Τεχνολογία: μας υπηρετεί ή την υπηρετούμε; Η περίφημη απάντηση του Ζακ Ελλύλ

Σαν συμπλήρωμα σε όσα ωραία μας είπε ο μεταφραστής του βιβλίου στέλνω αυτό το κείμενο, μεγάλο μέρος του οποίου έχει συμπεριληφθεί στο βιβλίο μου “Το τέλος του ανθρώπου ή η παραμόρφωσή του” , (ΑΡΜΟΣ 2022), στο πέμπτο κεφάλαιο με θέμα: Η προώθηση του τεχνικού πνεύματος καταργεί τον άνθρωπο (σελ. 201- 219)
Ζακ Ελλύλ
Το τεχνικό σύστημα, μετ.-προλ. Γιάννης Ιωαννίδης, εκδόσεις Αλήστου μνήμης, 2012, σ.445.
Στον πρόλογό του ο μεταφραστής αρχίζει γράφοντας: «Η συμβολή του Ζακ Ελλύλ στην ευκρινέστερη περιγραφή και τη ριζοκότερη κριτική αποτίμηση των σύγχρονων κοινωνιών παραμένει σχεδόν αφανής, ή μάλλον δυσδιάκριτη-εν μέρει, θα λέγαμε, επειδή η περί Τεχνικής προβληματική δεν αποτελεί κεντρικό θέμα στην κυρίαρχη πολιτική και δημοσιογραφία…». Δυστυχώς τα λόγια αυτά ανταποκρίνονται πλήρως στην πραγματικότητα. Το γεγονός ότι «η περί τεχνικής προβληματική δεν αποτελεί κεντρικό θέμα», όχι μονάχα στην κυρίαρχη πολιτική και δημοσιογραφία αλλά σχεδόν πουθενά, ειδικά εδώ στην Ελλάδα, περιθωριοποιεί και κάθε υπάρχουσα κριτική ή προβληματισμό και ενταφιάζει κάθε δυνατότητα να θιγούν και να μελετηθούν επιτέλους οι αρνητικές και σκοτεινές όψεις της σημερινής πραγματικότητας και προπαντός αυτές που έχουν σχέση με την Τεχνική και την Επιστήμη.
Το ζήτημα καταντά απέραντο γιατί, εκ των πραγμάτων, η Τεχνική, όπως και η Επιστήμη, διαπλέκονται θα τολμούσα να πω με την Πολιτική και την Οικονομία, οπότε διεισδύουν για τα καλά στη ζωή των ανθρώπων σε τέτοιο μάλιστα σημείο, που η διείσδυσή τους αυτή να θεωρείται όχι μονάχα αναγκαία αλλά σχεδόν αυτονόητη. Αλλά ας έλθουμε στο βιβλίο.
Προτού φτάσει στη συγγραφή του συγκεκριμένου βιβλίου ο Ελλύλ, είχε ήδη διανύσει μια εξαιρετικά γόνιμη πορεία μέσα στη μελέτη, τη σκέψη και τη συγγραφή ασκώντας κριτική στις μορφές της ζωής και της κοινωνίας, όπως εξελίχτηκαν στον εικοστό αιώνα κυρίως. Στον Πρόλογό του ο Γ. Ιωαννίδης παρέχει αρκετά βιογραφικά στοιχεία για να δεί κανείς τη διαδρομή του συγγραφέα μέσα στο χρόνο (1912-1994), αλλά και την άφθονη παραγωγή του και το καθ’ όλα σημαντικό έργο του, που θα μπορούσε να συνοψιστεί στη φράση: θεολογικό-κοινωνιολογική ανάλυση και κριτική του δυτικού πολιτισμού.
Καθώς το ζήτημα της Τεχνικής έχει αρχίσει να τον απασχολεί ήδη στο βιβλίο του La Technique ou l’ enjeu du siècle (Η Τεχνική ή το στοίχημα του αιώνα), χρονολογούμενο το 1954, προχωρεί στη νέα προσέγγισή του ορίζοντας στον τίτλο του παρόντος εργώδους πονήματος την πιο ολοκληρωμένη διάσταση της Τεχνικής: αυτήν του Συστήματος. Και αφοσιώνεται στις σελίδες του να μας τη δείξει, να μας την αναλύσει, να την συνάψει με όλες τις κύριες δραστηριότητες της κοινωνίας, την πολιτική, την οικονομική, την κρατική αλλά βεβαίως και μάλλον πρώτιστα και την επιστημονική. Το βιβλίο παρουσιάζει με σπάνια σαφήνεια και περιγραφή τα θέματα που θίγει και μάλιστα με συνεχείς αναφορές σε συγγραφείς και έργα πράγμα που, ενώ από μια μεριά γίνεται κουραστικό, απο την άλλη καθιστά τον αναγνώστη κοινωνό των συζητήσεων σε θεωρητικό επίπεδο που εδώ και χρόνια-ειδικά σε Ευρώπη και Αμερική-φανερώνουν τα προβλήματα του σύγχρονου κόσμου ή της λεγόμενης Νεωτερικότητας και μάλιστα από τη στιγμή που η ανάπτυξη της τεχνολογίας πήρε ιλιγγιώδεις διαστάσεις και ταυτόχρονα ενέπλεξε στην ανάπτυξή της αυτή ολόκληρο τον πλανήτη.
Δεν έχει γίνει συνείδηση ότι αυτό που μπορεί να ειπωθεί βιομηχανική ιδεολογία και παραγωγή έχουν αποβεί κυρίαρχες δομές και για τα δύο συστήματα, το καπιταλιστικό και το κομμουνιστικό-σοσιαλιστικό. Οι άνθρωποι που μετέχουν σε αυτά εξακολουθούν να ζουν και να στοιχειώνονται από το βιομηχανικό πρότυπο κοινωνίας, παρά τα τεράστια οικολογικά προβλήματα που καταγράφτηκαν τα τελευταία χρόνια και παρά τα κινήματα που παρουσιάστηκαν ευαισθητοποιώντας το κοινό προς αυτή την πλευρά. Μπορούμε νομίζω να καταλάβουμε ότι η Τεχνική που είναι άμεσα συνδεδεμένη «με την αυτοματοποίηση, με τη χημική μεταμόρφωση του κόσμου, με την εξοικονόμιση ενέργειας, την κυβερνοποίηση, την πληροφορική, τη βιολογική παρέμβαση και την αέναη παραγωγή πυρηνικής ενέργειας», βρίσκεται παρασάγγες μακριά από την βιομηχανική εκμηχάνιση, έχει δηλαδή σημειώσει αυτό που ο Ελλύλ ονομάζει ‘εκτεχνίκευση’ αντιδιαστέλλοντάς το στον όρο ‘ανάπτυξη’ ή ‘μεγέθυνση’.
Τα ζητήματα αυτά δεν έρχονται σχεδόν ποτέ στο προσκήνιο καθώς οι κοινωνίες αυτές είναι περισσότερο κοινωνίες της επικαιρότητας, της οικονομοκρατίας και της διασκέδασης και αφήνουν τα βαριά και τα ουσιαστικά θέματα και ερωτήματα για τους διανοητές, λογοτέχνες, ποιητές και ειδικούς επιστήμονες, αν και γι αυτούς τους τελευταίους βαραίνει πρώτιστα η εξειδίκευσή τους παρά μια αληθινή παιδεία και καλλιέργεια. Έτσι, προεκτείνοντας αυτή τη διατύπωση, θα λέγαμε ότι ισχύει αύτο που αναφέρεται στη σ. 39, όπου ο Ελλύλ παραπέμποντας στον Μπωντριγιάρ και στο σημαντικό βιβλιο του Η καταναλωτική κοινωνία, συμφωνεί μαζί του λέγοντας ότι «είμαστε ανίκανοι να αντιληφθούμε τη ‘λογική’ των αντικειμένων που καταναλώνουμε». Το παράδειγμα που φέρνει ύστερα, της τηλεόρασης, υπογραμμίζει το γεγονός ότι καταναλώνουμε εικόνες χωρίς να συνειδητοποιούμε την διεργασία που απαιτήθηκε μέχρι να φτάσουμε ως εδώ. Και ο Ελλύλ κάνει στην σπουδαία παρατήρηση: «Τούτο συμβαίνει επειδή η Τεχνική σβήνει την αρχή (…) της (κοινωνικής) πραγματικότητας» τονίζοντας
ότι «όλο το κοινωνικό έχει περάσει σε ένα αφηρημένο επίπεδο». Μα τούτο έχει συνέπειες.Υποχρεώνει τους ανθρώπους να ασχολούνται πιο πολύ και κυρίως με το ‘μη πραγματικό’ παρά με το πραγματικό, δηλαδή την Τεχνική που τους κυκλώνει απο παντού και ορίζει τη ζωή τους. Θέλει να πεί δηλαδή ότι μένοντας στην ‘εικονική πραγματικότητα’ που μας προσφέρει η Τεχνική, χάνουμε ή παραθεωρούμε ή λησμονούμε ολότελα την αληθινή πραγματικότητα, όλη εκείνη δηλαδή την τεχνική διεργασία και λειτουργία χωρίς την οποία δεν υπάρχει η ‘εικονική πραγματικότητα’. Προσέχουμε, αξιολογούμε και εξοικειονόμαστε με τις οφθαλμαπάτες και όλα όσα συνεπάγονται και δεν βλέπουμε την με σάρκα και οστά ανθρώπινη ή κοινωνική πραγματικότητα.
Τα παραπάνω συμπληρώνονται άριστα με όσα λέγονται για την επιστήμη μέσα από το παράδειγμα ενός συγκεκριμένου επιστήμονα του Ζακ Μονό που στο εναρκτήριο μάθημά του στο College de France το 1967 μίλησε έτσι:
«Ας το ομολογήσουμε. Μοναδικός σκοπός, υπέρτατη αξία και υπέρτατο αγαθό του επιστημονικού ήθους δεν είναι η ευτυχία της ανθρωπότητας, και, ακόμη λιγότερο, η κοσμική επικράτηση του ανθρώπου ή οι ανέσεις. Δεν είναι ούτε το σωκρατικό γνώθι σαυτόν. Είναι η ίδια η αντικειμενική γνώση» (σ. 206). Βλέπουμε λοιπόν σε μια φράση να μετατοπίζεται η προσοχή (και το όραμα) από την ευτυχία και το γνώθι σαυτόν σε ταύτιση του επιστημνικού ήθους με την αντικειμενική γνώση. Ο Μονό δεν αφήνει περιθώρια σε τίποτε άλλο ως πιο σημαντικό. Ο ορίζοντας κλείνει, ενώ δίνεται η εντύπωση ότι ανοίγει. Και δεν βρέθηκε ένας άνθρωπος να ρωτήσει τον Μονό και όλους τους Μονό: τί θα την κάνει ό άνθρωπος την αντικειμενική γνώση χωρίς γνώθι σαυτόν, χωρίς δηλαδή αυτογνωσία; Μήπως στραφεί μπούμεραγκ εναντίον του; ΄Ή μήπως αυτά που αποκλείει στη φράση του δηλαδή «την κοσμική επικράτηση ή τις ανέσεις» πάρουν την πάνω βόλτα; Γι’ αυτό, άλλωστε, όταν παρακάτω ο Μονό αναφέρει ότι «Το επιστημονικό ήθος είναι κατακτητικό και, από ορισμένες απόψεις, ακόμη και νιτσεϊκό, διότι είναι μια θέληση για δύναμη ∙ όμως μια δύναμη αποκλειστικά και μόνο μέσα στη νοόσφαιρα. Επομένως, το επιστημονικό θα διδάξει την περιφρόνηση προς τη βία και την κοσμική ισχύ» (ο.π.), ο Ελλύλ, πολύ ωραία, του αντιπαραθέτει ότι: «Πρόκειται περί τεράστιας αυταπάτης, διότι έχουμε να κάνουμε με εφαρμοσμένη επιστήμη, με μια επιστήμη που όχι μόνο κατασκευάζει τα όπλα της ισχύος αλλά έχει φροντίσει ώστε αυτά τα όπλα να ξεπερνούν πια το πνεύμα της ισχύος και να γίνονται ένα διονυσιακό παραλήρημα» (ο.π.). Είναι ψέμα, λέει ρητά ο Ελλύλ «πως μοναδικός στόχος της επιστήμης είναι η γνώση!». Κατ’ αυτόν μοναδικός της στόχος είναι η ε φ α ρ μ ο γ ή και γι’ αυτό καταλήγει να αναπτύσσει, να υποστηρίζει και να αγωνίζεται να καταδείξει ότι έτσι η επιστήμη καταλήγει στην Τεχνική και «η καινούργια ηθική είναι η τεχνική» (ο.π.). Για να μην πούμε τίποτα για την περίφημη ‘κατάκτηση του διαστήματος’.
Στο ίδιο βιβλίο ο Ελλύλ αναφέρεται και σε ένα άλλο ζήτημα πολύ σημαντικό. Επισημαίνει ότι «ο ίδιος παράγοντας που καταλύει το Ιερό, γίνεται με τη σειρά του Ιερό». Και εννοεί ότι αυτό συμβαίνει με την Τεχνική. Καθώς αυτονομείται αγρίως, πράγμα που το δείχνει και το αναπτύσσει σε πολλές σελίδες, «υψώνεται σε μια υπέρτατη θέση και τότε δεν υπάρχει τίποτα υπεράνω της Τεχνικής που να μπορεί να την κρίνει. Έτσι μετασχηματίζεται σε υπέρτατο κριτή» (ο.π. σ. 207). Αυτό που μας λέει εδώ, μπορεί σε απλούστερη γλώσσα να ειπωθεί: η Τεχνική στη θέση του Θεού. Έτσι προχωρούμε. Και έτσι προχωρεί ο κόσμος. Ο συνδυασμός, θα συμπλήρωνα, Πολιτικής, Οικονομίας και ‘Τεχνικού συστήματος’ σχηματίζει ένα φοβερό πλέγμα, που ζώνει από παντού τους ανθρώπους και τους εγκλωβίζει στα σημερινά αδιέξοδα. Γιατί, ανάμεσα στα άλλα, και προπαντός γι’ αυτό, διαστρέφει τη σημασία του Ιερού, που μας είπε ο Ελλύλ, αποθεώνει μεθόδους και παραμέτρους κάθε άλλο παρά απαραίτητες για να ζήσει ο άνθρωπος: για να ζήσει ως δημιούργημα και ως ‘εικόνα του Λόγου’: όχι ως αγοραστής και καταναλωτής ενέργειας και πλαστών αναγκών.
Εξάλλου, μια άκρως αρνητική συνέπεια όλων αυτών είναι το πέρασμα από την αληθινή κοινωνία, αυτό που πολύ σωστά αποδίδει ο μεταφραστής με τον όρο ‘το κοινωνείν’, στην επικοινωνία και μάλιστα, σύμφωνα με τις περιβόητες εταιρείες επικοινωνίας, στην ‘απεριόριστη επικοινωνία’, σε κάτι δηλαδή που εξασφαλίζεται μόνο τεχνικά και που ελάχιστοι αναρωτιούνται πόσο και γιατί χρειάζεται. Και μόνο να παρακολουθήσει κανείς τον λυσσαλέο ανταγωνισμό μεταξύ αυτών των εταιρειών και την αδιάκοπη προώθηση και προσφορά νέων ‘πακέτων’ (άλλη εξαμβλωματική λέξη που εισήλθε πλησίστιος στο ανθρώπινο λεξιλόγιο τα τελευταία χρόνια), αρκεί για να διαπιστώσει, ότι όλο αυτό δεν είναι παρά το αβυσσαλέο κυνήγι του χρήματος, παράμετρος που κινεί σταθερά και μόνιμα τα επιστημονικά και τεχνικά επιτεύγματα σε ολόκληρο τον πλανήτη. Αντί λοιπόν ο σύγχρονος άνθρωπος να αναζητά το αληθινά ‘κοινωνείν’ με τον άλλο και βέβαια με τον Δημιουργό της Ζωής, παραδίνεται στις ‘διαμεσολαβήσεις’ της Τεχνικής που του προσφέρουν ένα ψευδές ή ελλειπές κοινωνείν, μια φωνοακουστική (ή οπτικοακουστική) εκ του μακρόθεν επικοινωνία, από την οποία απουσιάζει η όλη ύπαρξη του άλλου και συνηθίζουμε να ζούμε έτσι, μέσα απο τηλεπικοινωνιακές σχέσεις, που μετά την κατασκευή των λεγόμενων κινητών τηλεφώνων, κοντεύουν να αντικαταστήσουν πλήρως τις πραγματικές.
Μα δεν είναι μονάχα αυτό. Εδώ πρέπει να υπογραμμιστεί μια ακόμη συνέπεια αυτής της πραγματικότητας. Είναι η διόγκωση της διανοητικής αποκλειστικά επαφής, να δέχεσαι ή να προκαλείς ερεθίσματα στο διανοητικό μέρος της υπόστασής σου, να ανταλλάσσεις μηνύματα, είτε μέσω σταθερού είτε μέσω κινητού τηλεφώνου, μηνύματα μιας συχνά κωδικοποιημένης ή συνθηματικής γλώσσας, ζώντας με την ψευδαίσθηση ότι εσύ και οι φίλοι σου (αυτά ισχύουν περισσότερο για την νεολαία) αποτελείτε ξεχωριστή κοινότητα και προωθείτε ελεύθερα τις επιθυμίες σας και τα καπρίτσια σας δημιουργώντας …νησίδες αληθινής ζωής εν μέσω του καταπιεστικού κατεστημένου!! Είναι ο καλύτερος τρόπος ένταξης στο σύστημα και μάλιστα σε αυτό που ο Ελλύλ ονομάζει ‘τεχνικό Σύστημα’.
Αλλά και κατι άλλο θα πρέπει να αναρωτηθεί αυτός ο κόσμος: πόσο τον αφορά η διόγκωση του αισθήματος της μοναξιάς εν μέσω των …απεριόριστων αυτών επικοινωνιών. Κανονικά αυτές οι εταιρείες μαζί με την προσφορά του πακέτου επικοινωνίας, θα έπρεπε να σε ενημερώνουν και για το μέγεθος της μοναξιάς στο οποίο θα φτάσεις με αυτές τις τεχνικές μεθόδους!
Και θα μπορούσα να προσθέσω εδώ ότι όλα αυτά τα σύγχρονα μέσα, από τον υπολογιστή, μέχρι το tablet και τόσα άλλα ακόμη απευθύνονται και καλλιεργούν τον ατομικοποιημένο και απομονωμένο άνθρωπο, είναι προτάσεις που απευθύνονται στον άνθρωπο-άτομο που καθισμένος στην καρέκλα του, ή έστω στην πολυθρόνα, θα έχει μπροστά του την ΣΥΣΚΕΥΗ που επιτρέπει μονάχα στην αίσθηση της ΟΡΑΣΗΣ να ενεργεί αποκλειστικά και βέβαια στη διάνοια, αλλά μια διάνοια θα έλεγα τυποποιημένη αν όχι και ισοπεδωμένη, συχνά απολύτως πρακτικίστικη και χρησιμοθηρική. Σε άλλη γλώσσα αυτό λέγεται συστηματική παραγωγή καλωδιωμένων ανθρώπων.
Αυτά σημαίνουν, τελικά, ανθρώπους κλεισμένους μέσα σ’ ενα καθ’όλα τεχνικό περιβάλλον που λόγω της ιλιγγιώδους ανάπτυξης της τεχνικής καταλήγει ένα πλήρες τεχνικό σύστημα, που τείνει να αυτονομηθεί από ο,τιδήποτε φυσικό. Κανονικά, πρέπει να πούμε δημιουργημένο ή κτιστό, για να συνδέσουμε τον κόσμο με την κτίση και την ‘εκ του μηδενός’ δημιουργία, έτσι ώστε να θυμήσουμε από που ερχόμαστε και που πηγαίνουμε. Ο Ελλύλ αφιερώνει σελίδες επι σελίδων στο ζήτημα της αυτονόμησης της Τεχνικής από τη Φύση ή οποιοδήποτε φυσικό περιβάλλον, σε σημείο που πια οι άνθρωποι ελάχιστη σχέση έχουν με τα φυσικά πράγματα και περιβάλλοντα, με εξαίρεση αυτούς που κατοικούν στην ύπαιθρο και μπορούν ακόμη, εν μέσω βέβαια διαφόρων ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών συσκευών, να διατηρούν σχέση με τα φυσικά πράγματα. Αλλά τίθεται εδώ το ερώτημα: τί γίνεται με τα φυσικά στοιχεία, τη γη, το νερό, τον αέρα, τη φωτιά;
Μπορεί ο άνθρωπος να αποκοπεί από αυτά και να ζεί; Μπορεί να σχετίζεται με αυτά, μονάχα με τη διαμεσολάβηση της Τεχνικής ή όπως λέει ο Ελλύλ, να μη ζει «σε επαφή με την πραγματικότητα της γης και του νερού, αλλά με την πραγματικότητα των εργαλείων και των αντικειμένων που σχηματίζουν την ολότητα του περιβάλλοντός του» (σ. 67); Προσθέτει μάλιστα ότι «Δεν χρειάζεται να γνωρίζει τα σημάδια του καιρού (εκτός κι αν είναι αεροπόρος ή ναυτικός, ή όταν είναι σε διακοπές και θέλει να πάει εκδρομή στο βουνό!). Αντίθετα η γνώση του κώδικα οδικής κυκλοφορίας είναι ζωτικής σημασίας γι’ αυτόν. Ακόμη κια το πρόβλημα της πρόγνωσης του καιρού δεν λύνεται πια με την άμεση γνώση του ουρανού, του ανέμου κλπ., αλλά χάρη στις εκπομπές της Ε.Μ.Υ. Σχετιζόμαστε με τα φυσικά στοιχεία αποκλειστικά μέσω ενός συνόλου τεχνικών, το οποίο είναι τόσο ολικό, που τελικά σχετιζόμαστε με τις ίδιες τις τεχνικές. Το καθαυτό φυσικό περιβάλλον εξαφανίζεται» (σ. 68).
Το ζήτημα της σχέσης Φύσης-Κτίσης-Τεχνικής που κατέληξε σε αυτό που λέμε σήμερα Οικολογικό πρόβλημα ή ‘αειφόρο ανάπτυξη’ έχει μακρά ιστορία. Ο Ζ. Λορεντζάτος κάνει νύξη γι’ αυτό στο βιβλίο του Collectanea (Δόμος , 2009) αναφέροντας τον «καθαρισμένο Τάμεση» και αναδημοσιεύοντας φωτογραφία από τους ‘Times’ του Δεκεμβρίου 1979 «όπου ένα δελφίνι ανέβηκε ως το γεφύρι του Southwark στην περιοχή του Λονδίνου, σημάδι, πως μαζί με άλλα ζωντανά που άρχισαν δειλά να παρουσιάζονται ξανά, το νερό του ποταμού έγινε και πάλι νερό της ζωής, από εκεί που ήταν για χρόνια πρωτύτερα νερό του θανάτου» (ο.π.σ. 178-179).
Αυτό λοιπόν είναι το ζήτημα: πως γίνεται το «νερό του θανάτου», «νερό της ζωής» ξανά. Και το άλλο ζήτημα: μήπως είναι αργά για να γίνει; Ενδιαφέρονται οι λαοί να υπάρξει λύση;