Ιπποκράτης Κιάρης
Ο Διαφωτισμός έχει ιδιαίτερη θέση στην πνευματική ιστορία του ανθρώπου καθώς σηματοδοτεί το ξεκίνημα της φάσης που ζούμε σήμερα, την περίοδο του Λόγου ή τη Μοντέρνα περίοδο, κατά την οποία η επιστήμη, η λογική, και η τεχνολογία διέπουν κάθε έκφανση της ανθρώπινης ύπαρξης και δημιουργίας. Είναι η περίοδος κατά την οποία δόθηκε τέλος στις προκαταλήψεις και ο άνθρωπος θεωρήθηκε ότι έγινε πλέων κυρίαρχος του εαυτού του και της υπόστασής του. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο έχει διαμορφωθεί και η βαθιά λανθάνουσα πεποίθηση ότι πρόκειται ουσιαστικά για την τελευταία φάση της πνευματικής ιστορίας του ανθρώπου, ίσως και του Δυτικού πολιτισμού που βασίζεται τώρα στα ιδεώδη του Διαφωτισμού. Σύμφωνα με την περιρρέουσα αντίληψη, οι όποιες επόμενες φάσεις της ανθρώπινης ιστορίας θα αντιπροσωπεύουν απλά μετεξελίξεις της παρούσας και δεν θα απομακρύνονται ή αποκηρύττουν το βασικό σύστημα αξιών που διαμορφώθηκε στον Διαφωτισμό, τη λογική και την εκλογικοποίηση των πάντων. Συχνά η διαδικασία αυτή αναφέρεται και σαν το εγχείρημα της νεωτερικότητας (Modernity Project) το οποίο όταν ολοκληρωθεί θα έχει απαντήσει σε όλα τα θεμελιακά ερωτήματα του ανθρώπου και όσα διέπουν τη ζωή του. Τυχών αντινομίες σε αυτή την πορεία αντιμετωπίζονται σαν στρεβλώσεις της ιστορίας, αποτέλεσμα της μη συντονισμένης προόδου και μη διάχυσης των συγκεκριμένων αξιών και επιτευγμάτων σε όλη την κοινωνία δημιουργώντας αντιφάσεις, συγκρούσεις και παροδικά πισωγυρίσματα.
Είναι όμως έτσι; Μήπως και το εγχείρημα της νεωτερικότητας, όπως αυτό διέπεται από τις αξίες του Διαφωτισμού, είναι καταδικασμένο να αποτύχει ευάλωτο σε εγγενείς αντιφάσεις που αναπόφευκτα δημιουργούν συγκρούσεις που θα παραμείνουν άλυτες;
Ο Διαφωτισμός βασίστηκε σε δύο βασικούς πυλώνες, αυτόν της λογικής που σήμερα προεξάρχει και αναπτύχθηκε τελικά σαν επιστήμη, τεχνολογία και εκλογικοποίηση, και αυτόν του Ανθρωπισμού (Humanism). O ανθρωπισμός του Διαφωτισμού αποκτά την υπόσταση του ανθρωποκεντρισμού σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος έρχεται στο επίκεντρο σαν ατομικότητα και όχι σαν επιμέρους συστατικό μίας αφηρημένης ομαδικότητας που αποτελεί κομμάτι της ανθρωπότητας. Με αυτό το πρίσμα καλλιεργείται και υποστηρίζεται η υποκειμενικότητα, ο αντίλογος, η κριτική αντιμετώπιση των καταστάσεων και ο σεβασμός της διαφορετικότητας σε ένα πνευματικό περιβάλλον όπου δεν μπορούν να υπάρξουν υπερβατικές αυθεντίες, και που οι επιλογές είναι το αποτέλεσμα της γόνιμης ζύμωσης ιδεών και απόψεων. Οι Αρχαίοι Έλληνες το είχαν επιτύχει αυτό καθώς είχαν αποποιηθεί κάθε έννοια υπερβατικής αλήθειας και βίωναν τον ανθρωποκεντρισμό και την ατομικότητα σε όλη του την έκταση. Δεν είχαν όμως αναπτύξει, ίσως και γι’ αυτό, επιστήμη και τεχνολογία όπως εμείς σήμερα.
Ίσως και αυτό να αποτελεί το βασικό λόγο που αποτρέπει την ολοκλήρωση του εγχειρήματος της νεωτερικότητας, καταδικάζοντάς το σε εγχείρημα που θα μείνει πάντα ημιτελές και κατά συνέπεια άλυτο. Η τεχνοεπιστήμη της σημερινής εποχής αναπόφευκτα δημιουργεί ένα ιδεολογικό πλαίσιο απολυτότητας κατά το οποίο τα απαντήσιμα ερωτήματα μπορούν μόνο να απαντηθούν με τρόπο που δεν χωρά αμφισβήτηση και προσέγγιση υποκειμενική. Στη σφαίρα αυτή, η απάντηση είναι απόλυτη και η διαφωνία είναι θεωρητική μονάχα έννοια χωρίς περιεχόμενο. Φορείς αυτής της αλήθειας είναι οι τεχνολόγοι και οι επιστήμονες οι οποίοι, στο πεδίο τους, δεν επιχειρηματολογούν αλλά εξηγούν.
Το ενδιαφέρον και παράλληλα καθοριστικά σημαντικό είναι ότι η σφαίρα αυτή της λογικής, του πεδίου που θέτει απαντίσημα ερωτήματα, διαρκώς αυξάνεται σε όγκο περιλαμβάνοντας πεδία όλο και περισσότερα. Για παράδειγμα, στην αρχή της περιλάμβανε μόνο αυτό που αντιλαμβανόμαστε τώρα σαν φυσική και χημεία, στη συνέχεια και τη βιολογία, και σήμερα ακόμα και επιστήμες ή «γνωστικά αντικείμενα» που παλιότερα ανήκαν αποκλειστικά στις θεωρητικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, όπως η κοινωνιολογία. Χαρακτηριστικό είναι επίσης και το παράδειγμα της φιλοσοφίας που για τις αγγλοσαξωνικές χώρες, λόγω προφανώς της προτεσταντικής τους παράδοσης που έχει περιορίσει τους δυνητικούς φορείς της αυθεντίας, έχει στενότερο πλαίσιο από ότι στην Ευρώπη, μην περιλαμβάνοντας σε κάποιες περιπτώσεις τη μελέτη αυτών που αντιπροσωπεύουν τη λεγόμενη «ηπειρωτική» (continental) φιλοσοφία.
Η πορεία αυτή που δίνει προεξάρχουσα, έως και αποκλειστική, σημασία στη «λογική», έρχεται κάποια στιγμή που αντιτίθεται στον πυλώνα του ανθρωποκεντρισμού και της υποκειμενικότητάς του. Το ειρωνικό είναι ότι ενώ ο ¨Λόγος» του Διαφωτισμού αντιτάχθηκε κάθετα στην αρχή του στην προκατάληψη και την υπερβατική αποδοχή της αλήθειας, κατέληξε σύντομα στη δημιουργία μιας νέας μορφής προκατάληψης που εκφράζεται από τη σημερινή τεχνοεπιστήμη που διέπει τον Δυτικό άνθρωπο. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι σήμερα αποδεκτές επιστημονικές αλήθειες είναι λάθος και ότι το θεμέλιο της επιστημονικής γνώσης είναι σαθρό. Σημαίνει όμως ότι ο τρόπος που εκλαμβάνονται αυτές σαν αλήθειες από τον κόσμο, που στην πλειονότητά του δεν έχει εξειδικευμένη γνώση και τεχνική εκπαίδευση, απαιτούν την αποδοχή τους με τρόπο που λειτουργεί αντίστοιχα υπερβατικά με αυτόν του παρελθόντος, ότανη αλήθεια απαιτούσε απλή παραδοχή πριν από το Διαφωτισμό. Λίγοι ξέρουν για παράδειγμα πώς λειτουργεί ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής ή πώς δουλεύει το αυτοκίνητο, το αεροπλάνο, ή ένα φάρμακο, ωστόσο κανένας δεν αρνείται τη χρηστικότητά τους και δεν διστάζει να τα χρησιμοποιήσει για πρώτη φορά γιατί υπερβατικά, η χρηστικότητά τους αυτή τους υπαγορεύεται από τους ειδικούς που τα έφτιαξε. Με αυτό τον τρόπο, η καθημερινή μας ζωή βασίζεται σε χρήση και αλληλεπίδραση με τεχνουργήματα, συστήματα ή δομές τα οποία αποδεχόμαστε σαν λειτουργικά και αποτελεσματικά γιατί εμπιστευόμαστε αυτούς που τα έφτιαξαν γιατί είναι ειδικοί, αυθεντίες. Και όσο πιο περίπλοκη γίνεται η ζωή μας, όσο ο πολιτισμός μας προοδεύει προς αυτή την κατεύθυνση, τόσο η υπερβατικότητα αυτή θα γίνεται ισχυρότερη, και τόσο η βάση της εν λόγω προκατάληψης θα γίνεται εντονότερη.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο της εξειδίκευσης και της ύπαρξης ειδικών-αυθεντίες για κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα, ο άνθρωπος απογυμνώνεται τελικά από την υποκειμενικότητα της ύπαρξής του, από τη μοναδικότητά του δηλαδή, έστω και αν αυτή η τελευταία φαίνεται ότι προφυλάσσεται και προστατεύεται. Η κριτική αντιμετώπιση των καταστάσεων υποχωρεί καθώς για κάθε θέμα προς συζήτηση υπάρχει η τάση να υπάρξει μία τεχνοκρατική προσέγγιση η οποία θα δώσει λύση και απάντηση με τρόπο απόλυτο και αδιαμφησβήτητο. Και αν αυτό δεν συμβαίνει ακόμα σε συγκεκριμένους τομείς, υπάρχει η βαθιά πίστη ότι θα συμβεί σύντομα και σε αυτούς. Ο καθένας περιμένει και επαφίεται σε κάποιον ειδικό που θα δώσει τις απαντήσεις και τον οποίο εμπιστεύεται με τρόπο υπερβατικό που είναι στην ουσία του ταυτόσημος με προκατάληψη. Έτσι, ο Διαφωτισμός και το σύστημα αξιών του, φαίνεται να αποτυχαίνει καθώς αναπόφευκτα υποβαθμίζει τον ανθρωποκεντρισμό ανάγοντάς τον πάλι σε ένα αφηρημένο ιδεώδες, μένοντας καταδικασμένος να παραμείνει ένα εγχείρημα που δεν θα μπορέσει τελικά ποτέ να ολοκληρωθεί.
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Παραλία", 2012) είναι έργο του Κωνσταντίνου Παπαγεωργίου.