Το κείμενο αυτό δεν παρουσιάζει κάποια αποτελέσματα, αλλά σκιαγραφεί τις προϋποθέσεις και τις δυσκολίες μιας έρευνας, η οποία θα είχε ως θέμα την ταυτότητα, τις σχέσεις και τους άγραφους κώδικες μιας αντιεξουσιαστικής συλλογικότητας. Ο τίτλος κρατά ανοιχτή μια αμφισημία: το «για» σημαίνει «σχετικά με» μια συλλογικότητα που θα μπορούσε να μελετηθεί σήμερα, αλλά και «προς» μια συλλογικότητα, καθώς ο προβληματισμός του κειμένου θα μπορούσε να αποτελέσει αφορμή για τον δικό της αναστοχασμό.
Μια αντιεξουσιαστική συλλογικότητα σήμερα δεν γεννιέται από το μηδέν. Κουβαλάει μνήμες και πρακτικές από προηγούμενες δεκαετίες: συνελεύσεις, πορείες, συγκρούσεις, καταλήψεις, συλλήψεις, δίκες, φυλακίσεις, νεκρούς. Διατηρεί την ιδέα ότι η σύγκρουση αποτελεί αναγκαία στιγμή μιας πολιτικής πρακτικής, που δεν δέχεται να περιοριστεί στη διαμαρτυρία ή στη διαπραγμάτευση. Όπως έχει δείξει η εθνογραφική μελέτη του Nicholas Apoifis (2016/2024), οι στιγμές της βίας στους δρόμους —οι συγκρούσεις, οι μαχητικές παρεμβάσεις, η κοινή εμπειρία της αντιπαράθεσης— λειτουργούν ως κρίσιμοι μηχανισμοί συγκρότησης της συλλογικής ταυτότητας. Η σύγκρουση αυτή δεν περνά μόνο από τον δρόμο. Σήμερα παίρνει και μορφές που στηρίζονται στην έκθεση του αντιπάλου: την είσοδο σε χώρους εργασίας και υπηρεσίες, την άμεση αντιπαράθεση με πρόσωπα που θεωρούνται υπεύθυνα για την εκμετάλλευση ή την καταπίεση.
Ταυτόχρονα, οι συνθήκες έχουν αλλάξει. Μια σύγχρονη συλλογικότητα αυτού του τύπου ενσωματώνει συχνά πρακτικές που παλιότερα θεωρούνταν δευτερεύουσες ή «κοινωνικές»: οργανωμένη αλληλεγγύη, διανομές τροφίμων, κοινωνικές κουζίνες, δομές φροντίδας, προσπάθειες αυτοοργάνωσης σε γειτονιές, ακόμη και μορφές αλληλοβοήθειας σε καταστροφές. Οι ίδιοι οι συμμετέχοντες δεν τις βλέπουν ως υποκατάστατο της αντιπαράθεσης αλλά ως συμπλήρωσή της. Δείχνουν ότι η πολιτική τους δεν εξαντλείται στην άρνηση και μπορεί να δοκιμάζει, έστω αποσπασματικά, διαφορετικούς τρόπους οργάνωσης της καθημερινότητας.
Ωστόσο, ένα κρίσιμο σημείο αφορά στην ταυτότητα μιας τέτοιας συλλογικότητας. Στηρίζεται συνήθως σε μια μορφή συνείδησης: αυτή του υποκειμένου που στέκεται απέναντι στην εξουσία. Το «εμείς», καθώς και αυτό που οι συμμετέχοντες αποκαλούν «χώρο», ορίζεται κυρίως μέσα από την αντίθεση προς κάτι εξωτερικό. Μέσα από τις αλληλεπιδράσεις στα στέκια και τις καταλήψεις, στις συνελεύσεις, στα πάρτι οικονομικής ενίσχυσης, στις συναντήσεις και τις σχέσεις που διατρέχουν τον χώρο, συγκροτείται και αναπαράγεται αυτό το «εμείς» με τους δικούς του άγραφους κώδικες. Όπως έχει δείξει η εθνογραφική μελέτη του Πάνου Παπαδημητρόπουλου (2018) για το αναρχικό ρεύμα της Αθήνας, οι πρακτικές κοινωνικότητας και οι μορφές συλλογικής συνεύρεσης παίζουν κεντρικό ρόλο στην παραγωγή αυτής της πολιτικής υποκειμενικότητας.
Το ερώτημα που παραμένει είναι αν η υποκειμενικότητα αυτή κατορθώνει να καλλιεργεί και μια εναλλακτική οικονομία επιθυμίας: μια διαφορετική σχέση του υποκειμένου με τη φαντασίωση της κυριαρχίας, αλλά και διαφορετικούς τρόπους να σχετίζεται, να αποφασίζει, να μοιράζεται πόρους και να οργανώνεται, χωρίς να αναπαράγει λογικές ανταγωνισμού και ιεραρχίας. Η σημασία του ερωτήματος γίνεται εμφανής στις τριβές, τις διαφωνίες και τις συγκρούσεις που αναπτύσσονται στο εσωτερικό του χώρου, όπου οι ίδιες οι σχέσεις, οι μορφές αναγνώρισης και οι άτυπες ιεραρχίες τίθενται διαρκώς υπό δοκιμασία. Ωστόσο, το σημείο όπου το ερώτημα αυτό δοκιμάζεται ακόμη πιο έντονα είναι η βία. Οι συνήθεις κριτικές της δράσης τέτοιων συλλογικοτήτων εστιάζουν στην επιλογή της βίας ως μέσου πολιτικής πάλης. Εδώ τίθεται ένα διαφορετικό ερώτημα: τι σημαίνει για τα ίδια τα υποκείμενα και τις σχέσεις τους η παρουσία της βίας στις πρακτικές τους; Πιο συγκεκριμένα, αξίζει να διερευνηθεί αν η βίαιη σύγκρουση με την εξουσία λειτουργεί και ως σκηνή όπου αποτυπώνεται η φαντασίωση κυριαρχίας του υποκειμένου, και αν η φαντασίωση αυτή εγγράφεται στις σχέσεις και στις μορφές οργάνωσης του χώρου.
Τα ερωτήματα αυτά δεν μπορούν να απαντηθούν επαρκώς ούτε με θεωρητική αφαίρεση ούτε με παρατήρηση από απόσταση. Χρειάζεται εγγύτητα: συμμετοχή στις πρακτικές, στις συζητήσεις, στις εντάσεις. Γι' αυτό η συμμετοχική παρατήρηση, με την έννοια της εθνογραφικής εμπλοκής, είναι από τις πιο πρόσφορες μεθόδους. Όμως η μέθοδος αυτή προϋποθέτει κάτι που δεν εξαρτάται από τον ερευνητή: να γίνει αποδεκτός. Θα δεχόταν μια τέτοια συλλογικότητα έναν ανθρωπολόγο (ή οποιονδήποτε ερευνητή) που θα δήλωνε εξαρχής ότι σκοπεύει να εξετάσει αυτά τα θέματα, χωρίς να δεσμεύεται εκ των προτέρων σε συγκεκριμένες απαντήσεις; Πολλές συλλογικότητες έχουν λόγους να είναι επιφυλακτικές: έχουν δει ερευνητές να μπαίνουν, να συλλέγουν εμπειρίες και να γράφουν κείμενα που κυκλοφορούν μακριά από τους ίδιους, συχνά με όρους που οι ίδιοι δεν θα διάλεγαν.
Η επιφύλαξη αυτή έχει πάρει και γραπτή μορφή. Στο βιβλίο της Otia Kolov, Ακαδημαϊκοί κατάσκοποι: Θεσμική έρευνα και το κίνημα ως αντικείμενό της (2024), που διακινείται σε στέκια και καταλήψεις του αντιεξουσιαστικού χώρου, επισημαίνεται ότι τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερα «συντρόφια» επιλέγουν ως αντικείμενο ακαδημαϊκής έρευνας κινηματικές διαδικασίες και χώρους: καταλήψεις, στέκια, αγώνες, υποκουλτούρες. Η πρακτική αυτή χαρακτηρίζεται «ακαδημαϊκή κατασκοπία» και θεωρείται επικίνδυνη για το «κίνημα», ως προϊόν της συνέργειας των κοινωνικών επιστημών με την «αντιεξέγερση».
Η ένσταση αυτή δεν είναι εντελώς αβάσιμη. Η ακαδημαϊκή έρευνα δεν τοποθετείται πέρα από την κριτική. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε ερευνητική προσέγγιση συνεπάγεται αναγκαστικά την εργαλειοποίηση των ανθρώπων. Το κρίσιμο ζήτημα είναι τι κατορθώνει να αναδείξει και με ποιους όρους. Όσο για τις αντιδράσεις απέναντί της, αυτές χρειάζεται να αξιολογούνται με βάση το τι τις προκαλεί: αν οφείλονται στο γεγονός ότι ο ερευνητής εργαλειοποιεί τους ανθρώπους που μελετά ή στο ότι η έρευνά του φωτίζει αντιφάσεις που θα προτιμούσαν να παραμείνουν στο σκοτάδι. Νομίζω ότι πρόκειται για δύο διαφορετικά πράγματα.
Μια αντίδραση του δεύτερου τύπου έχω βιώσει και ο ίδιος, σε εντελώς διαφορετικό πλαίσιο: στην εθνογραφική μου έρευνα για το Άγιον Όρος, που κατατέθηκε ως διατριβή και δημοσιεύτηκε αργότερα ως βιβλίο με τον τίτλο Η αμφισημία του χαρίσματος (2021). Όταν η Ιερά Κοινότητα πληροφορήθηκε την ύπαρξη της διατριβής, έστειλε επιστολές στο Υπουργείο, ζητώντας την απομάκρυνσή μου από τη θέση του Συμβούλου Εκπαίδευσης. Οι διαφορές ανάμεσα στους δύο χώρους είναι προφανείς και δεν επιτρέπουν καμία απλοϊκή εξίσωση. Οι αντιεξουσιαστές, βέβαια, δεν απευθύνονται στο Υπουργείο. Ωστόσο, έχουν τους δικούς τους τρόπους να αντιδρούν σε ό,τι αντιλαμβάνονται ως ανεπιθύμητη έκθεση ή εργαλειοποίηση, αλλά ενδεχομένως και σε ό,τι αναδεικνύει αντιφάσεις που δεν θα επιθυμούσαν να γίνουν ορατές.
Παρ' όλα αυτά, τα ζητήματα που τέθηκαν παραπάνω —η συγκρότηση των σχέσεων, η ύπαρξη ή μη άτυπων ιεραρχιών, η δυνατότητα μιας εναλλακτικής οικονομίας της επιθυμίας— δείχνουν γιατί η μελέτη αυτού του χώρου έχει ενδιαφέρον τόσο για τα πολιτικά του διακυβεύματα όσο και για την ευθύνη της γνώσης που παράγεται γι' αυτόν. Η ευθύνη αυτή δεν σημαίνει ούτε επανάληψη των προκηρύξεών του ούτε επανάληψη των λιβέλλων εναντίον του. Σημαίνει μια πολιτική κριτική της οργάνωσης του κοινωνικού και της οικονομίας της επιθυμίας που το διέπει.
Βιβλιογραφία
- Apoifis, Nicholas (2024). Η αναρχία στην Αθήνα. Μια εθνογραφία της μαχητικότητας, των συναισθημάτων και της βίας. Μετάφραση: Σπύρος Αυγερινόπουλος. Θεσσαλονίκη: Oblik Editions. [Πρωτότυπη έκδοση: Anarchy in Athens: An ethnography of militancy, emotions and violence. Manchester: Manchester University Press, 2016]
- Kolov, Otia (2024). Ακαδημαϊκοί κατάσκοποι: Θεσμική έρευνα και το κίνημα ως αντικείμενό της. Λερναία Ύδρα.
- Παπαδημητρόπουλος, Πάνος (2018). Προσεγγίζοντας τον πολιτισμό της συλλογικής δράσης: πρακτικές κοινωνικότητας και παραγωγή της πολιτικής υποκειμενικότητας στο αναρχικό ρεύμα της Αθήνας. Διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας.
- Ψάλτου, Στρατής (2021). Η αμφισημία του χαρίσματος: οι γέροντες του Αγίου Όρους στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία. Αθήνα: Νεφέλη.