Σήμερα πολλοί κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για μια επιστροφή στην φρίκη του μεσοπολέμου. Βρίσκουν αναλογίες ανάμεσα στην τρέχουσα κατάσταση και την επικράτηση του φασισμού στην Ιταλία της δεκαετίας του 1920 και του ναζισμού στην Γερμανία της δεκαετίας του 1930. Για πολλούς η ιστορία τείνει να επαναληφθεί. Στην Ευρώπη, συγκεκριμένα, με την άνοδο ξενόφοβων κινημάτων και κομμάτων, που η εκλογική τους απήχηση διογκώνεται συνεχώς. Και στην Αμερική με την υποβάθμιση του Κογκρέσου και των θεσμών γενικότερα από τον Τραμπ, που θέλει και στο εξωτερικό να δρα ανεμπόδιστος από πολυμερείς οργανισμούς (όπως ο ΟΗΕ) και να παρακάμπτει το διεθνές δίκαιο.
Αν υπάρχουν όμως κάποιες αναλογίες ανάμεσα στις παθογένειες του σήμερα και του χθες, υπάρχουν και χτυπητές διαφορές. Οι σύγχρονες δυτικές κοινωνίες δεν μοιάζουν κατ’ αρχάς με τις κοινωνίες του μεσοπολέμου. Είναι γερασμένες, καταναλωτικές, οι οικονομίες τους είναι επικεντρωμένες στις υπηρεσίες, οι γυναίκες έχουν χειραφετηθεί και η προσωπική αυτοπραγμάτωση έχει αντικαταστήσει την ταύτιση με τα μαζικά κόμματα που χαρακτήριζε τον μεσοπόλεμο. Στην μακρινή αυτήν περίοδο οι κοινωνίες ήταν βιομηχανικές, προσανατολισμένες στην αποταμίευση και όχι στην κατανάλωση, ανδροκρατούμενες και με έντονη προσκόλληση στα μαζικά κόμματα της εποχής.
Ποιο όμως είναι το κοινό χαρακτηριστικό των σύγχρονων εθνολαϊκιστικών κινημάτων και κομμάτων στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ; Οι εθνολαϊκιστές του σήμερα αντιτίθενται προς τις διογκούμενες μεταναστευτικές ροές και, όταν βρίσκονται στην αντιπολίτευση, καταδικάζουν τις χαλαρές πολιτικές των κυβερνήσεων, ενώ αν κυβερνούν παίρνουν μέτρα απέλασης και επαναπατρισμού των μεταναστών. Είναι όμως η ξενοφοβία αρκετή για να χαρακτηρισθούν οι εθνολαϊκιστές ως κλασσικοί ακροδεξιοί; Υπάρχει μια βασική διαφορά μεταξύ των εθνολαϊκιστών του σήμερα και του φασισμού και ναζισμού του χθες. Ο φασισμός και ιδίως ο ναζισμός ήταν εγγενώς επεκτατικοί. Απέβλεπαν στην κυριαρχία της Αρείας φυλής και στην υποδούλωση ή και την εξολόθρευση των άλλων φυλών. Όλοι οι υπόλοιποι όμως εθνολαϊκισμοί, πέραν του τραμπισμού, δεν είναι επεκτατικοί. Δεν στοχεύουν στην κατάκτηση άλλων λαών. Επιδιώκουν να μην αλλοιωθεί η πληθυσμιακή σύνθεση των ευρωπαϊκών κοινωνιών.
Από τους εθνολαικισμούς, λοιπον, μόνον ο τραμπισμός έχει επεκτατικά χαρακτηριστικά, πέραν της κοινής με τους άλλους εθνολαϊκισμούς ξενοφοβίας του. Ο επεκτατισμός του Τραμπ έχει όμως κάποιες ιδιομορφίες σε σχέση με το παρελθόν. Προωθείται εν πρώτοις μέσω υβριδικών πολέμων κατά των αντιπάλων, ενός συνδυασμού δηλαδή οικονομικών κυρώσεων, κυβερνοπολέμου, υποκίνησης ταραχών, εκστρατειών παραπληροφόρησης και τέλος στοχευμένων στρατιωτικών επεμβάσεων. Οι επεμβάσεις αυτές προσλαμβάνουν την μορφή «χειρουργικών» πληγμάτων σύντομης διάρκειας. Αποφεύγουν πάση δυνάμει να θέσουν σε κίνδυνο τις ζωές Αμερικανών στρατιωτών. Στοχεύουν σε εντυπωσιακά από πλευράς δημοσίων σχέσεων αποτελέσματα, αλλά τα μακροπρόθεσμα οφέλη τους είναι αμφιλεγόμενα, όπως δείχνει το παράδειγμα της επέμβασης στην Βενεζουέλα. Το πρότζεκτ εκμετάλλευσης των γιγαντιαίων κοιτασμάτων υδρογονανθράκων αυτής της χώρας, αν και ζωτικό για την αποδυναμωμένη Αμερική, παραμένει αβέβαιο προς το παρόν τουλάχιστον.
Πως εξηγείται όμως η προσφυγή σε «χειρουργικά» πλήγματα σύντομης διάρκειας (στην Βενεζουέλα πρόσφατα και στο Ιράν τον Ιούνιο του 2025) συγκρινόμενη με την αντιπαράταξη γιγαντιαίων στρατευμάτων παλιότερα; Σήμερα όπως και στον μεσοπόλεμο έχει διαβρωθεί η κοινωνική συνοχή και επικρατεί έντονη πολιτική πόλωση στην Αμερική και αλλού. Η τρέχουσα όμως πολιτική πόλωση είναι κατά βάσιν ένα φαινόμενο του «καναπέ». Δεν συνοδεύεται από ανάλογης έκτασης με το παρελθόν ακτιβιστική δράση. Η αποσύνθεση της προσωπικότητας και ο κλονισμός της ατομικότητας που χαρακτηρίζουν -σε αντιδιαστολή με τον μεσοπόλεμο- τους μεταμοντέρνους καιρούς μας αποτελεί την ανθρωπολογική βάση της έκλειψης του συλλογικού πνεύματος και της απουσίας θέλησης για μαζική συλλογική δράση. Μιας δράσης που στο παρελθόν ήταν ισχυρη - είτε στο εσωτερικό των κοινωνιών με την μορφή ενός έντονου ακτιβισμού, είτε στο πεδίο των διακρατικών σχέσεων με την ετοιμότητα δεκάδων εκατομμυρίων να θυσιασθούν για την υπόθεση των ομαδισμών της εποχής (του φασισμού και του ναζισμού από την μια μεριά και του σταλινισμού από την άλλη, όπως και του «λαβωμένου» από το κραχ του 1929 ατομοκεντρικού φιλελευθερισμού).
Στις μέρες μας τον λόγο έχουν πλέον εξειδικευμένες και ολιγάριθμες μονάδες επαγγελματιών στρατιωτικών. Από τον πόλεμο του Βιετνάμ και εντεύθεν ο φόβος για τις μαζικές επιστροφές body bags (σάκων με πτώματα) στοιχειώνει τα Υπουργεία Άμυνας και τις κυβερνήσεις των ΗΠΑ και άλλων χωρών. Παρά την πικρή τους πείρα από παρατεταμένους πολέμους, οι ΗΠΑ στην περίπτωση του Ιράν μοιάζουν σήμερα -σε επίπεδο ρητορικής τουλάχιστον- να εγκαταλείπουν τις επιφυλάξεις των και να διακινδυνεύουν έναν περιφερειακό πόλεμο διαρκείας για να ανατρέψουν το ιρανικό καθεστώς. Ο χρόνος θα δείξει αν οι ΗΠΑ θα περάσουν από την φιλοπόλεμη ρητορική τους στην πράξη.
Από πλευράς γεωπολιτικής τώρα η εθνική αμυντική στρατηγική των ΗΠΑ επί Τραμπ επικεντρώνεται στην Αμερικανική ήπειρο, με δεδομένο ότι η παραδοσιακή κυρίαρχη θέση των ΗΠΑ σ‘ αυτήν την ήπειρο διαβρώθηκε τα τελευταία χρόνια. Πρόσθετο στοιχείο της αμερικανικής αμυντικής στρατηγικής είναι η έντονη ανησυχία των Αμερικανών για την ενίσχυση της στρατιωτικής ισχύος της Κίνας, ενώ η Ρωσία περιγράφεται ως μια επίμονη αλλά διαχειρίσιμη απειλή. Η εκτίμηση αυτή για την Ρωσία επιτρέπει στην Αμερική του Τραμπ να απαγκιστρωθεί εν μέρει από την Ευρώπη καθώς δεν την θεωρεί ως πρωτεύουσας σημασίας περιοχή.
Ολοκληρώνοντας το παζλ των σύγχρονων εθνολαϊκισμών προσθέτουμε ένα ακόμη χαρακτηριστικό τους, πέραν της αμυντικού χαρακτήρα ξενοφοβίας τους και του ιδιόμορφου επεκτατισμού του τραμπισμού. Στους κόλπους των εθνολαϊκισμών συγκεκριμένα συνυπάρχουν αντιφιλελεύθερες και μεταφιλελεύθερες τάσεις. Οι μεταφιλελεύθερες τάσεις, σε αντίθεση με τις αντιφιλελεύθερες, σέβονται το αγαθό της ατομικής ελευθερίας. Αρνούνται απλώς ότι η ατομική ελευθερία είναι το ύπατο αγαθό. Η ατομική ελευθερία κατά τους μεταφιλελεύθερους προϋποθέτει και παραπέμπει στην καλλιέργεια των αρετών, οι δε αρετές στερεώνονται με την καταπολέμηση της φιλαυτίας και την αγάπη. Στον μεσοπόλεμο ο φιλελευθερισμός είχε να αντιμετωπίσει τους ομαδισμούς της εποχής, τον αντιεξισωτικό φασισμό και ναζισμό και τον εξισωτικό κομμουνισμό. Σήμερα τον παρηκμασμένο φιλελευθερισμο -ένα υβρίδιο γουοκισμού και νεοφιλελευθερισμού- δεν τον αντιστρατεύονται μόνον οι αντιφιλελεύθεροι όπως στο παρελθόν, αλλά και οι μεταφιλελεύθεροι. Η εγκλωβιστική διχοτομία φιλελευθερισμού και τυραννίας τείνει να υπερβαθεί.
Πηγές
National Defense Strategy.U.S. Department of war, 23 Jan. 2026.
Hitlerism,Trumpism, Netanyahuism, LePenism, Macronism. ByEmmanuelTodd. Substack. 19 Oct. 2025.
Μπορεί ο Τραμπ να ανατρέψει το καθεστώς του Ιράν; Του Σταύρου Λυγερού. Slpress. 6/2/2026
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Παραλλαγή της Guernica σε σχέση με τον πόλεμο των ΗΠΑ στο Ιράκ", 2003) είναι έργο του Δήμου Σκουλάκη.
Οι συνθήκες είναι εντελώς διαφορετικές και διεθνώς: η Ευρώπη, ακόμα και η Αμερική δεν είναι πια το κέντρο του κόσμου. Την φασιστική περίοδο υπήρχαν ακόμη ζωντανές αποικιακές αυτοκρατορίες. Σήμερα η Δύση αντιμετωπίζει οξύ ανταγωνισμό από ημιαυταρχικές δυνάμεις ο οποίος όμως δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί πλέον με τις παλιές καλές δημοκρατικές συνταγές των τελευταίων δεκαετιών.
Ο υποτιθέμενος “φασισμός” θεωρείται από αρκετούς ως μια καθαρά αμυντική προσπάθεια της δύσης έναντι της αυξανόμενης παρακμής της. Ακόμα και η φαινομενικά επεκτατική πολιτική Τραμπ, στοχεύει κυρίως στη διατήρηση των αμερικανικών κεκτημένων εν μέσω ισχυρού ανταγωνισμού από αναδυόμενες μεγάλες δυνάμεις.
Το άρθρο μου εστιάζει στο εσωτερικό των χωρών της Δύσης για να εντοπίσει ομοιότητες και κυρίως διαφορές από το φασιστικό παρελθόν.Το σχόλιο του Φώτη Π. συμπληρώνει πολύ εύστοχα το άρθρο εστιάζοντας στις τρέχουσες γεωπολιτικές ανατροπές και τον συνδεόμενο με αυτές καθαρά αμυντικό χαρακτήρα της ανόδου της ακροδεξιάς.