τους ανέμους και τα εναέρια μέσα πυρόσβεσης. Είναι, όμως, αυτή όλη η αλήθεια;
Η απάντηση είναι όχι.
Οι μεγάλες πυρκαγιές των τελευταίων ημερών φέρνουν στην επιφάνεια ένα πολύ βαθύτερο πρόβλημα: την προοδευτική εγκατάλειψη της ελληνικής υπαίθρου και τη διατάραξη της φυσικής ισορροπίας ανάμεσα στον άνθρωπο και το δάσος.
Για αιώνες, τα ελληνικά δάση δεν ήταν ακατοίκητοι χώροι. Ήταν ζωντανά οικοσυστήματα, όπου άνθρωποι, κτηνοτρόφοι, υλοτόμοι, ρητινοσυλλέκτες και μελισσοκόμοι συνυπήρχαν με τη φύση. Η παρουσία τους λειτουργούσε ως ένας φυσικός μηχανισμός πρόληψης των πυρκαγιών.
Ιδιαίτερα η εκτατική κτηνοτροφία αποτελούσε τον καλύτερο «δασοπυροσβέστη». Τα κοπάδια καθάριζαν καθημερινά τα δασολίβαδα από τα ξερά χόρτα, τους θάμνους και τη χαμηλή βλάστηση. Με άλλα λόγια, αφαιρούσαν τη βασική καύσιμη ύλη που επιτρέπει σε μια μικρή φωτιά να εξελιχθεί σε πύρινο όλεθρο.
Σήμερα, όμως, η εικόνα αυτή έχει σχεδόν εξαφανιστεί.
Η ελληνική ύπαιθρος ερημώνει. Οι νέοι εγκαταλείπουν τα χωριά, η κτηνοτροφία συρρικνώνεται, τα κοπάδια λιγοστεύουν και τα δασολίβαδα μένουν ακαλλιέργητα και αβόσκητα. Κάθε χρόνο συσσωρεύονται τεράστιες ποσότητες ξερής βιομάζας, μετατρέποντας τα δάση σε μια απέραντη πυριτιδαποθήκη που περιμένει έναν σπινθήρα.
Αλλά και ένα δεύτερο φαινόμενο επιδείνωσε δραματικά την κατάσταση.
Τις τελευταίες δεκαετίες ο άνθρωπος εισέβαλε μαζικά μέσα στο δασικό οικοσύστημα. Η ανεξέλεγκτη εκτός σχεδίου δόμηση, οι διάσπαρτοι οικισμοί, οι εξοχικές κατοικίες και η άναρχη ανάπτυξη δημιούργησαν μια επικίνδυνη ζώνη συνάντησης κατοικίας και δάσους.
Έτσι, όταν ξεσπά μια πυρκαγιά, δεν απειλεί πλέον μόνο το φυσικό περιβάλλον. Απειλεί αμέσως ανθρώπινες ζωές, περιουσίες και ολόκληρους οικισμούς. Οι πυροσβεστικές δυνάμεις αναγκάζονται δικαιολογημένα να δώσουν προτεραιότητα στη διάσωση ανθρώπων και σπιτιών, με αποτέλεσμα πολλές φορές να χάνεται πολύτιμος χρόνος για την ανάσχεση της φωτιάς μέσα στο δάσος.
Με άλλα λόγια, δημιουργήσαμε μόνοι μας τις συνθήκες ώστε μια φυσική καταστροφή να μετατρέπεται σε εθνική τραγωδία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή δεν παίζει ρόλο. Τον παίζει, και μάλιστα σημαντικό. Όμως η κλιματική αλλαγή εξηγεί γιατί οι φωτιές γίνονται πιο έντονες. Δεν εξηγεί γιατί βρίσκουν μπροστά τους τόσο τεράστια ποσότητα καύσιμης ύλης ούτε γιατί εξαπλώνονται ανεμπόδιστα μέσα σε εγκαταλελειμμένα τοπία.
Η πρόληψη δεν αρχίζει όταν απογειώνονται τα Canadair.
Αρχίζει τον χειμώνα. Αρχίζει με την αναγέννηση της ελληνικής υπαίθρου. Με την ενίσχυση της κτηνοτροφίας. Με την επιστροφή ανθρώπων στα χωριά. Με τη βόσκηση των δασολιβάδων. Με τη διαχείριση των δασών. Με τον καθαρισμό της βλάστησης. Με κανόνες στη δόμηση μέσα στις δασικές περιοχές.
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη πυροσβεστική δύναμη της χώρας να μην είναι τα αεροπλάνα ούτε τα ελικόπτερα.
Ίσως να είναι ο ίδιος ο άνθρωπος της υπαίθρου. Ο βοσκός. Ο αγρότης. Ο δασεργάτης. Ο άνθρωπος που ζει καθημερινά μέσα στο δάσος, το γνωρίζει, το φροντίζει και το κρατά ζωντανό.
Γιατί το δάσος δεν σώζεται μόνο με καταστολή. Σώζεται πρωτίστως με παρουσία. Και η μεγαλύτερη εγκατάλειψη της εποχής μας δεν είναι των δασών.
Είναι η εγκατάλειψη των ανθρώπων που τα κρατούσαν ζωντανά.
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Γυμνό τοπίο") είναι έργο της Βάσως Λεκάκη-Μυλογιαννάκη.
Ίσως η νέα τεχνολογία όπως δορυφορική παρακολούθηση, κάμερες, γιγάντια αεροσκάφη πυρόσβεσης κλπ θα μπορούσαν να αντισταθμίσουν το άδειασμα της υπαίθρου από ανθρώπους που “φρόντιζαν” το δάσος μαζεύοντας τα ξερά και εύφλεκτα υπολείμματα. Το τελευταίο θα μπορούσαν να το κάνουν και αυτόματα ρομποτικά μηχανήματα.
H αντικατάσταση των εξαιρετικά εύφλεκτων πευκοδασών από λιγότερα εύφλεκτα είδη, θάμνους ή πουρνάρια θα μπορούσε να μειωνε τον κίνδυνο πυρκαγιάς και να βοηθούσε στην ανάπτυξη της κτηνοτροφίας.
Προβαίνει καταυγαστικό ετούτο το άρθρο, επειδή οι στοιχειοθετήσεις του διανοίγουν τους οφθαλμούς μας ενώπιον μιας… απαγορευμένης παραδοχής:
Ότι οι νεώτεροι όροι ζωής συναρθρώνουν μία «πρόοδο» (όπως προκρίνουμε να την αφηγούμαστε) κατά την οποία – και όμως – παράγονται περισότερα προβλήματα από όσα επιλύονται.
Ένα παράδοξο, αυτό, το οποίο ενώ μας περιβάλλει αρνούμαστε εμείς, καν, να… διανοηθούμε. Επειδή φυσικά και αδυνατούμε να ερμηνεύσουμε.
Τα δάση τα καίει η αλογία των οικονομικών συμφερόντων. Η πρόληψη αρχίζει τον χειμώνα. Με το συντονισμό των πυροσβεστικών δυνάμεων, των δασαρχείων, των δήμων, των τοπικών συλλόγων, των κατοίκων, με συντονισμό και ετοιμότητα αλλά κυρίως με ενέργειες πρόληψης. Στην Βόρεια Εύβοια με ΑΠΝΟΙΑ το 2021 η πυρκαγιά έκαιγε για περίπου δέκα ημέρες, αποτεφρώνοντας περισσότερα από 500.000 στρέμματα δασικής και αγροτικής έκτασης. Ο τότε Περιφερειάρχη Στερεάς Ελλάδας και οι ντόπιοι δήλωσαν πως υπήρξε «εντολή μη κατάσβεσης». Τα έτη που ακολούθησαν ο πύρινος δράκος απογύμνωσε Ρόδο, Μακεδονία, Έβρο, Νέα Αγχίαλος, Αττική, Αρχαία Ολυμπία, Γύθειο, Μεσσηνία, Αχαΐα,Φωκίδα, Γρεβενά, Ρέθυμνο, Βόρεια Κέρκυρα, Νότια Εύβοια, Ηλεία, Χίος, Άρτα, Ζάκυνθος, Κύθηρα…
Όταν η πυρκαγιά δεν μπορεί να ελεγχθεί με άλλα μέσα (νερό, χωματουργικά) και υπάρχει άμεσος κίνδυνος για ανθρώπινες ζωές, περιουσίες ή κρίσιμα οικοσυστήματα γιατί δεν εφαρμόζεται με αυστηρά ελεγχόμενο τρόπο το αντιπύρ; Μήπως υπάρχει κάποιος λόγος μη πρόληψης και τελικά μη κατάσβεσης; Αν υπήρχε ως ποινική ρήτρα να πέφτει η κυβέρνηση, τι λέτε θα βρίσκαμε τρόπους κατάσβεσης;