Με το πρόσωπο του γαλλοεβραίου φιλοσόφου, ταλμουδικής επιρροής, Εμμανουέλ Λεβινάς, έχουμε ασχοληθεί αρκετές φορές. Ο σκοπός μας εδώ είναι να εξετάσουμε το πώς οι βασικές προκείμενες του έργου του θα αντιμετώπιζαν αυτήν την μεγαλύτερη μορφή του Χριστιανισμού- μετά βέβαια τον Υιό Της, που είναι και ο Θεός.
Ο ίδιος ο φιλόσοφος ασφαλώς και δεν έγραψε τίποτα για την Παναγία- για τον ίδιο τον Χριστό είπε επίσης ελάχιστα πράγματα, μερικά από τα οποία μπορούμε να βρούμε στα ελληνικά μονάχα στο έργο του "Ταλμουδικές Μελέτες", που κυκλοφόρησε πριν αρκετά χρόνια. Θα πάρουμε λοιπόν τις βασικές κατηγορίες του στοχαστή - η ετερότητα, η ευθύνη για τον Άλλο, η παθητικότητα και η γέννηση-, οι οποίες και συναντούν το πρόσωπο της Θεοτόκου. Φυσικά, μπορούν να υπάρξουν διάφορες ερμηνείες για αυτό που κάνουμε - εμείς θα ακολουθήσουμε μια ατραπό, που χωρίς να προδίδει το έργο του φιλοσόφου, θα ήταν φιλική, όσο και αν φαίνεται παράξενο, με το πρόσωπο της Θεοτόκου.
******************
Ο Λεβινάς είναι ο φιλόσοφος του "Άλλου". Είναι αυτός που εισήγαγε στην Φαινομενολογία αυτήν την έννοια. Στον φαινομενολογικό ορίζοντα του Χούσσερλ, όπου λείπει ακόμη αυτή η έννοια, εμφανίζεται το πρόσωπο του Άλλου και φωνάζει: "Ιδού εγώ, μην με σκοτώσεις". Δεν γνωρίζω, ομολογώ, τι ακριβώς έχει πει ο Λεβινάς για την μητρότητα. Είναι το παιδί σου ένας "Άλλος", με την καθαρά λεβινασιανή έννοια; Εικάζω πως όχι, γιατί για να υπάρξει ο Άλλος, θα πρέπει προηγουμένως να έχουμε κάποιο "εμείς". Χωρίς αυτό το "εμείς" δεν θα μπορούσε να υπάρξει και Γλώσσα. Ωστόσο, με μια έννοια, θέλω να πιστεύω ότι η έννοια του "Άλλου", εφαρμόζεται σε οποιονδήποτε έτερο άνθρωπο, ακόμη και στον πιο συγγενή. Για τον Λεβινάς λοιπόν, ηθική δεν είναι η αυτόνομη επιβολή του εγώ, αλλά η έκπληξη και η υποταγή μπροστά στην επιταγή του Άλλου.
Ας ξεκινήσουμε λοιπόν με το πρώτο κορυφαίο γεγονός στην ζωή της Παρθένου, τον Ευαγγελισμό. Πρόκειται για μια στιγμή όπου η Παναγία συναντάται με το κατ' εξοχήν Άλλο, το Αδιανόητο, αυτό που δεν μπορεί να σκεφθεί κανείς- τον ίδιο τον Θεό. Η Παναγία, κατά μία εκδοχή στην ορθόδοξη Θεολογία, ξέρει ότι ο Αρχάγγελος της μιλά για την Ενσάρκωση του ίδιου του Θεού. Δεν μπορούμε να μιλήσουμε εδώ θεολογικά και να πούμε τι πραγματικά θα ένιωσε η άμεμπτος Κόρη της Ναζαρέτ μόλις άκουσε αυτό το ρήμα. Μπορεί κανείς να διαβάσει ωραίες αναλύσεις στο βιβλίο του αγίου Νικοδήμου Αγιορείτου
"Πνευματικά Γυμνάσματα". Για τον Λεβινάς λοιπόν, η φράση της Θεοτόκου "Γένοιτό μοι" (Λκ 1, 38) φανερώνει την απόλυτη αποκρυστάλλωση της παθητικότητας χωρίς όρους- ο άνθρωπος πρέπει να στέκεται γυμνός και ανυπεράσπιστος μπροστά στον άλλον. Ο λόγος της Παρθένου δεν συνιστά αδυναμία- φοβήθηκε π.χ. τον Άγγελο, αισθάνθηκε ένα άβουλο ον μπροστά στον Μεγαλοδύναμο Θεό κ.λπ. Είναι αντιθέτως η ύψιστη πράξη ευθύνης. Είναι η στιγμή που η Παρθένος δέχεται να διαρρηχθεί από κάτι απείρως μεγαλύτερο, μετατρεπόμενη σε δοχείο της Θείας Ετερότητας.
Αναγκαστικά εδώ θα σταματήσουμε για να πούμε κάτι που διαφεύγει από τον Λεβινάς- και γενικότερα την δυτική φιλοσοφία. Πώς μπόρεσε η Παρθένος να μην καεί, όπως πάρα λίγο ο Μωυσής, από αυτή την άπειρη Ετερότητα, τον φοβερό Γιαχβέ, που στέκεται με μια έννοια τώρα μπροστά Της και της ζητά να εισέλθει στην κοιλία Της; Πώς μπόρεσε να αντέξει αυτό το γεγονός, καθώς εδώ η "Ετερότητα" δεν είναι η απλή ετερότητα της φιλοσοφίας του Λεβινάς, αλλά το ίδιο το Πρόσωπο του Δημιουργού; Η απάντηση είναι, κατά την ορθόδοξη Θεολογία, ότι είχε ακριβώς υπερφυή ταπείνωση- αυτή η έννοια διαφεύγει ακριβώς από την δυτική Φιλοσοφία. Η ταπείνωσή Της ήταν τόσο μεγάλη, ώστε ενισχυόμενη και από την θεία Χάρη, την κάνει ικανή να κοιτάξει τον Άγγελο και να του πει, με ακριβώς ελεύθερη βούληση, "Ιδού η δούλη Κυρίου, γένοιτό μοι κατά το ρήμα σου". Η έννοια της ταπείνωσης θα εμπλούτιζε πάρα πολύ και την φιλοσοφία του Λεβινάς, που μιλά για τον Άλλο.
***********************
Περνάμε τώρα σε ένα άλλο σπουδαίο θέμα, αυτό της μητρότητας. Ο Χάιντεγκερ είχε πει κάτι πολύ ωραίο, ότι την μητρότητα δεν την "ζεις", την "υφίστασαι", όπως και τον θάνατο. Και ο Λεβινάς επαινεί γενικά την γονεϊκότητα, καθώς γενικά για έναν εβραίο το να αφήσει απογόνους είναι ένα ισχυρό, θα λέγαμε, θρησκευτικό καθήκον. Πρέπει να διαιωνιστεί η φυλή, για να έρθει επιτέλους ο Μεσσίας. Είναι λοιπόν η μητρότητα ένα μεσσιανικό καθήκον. Είναι τελικά "Άλλος" το κυοφορούμενο παιδί στην κοιλιά της μητρός του, όπως ρωτήσαμε και πριν; Όσο και αν είναι το εγγύτερο σε αυτήν ον, εφόσον είναι μέρος από το σώμα της, κατά μια έννοια, είναι νομίζω και για τον Λεβινάς ένας "ξένος". Τον "φιλοξενεί". Οι δύο εβραίοι φιλόσοφοι της Αποδόμησης, ο Ντεριντά και ο Λεβινάς, που μας ενδιαφέρει εδώ, έχουν πει πολλά για την φιλοξενία. Αλλά θα λέγαμε, όσο και αν δεν το παραδέχονται, ότι φιλοξενώντας κανείς το παιδί του ως έμβρυο μέσα στην κοιλία του, δεν φιλοξενεί το Απείρως Άλλο, με την πιο ριζική έννοια, τον Θεό. Η Παναγία, φέροντας στα σπλάχνα Της τον Θεό-Άλλο, ενσαρκώνει την έσχατη αυθυπέρβαση: φιλοξενεί μέσα Της το Άπειρο. Η μήτρα Της γίνεται το αρχέτυπο του "σπιτιού" που ανοίγεται για να στεγάσει τον ξένο, τον απροσδόκητο.
Πρέπει εδώ να πούμε, κάτι που φυσικά δεν το λέγει ο Λεβινάς, ότι ο Χριστός είναι ο Απολύτως Ξένος. Δεν είναι ότι δεν μας έκτισε Αυτός, ότι δεν προνοεί για μας, ότι δεν φροντίζει ακόμη και για κάθε τρίχα της κεφαλής μας, αλλά ότι τον κάναμε εμείς Απολύτως Ξένο. "Εις τα ίδια ήλθεν, και οι ίδιοι αυτόν ου παρέλαβον", λέγει ο Ευαγγελιστής Ιωάννης. Εξ ου και το υπέροχο εκείνο τροπάριο "Δος μοι τούτον τον ξένον", που διαβάζεται κατά την Μεγάλη Εβδομάδα. Όσο και αν είμαστε κτίσματα, ο σκοπός του Θεού, όπως το λέγει ο ίδιος ρητά, είναι να μας κάνει φίλους. "Υμείς φίλοι μου εστέ". Και μάλιστα σκοπός Του είναι να ακούσουμε όλα τα ρήματα, όσα "ήκουσε" ο ίδιος από τον Πατέρα Του. Με άλλα λόγια, σκοπός Του είναι να μας κάνει θεούς κατά χάρη. Ο ίδιος, με την Ενσάρκωσή Του, έγινε ένας από μας, αλλά Αυτός ο Ένας ερραπίσθη και εσταυρώθη.
Θα μπορούσε να πει κανείς πολλά για αυτή την "φιλοξενία" του Χριστού μέσα στην κοιλία της Παρθένου. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ένα μυστήριο, που όπως έλεγε ο Βιττγκενστάιν, πρέπει να το περιβάλλει η σιωπή. Δεν λέγονται τέτοια υπερφυή πράγματα. Δεν μπορούμε να καταλάβουμε το βάθος της αρετής της Θεοτόκου, λέγει ο άγιος Σιλουανός, για αυτό και η Γραφή δεν είπε τίποτε σχεδόν για την Παναγία. Οι άγιοι μόνο ενισχύονται να εισέλθουν, κατά το δυνατόν και όσο μπορεί ο καθένας, σε αυτά τα πράγματα- οι άγιοι που είναι θεόπτες.
********************
Μένει τέλος να εξετάσουμε τη στάση Της κατά τη Σταύρωση του Υιού Της. Εδώ παίζει μεγάλο ρόλο η έννοια της παθητικότητας. Πιο αναλυτικά, στην φιλοσοφία του η παθητικότητα δεν σημαίνει καθόλου αδράνεια ή αδυναμία. Ο Λεβινάς διακρίνει την απλή, φυσική παθητικότητα (το να δέχεσαι παθητικά κάτι που συμβαίνει γύρω σου) από μια ριζικά διαφορετική παθητικότητα: αυτήν του "ομήρου". Η Παναγία στην Σταύρωση δεν είναι μια θεατής που παρακολουθεί παθητικά ένα μοιραίο γεγονός. Είναι δεμένη με το Πρόσωπο του Υιού Της με έναν δεσμό τόσο απόλυτο, ώστε να είναι κρατούμενη (όμηρος) της αγωνίας και του πόνου Του. Η παθητικότητά Της είναι η υπέρτατη ευαισθησία ενός σώματος και μιας ψυχής που πλήττονται "στη θέση του Άλλου", όπως λέγει.
Ο Λεβινάς επίσης κάνει λόγο για την λεγόμενη "πρότερη ευθύνη". Βλέπουμε την Παναγία κάτω από τον Σταυρό να μην μιλάει καθόλου, να μην διαμαρτύρεται, αλλά να παραμένει σιωπηλή. Είναι απαράμιλλη η αξιοπρέπεια με την οποία η βυζαντινή Τέχνη ζωγραφίζει την Παναγία να υπομένει το μυστήριο του Σταυρού. Η σιωπή Της δεν συνιστά και πάλι αδυναμία, αλλά έκφραση αυτού που είπαμε "πρότερη οδύνη". Εδώ δεν έχουν θέση τα επιχειρήματα ή η διαπραγμάτευση, αλλά μια παθητική έκθεση στον πόνο Του. Η σιωπή της Παναγίας είναι η πλήρης αποδοχή αυτού του τραύματος, μια κραυγή χωρίς λέξεις που σηκώνει το βάρος του κόσμου.
Και πράγματι, για την ορθόδοξη Θεολογία η Θεοτόκος τρόπον τινά σηκώνει το βάρους όλου του κόσμου. Ο Χριστός είναι βέβαια Αυτός που σήκωσε στους ώμους Του την αμαρτία και την ενοχή του Αδάμ, ωστόσο η Παναγία είναι Αυτή που δέεται υπέρ πάντων, που πονά για όλους και ικετεύει τον Υιό Της για την σωτηρία όλων. Η Παναγία ενδιαφέρεται για την σωτηρία όλων, και αυτό το βλέπουμε στον βίο του αγίου Σιλουανού του Αθωνίτη, ο οποίος ζούσε μια άστατη ζωή και η Παναγία ήρθε να τον διορθώσει. Κάποιος άγιος μάλιστα έλεγε ότι άκουγε μια μυστηριώδη, υπερφυή βοή, ασταμάτητη και ατελεύτητη, και τελικά πληροφορήθηκε ότι αυτή ήταν η προσευχή της Παναγίας υπέρ του σύμπαντος κόσμου.
*********************
Δεν προσπαθήσαμε εδώ να εκχριστιανίσουμε τον Λεβινάς. Στην πραγματικότητα η απόστασή του από τον χριστιανισμό είναι μεγάλη και έχουμε μιλήσει για αυτό (βλ. το άρθρο μας "Η Φιλοσοφία του Λεβινάς και η Πατερική Σκέψη", δημοσιευμένο στο Αντίφωνο). Εδώ είδαμε απλώς κάποιες αναλογίες και τίποτε περισσότερο. Στην πραγματικότητα, παρά αυτές τις αναλογίες που είδαμε εδώ, η απόσταση παραμένει.
Στην ζωγραφική συμπλήρωση της σελίδας,, απεικόνιση της Παναγίας ως Ρίζας Ιεσσαί.
