Νεωτερικότητα είναι ο πολιτισμός που κυριαρχεί στον σύγχρονο κόσμο και γεννήθηκε τον 18ο αιώνα με τον Διαφωτισμό και τις αστικές επαναστάσεις. Σκοπός της νεωτερικότητας υπήρξε η απελευθέρωση του ανθρώπου από όλες τις φυσικές, κοινωνικές και μεταφυσικές δουλείες. Βασικό μέσο για την απαλλαγή από αυτές τις δουλείες ήταν η καλλιέργεια των επιστημών ώστε κατ’ αρχάς να κυριαρχηθεί η φύση.
Παράλληλη στόχευση της νεωτερικότητας, στην περίοδο της ακμής της, ήταν και η συντριβή ή έστω η υποταγή των προνεωτερικών δεσποτειών, με αφετηρία την συντριβή του καθεστώτος ιδιωτικής δεσποτείας που επικρατούσε στην Δύση προνεωτερικά. Στις φεουδαρχικές κοινωνίες ο άνθρωπος ταυτίζονταν με την θέση που κατείχε στην κοινωνική ιεραρχία. Η θέση αυτή κληρονομείτο και προσδιόριζε δια βίου και άκαμπτα τον ρόλο των ατόμων ως δουλοπάροικων, φεουδαρχών ή βασιλέων. Δεν υπήρχε δυνατότητα κοινωνικής ανόδου. Δεν υπήρχε, όπως λέγεται, κοινωνική κινητικότητα. Ούτε φυσική κινητικότητα υπήρχε εξάλλου, καθώς οι άνθρωποι ταξίδευαν μόνον σπανίως και για να επισκεφθούν θρησκευτικά προσκυνήματα. Η προσωπικότητα των ατόμων καθορίζονταν από τον κοινωνικό ρόλο που έπαιζαν στα πλαίσια μικρής κλίμακας, τοπικών συνήθως, συλλογικοτήτων. Εν ολίγοις η ομάδα ήταν το παν ενώ το άτομο ήταν σχεδόν τίποτα.
Ο νεωτερικός κόσμος, που αναδύθηκε από τις αστικές επαναστάσεις υπήρξε ένας κόσμος μεγάλης κλίμακας, ένας κόσμος συγκεντρωτικών κρατών με πληθυσμούς που ζούσαν υπό ενιαίους νόμους και ομιλούσαν συνήθως την ίδια γλώσσα. Ο φεουδαρχικός παρτικουλαρισμός,η κατάτμηση δηλαδή σε ανομοιογενείς -ακόμη και γλωσσικά- μορφές τοπικής συλλογικής ζωής, αποτέλεσε από ένα σημείο και πέρα παρελθόν. Η φυσική και η κοινωνική -σε ένα βαθμό- κινητικότητα ήταν κατά συνέπεια στην ημερησία διάταξη στις νεωτερικές κοινωνίες.
Με τον προτεσταντισμό που ανεφύη στα μέσα του 16ου αιώνα υποβαθμίσθηκε η θέση του ιερατείου, η βίβλος και η κατά μόνας ανάγνωση της θεωρήθηκε ως έσχατη μορφή αυθεντίας, ενώ η υλική επιτυχία αντιμετωπίσθηκε ως σημάδι θεϊκής εύνοιας. Δεν είναι παράξενο λοιπόν που ο προτεσταντισμός λειτούργησε σαν ισχυρός μοχλός μετάβασης στην νεωτερικότητα και τον καπιταλισμό. Στο τέρμα του δρόμου που άνοιξε ο προτεσταντισμός βρίσκονταν η αθεΐα ή η μετατροπή της πίστης σε ιδιωτική υπόθεση χωρίς κανένα σχεδόν κοινωνικό αποτύπωμα.
Το άτομο της νεωτερικότητας στην περίοδο της ακμής της χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία του λόγου επί των παθών. Υπηρξε, σύμφωνα με την αυτοκατανόησή του, ελεύθερο και υπεύθυνο. Το ίδιο και όχι η τύχη, ο Θεός ή η κοινωνική του θέση την στιγμή της γέννησης του καθόριζε το μέλλον του. Ο αυτοπροσδιορισμός του προσωπικού μέλλοντος συμβάδιζε με μια ανάλογη συλλογική διάσταση. Η νεωτερικότητα χαρακτηρίζονταν από μια έντονα αισιόδοξη τελεολογία αέναης προόδου.
Σήμερα η αισιοδοξία αυτή, που πάντοτε ήταν υπερβολική και σε ένα βαθμό τουλάχιστον αβάσιμη, έχει κλονισθεί ανεπανόρθωτα. Η αποσταθεροποίηση του κλίματος και η επαπειλούμενη οικολογική κατάρρευση, οι μη ελεγχόμενες επιπτώσεις των τεχνολογιών αιχμής και ιδιαίτερα της τεχνητής νοημοσύνης και προπαντός η αποδόμηση κάθε ταυτότητας, ατομικής και συλλογικής, δεν αφήνουν περιθώρια για καμμιά αισιοδοξία, όσο τουλάχιστον παραμένουμε εγκλωβισμένοι στα απομεινάρια της νεωτερικής μυθολογίας.
Αν στην ακμή της νεωτερικότητας το άτομο υπήρξε φορέας αυτενέργειας και κάποιας ηθικής υπευθυνότητας, σήμερα βρισκόμαστε μπροστά στην αποσύνθεση της ατομικότητας, στον κατακερματισμό της σε ένα νέφος αντιπαρατιθέμενων επιθυμητικών εγώ. Πρόκειται για μια ρευστή και κατ’ όνομα και μόνον ατομικότητα που χειραγωγείται εύκολα από την εμπορική διαφήμιση και το πολιτικό μάρκετινγκ.
Ο φιλελευθερισμός ήταν η κύρια πολιτική και οικονομική έκφραση της νεωτερικότητας. Ο φιλελευθερισμός προώθησε έναν αστερισμό διαχωρισμών για να στηρίξει τον νεωτερικό ατομοκεντρισμό. Γίνεται λόγος για τον διαχωρισμό κράτους και εκκλησίας, οικονομίας και κοινωνίας, του δίκαιου από το αγαθό και προπαντός τον διαχωρισμό της δημόσιας σφαίρας από την ιδιωτική. Εξαιτίας αυτών των διαχωρισμών ο φιλελευθερισμός δεν είχε ποτέ επαρκή εργαλεία για να αντιμετωπίσει κρίσεις κοινωνικής συνοχής. Για να προσδώσει συνοχή στις κοινωνίες στις οποίες κυριαρχούσε δαιμονοποιούσε σε υπέρτατο βαθμό τους αντιπάλους του. Τον 19ο αιώνα προέβαλλε τον αγώνα κατά των υπολειμμάτων της φεουδαρχίας. Τον 20ο αιώνα βρήκε νέα ζωή και αποστολή στην πάλη του κατά των νεωτερικών ομαδισμών, του αντιεξουσιαστικού φασισμού και του εξισωτικού κομμουνισμού. Σήμερα προσπαθεί μάταια να μείνει στην ζωή και να προσδώσει κοινωνική συνοχή επικαλούμενος την αντίθεση δημοκρατίας και αυταρχισμού.
Μπροστά στην κρίση της νεωτερικότητας και του φιλελευθερισμού μια μερίδα των μεταφιλελεύθερων δεν αναζητεί ριζοσπαστικές διεξόδους. Ονειρεύεται την διάσωση του νεωτερικού παραδείγματος και την αποκατάσταση της κλονισμένης ατομικότητας πάνω σε ανανεωμένες ηθικές βάσεις. Ονειρεύεται την αντιμετώπιση της κρίσης μέσω αποκλειστικά και μόνον της κάλυψης του ηθικού κενού που έχει προκύψει. Όμως το πρόβλημα είναι κατά πολύ ευρύτερο και βαθύτερο. Αν δεν βρεθεί τρόπος να ορθωθούν αναχώματα στις τάσεις πολτοποίησης του ανθρώπινου προσώπου και γενίκευσης της ανομίας, τα πράγματα θα καταλήξουν ή σε μια τεχνοφεουδαρχική υποστροφή ή ακόμη και σε έναν πυρηνικό Αρμαγεδδώνα.
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Αίγινα απόγευμα", 2008) είναι έργο της Μαρίας Φιλιππακοπούλου.
