Στην εποχή των άκρων, στα μέσα του 20ου αιώνα, ο λεγόμενος «Πόλεμος των χωρικών» (του 16ου αιώνα) είχε συγκεντρώσει την προσοχή τόσο πεπεισμένων εθνικοσοσιαλιστών ιστορικών όπως ο Günther Franz, που έβλεπε σε αυτόν ένα προδρομικό φαινόμενο του Χίτλερ, όσο και των μετά τον πόλεμο Ανατολικογερμανών ιστορικών. Αλλά και τον 19ο αιώνα, ο σουαβός ιερέας Wilhelm Zimmermann θα συνθέσει το τρίτομο έργο του: Allgemeine Geschichte des großen Bauernkrieges (1840) που θα εμπνεύσει την φιλελεύθερη εξέγερση του 1848/9 και θα αποτελέσει τη βάση για την επακολουθήσασα μαρξιστική ερμηνεία του Engels.
Στις 15 Μαΐου 1525, στο Frankenhausen, οι οργανωμένοι στρατοί και μισθοφόροι των αρχόντων της Σαξωνίας και της Έσσης θα εξολοθρεύσουν 6.000 αγρότες. Ο Μαρτίνος Λούθηρος θα συναινέσει- σχεδόν θα ευλογήσει- αυτή την καταστολή. Η γενέθλια εποχή της Γερμανίας ως κρατικής οντότητας δεν θα μπορούσε παρά να χαιρετισθεί από τους Ναζί ως «θυσία» των γνήσιων Γερμανών χωρικών απέναντι στο εισαγόμενο τότε ρωμαϊκό δίκαιο που «ανατάραξε» τον αγροτικό κόσμο της υπαίθρου (βλ. συνολικά εκτενές αφιέρωμα του περιοδικού Zeit Geschichte, Der Bauernkrieg, 6/2024). Οι κοινωνιολόγοι, από την πλευρά τους, όχι άδικα, θα δουν σε αυτό το σύντομης διάρκειας κίνημα μία «επανάσταση των απλών ανθρώπων», ένα πρωτόπλασμα της αστικής και μετέπειτα σοσιαλιστικής επανάστασης (Ernst Bloch), αφού σε αυτήν πήραν μέρος και τα φτωχά στρώματα των πόλεων (N. Minkmar, Sehnsucht nach Freiheit, Der Spiegel Geschichte. Die Reformation, 12/2025).
H Νότια Γερμανία βρέθηκε τότε στο επίκεντρο μίας άγριας και καταστροφικής εξέγερσης. Οι εξεγερμένοι αρνιόντουσαν να υποβάλλονται στις φεουδαρχικές αγγαρείες και να πληρώνουν τη δεκάτη από τη σοδειά τους. Επειδή, μάλιστα, τότε η θρησκεία ήταν ο συνδετικός κρίκος της κοινωνίας (vinculum societatis), οι όροι των διεκδικήσεων διατυπώνονταν και νοηματοδοτούνταν θρησκευτικά, ή καλύτερα βιβλικά (U. Klussmann, Aufstandt untern Regenbogen, Der Spiegel Geschichte. Die Geburt der Moderne, 5/2009). Το 1525 αυτό φάνηκε ξεκάθαρα στα «12 άρθρα» των εξεγερμένων που ήταν και η καταστατική τους διακήρυξη. Η κοινότητα θα πρέπει να εκλέγει η ίδια τους ιερείς της, η δεκάτη να εξαλειφθεί όπως και το δίκαιο της δουλοπαροικίας, οι χωρικοί να μπορούν ελεύθερα να κυνηγούν και να ψαρεύουν, όπως και να αξιοποιούν τα κοινοτικά δάση και τους δρυμούς, οι δίκες θα πρέπει να είναι δίκαιες και να τηρούν το γραπτό δίκαιο. Στις αρχές του Μαρτίου του 1525 ίδρυσαν οι χωρικοί στο Memmingen μία «συνένωση», μία «χριστιανική ένωση» για την υπεράσπιση της ειρήνης και του δικαίου. Το πνεύμα ήταν έντονα αντι-κληρικαλιστικό και κατά των αρχόντων: όπως άλλωστε έλεγε και ο αντίστοιχος Άγγλος ηγέτης των χωρικών John Ball, από τον 14ο αιώνα, όταν ο Αδάμ έσκαβε και η Εύα ύφαινε, πού ήταν τότε οι άρχοντες (When Adam delved and Eve span, who was then the gentleman?)
Αυτό το κίνημα εξακολουθεί και σήμερα και εμπνέει. Στο βιβλίο του Γ. Κουτσοδιάκου, Τόμας Μίντσερ. Ο εξεγερμένος προφήτης, (εκδόσεις Firebrandt, 2021), ο κάποτε έμπιστος του Λουθήρου Μίντσερ, ιερέας και ιεροκήρυκας, με το τραγικό τέλος στην καταστολή της εξέγερσης αποτελεί το έναυσμα για μία ματιά σε αυτό το ιστορικό γεγονός. Είναι φυσικό οι προερχόμενοι από τον ορθόδοξο χώρο να είναι ευαίσθητοι στον εντοπισμό οικείων στοιχείων σε τόσο μακρινές ιστορικά και τοπικά εποχές. Η μετοχή στη Θεία Ευχαριστία και με τα δύο στοιχεία, του άρτου και του οίνου, τόσο από τον Χους και τα χουσιτικά ρεύματα όσο και από τους οπαδούς του Μύντσερ αργότερα, είναι κάτι που δεν θα μας αφήσει αδιάφορους. Ο Μύντσερ θα κηρύξει μία επαναστατική επιστροφή στην πρώτη αποστολική κοινότητα, καθώς δεν είναι δυνατό σήμερα οι αληθινοί παπάδες να μην έχουν αποκαλύψεις για να είναι βέβαιοι για τον σκοπό τους. Ο ζωντανός Χριστός και το Πνεύμα κατέρχεται στις ψυχές των εκλεκτών, σε αντίθεση με τους άρχοντες και ιερείς που είναι άθεοι και του διαβόλου. Εδώ θα μπορούσε κάποιος να δει την πρωτογενή έκφραση αυτού που θα γίνει σήμερα η ατομική πίστη και έκλαμψη, χωρίς την Εκκλησία. Όπως αναφέρεται «οι παπάδες, ακόμα και αν έχουν μαζευτεί ένα σωρό από δαύτους, δεν έχουν την εξουσία να βεβαιώσουν έναν άνθρωπο ότι επιλέχτηκε [προσκλήθηκε] για την αιώνια ζωή» (σ. 83). Το κίνημα των χωρικών του Μύντσερ φαίνεται να μην τα πηγαίνει και τόσο καλά με τις παραδοσιακές κεντρικές διδασκαλίες του χριστιανισμού, όπως η τριαδικότητα, η ανάσταση, η μετά θάνατον ζωή, ο παράδεισος και η κόλαση (σ. 85).
Ο μορφωμένος Μύντσερ δεν φειδόταν σχολιασμών για τους κακούς άρχοντες αλλά και για τους «κοινούς ανθρώπους», που ήταν «σκληροτράχηλοι», είχαν μία υπανάπτυκτη και άξεστη θρησκευτική σκέψη και ανόητη κρίση. Στην αρχή του χριστιανισμού τα πράγματα πήγαιναν καλά, όμως επήλθε η μόλυνση, λόγω της αμέλειας των «νωχελικών εκλεκτών» (σ. 163). Ο ίδιος μετέφρασε τη Λειτουργία στη Γερμανική γλώσσα και προώθησε μία αντι-εξουσία της ενορίας, που όμως δεν πρέπει να μας μπερδεύει με την ορθόδοξη κοινοτική ζωή, αλλά είναι κυρίως έκφραση της λαϊκής μετα-μεσαιωνικής συνάρθρωσης και της κουλτούρας του καρναβαλιού.
Απέναντι σε αυτή την αντι-συστημική έκρηξη θα κληθεί να απαντήσει ο Μαρτίνος Λούθηρος (βλ. Martin Luther, Κατά των ληστρικών και εγκληματικών ορδών των άλλων χωρικών, εκδόσεις Firebrand, 2025). Θα ξενίσουν τον «ευαίσθητο» παρατηρητή του σήμερα οι παραινέσεις του Λούθηρου στους άρχοντες να τσακίσουν και να σφαγιάσουν τους εξεγερμένους (οι οποίοι βέβαια είχαν προβεί σε ανάλογες βιαιότητες και λεηλασίες). Θεωρώ πως η βάση της επιχειρηματολογίας του βρίσκεται στην ανάλυση των δύο βασιλείων, του «βασιλείου του κόσμου και της οργής» και του «βασιλείου του Θεού και της συγγνώμης». Οι κοσμικές αρχές, για τη διατήρηση της τάξης και της ευνομίας, απελευθερώνονται από την υποχρέωση να είναι φιλεύσπλαχνες και ανεκτικές. Όταν ξεπεράσουμε την δικαιωματική μας ευαισθησία, θα καταλάβουμε ότι εδώ βρίσκεται η νεότερη πολιτική ιδεολογία του νεωτερικού κράτους. Για τον Λούθηρο ο στασιαστής είναι χειρότερος από τον φονιά, γιατί θέλει να υποκαταστήσει τις ίδιες τις κρατικές λειτουργίες και υπηρεσίες. Είναι προφανές ότι αντίστροφα και κατοπτρικά, εάν επικρατούσαν οι κοινότητες των χωρικών, θα εκπονούσαν τη δική τους ratio. Ο Μύντσερ αυτό άλλωστε επιχείρησε. Παραθέτω: «Επιτρέψτε μου, εσείς που τόσο εμφατικά ομιλείτε περί ευσπλαχνίας από τότε που κατεστάλησαν οι χωρικοί: Γιατί δεν κάνατε λόγο περί ευσπλαχνίας και τότε που οι χωρικοί λυσσομανούσαν, χτυπούσαν, λήστευαν, πυρπολούσαν και λεηλατούσαν, κάνοντας πράγματα που έφριττες και να τ’ ακούς και να τα βλέπεις; ΄Γιατί δεν υπήρξατε ευσπλαχνικοί και με τους ηγεμόνες και τους αφέντες που οι χωρικοί ήθελαν να εξοντώσουν; Κανείς δεν ήταν εκεί να μιλήσει για ευσπλαχνία. Εκεί όλα ήταν «δίκαια». Εκεί η ευσπλαχνία έκανε μόκο [sic] και δεν έτρεχε τίποτα. «Δικαιώματα, δικαιώματα, δικαιώματα!» κυριαρχούσαν παντού. Τώρα όμως που οι χωρικοί ηττήθηκαν και η πέτρα που πέταξαν στον ουρανό τους πλάκωσε το κεφάλι (Σοφία Σειράχ, 27,25), τώρα δεν μιλά κανείς για δικαιοσύνη, αλλά μόνο για ευσπλαχνία» (σ. 32).
Η απώλεια της εκκλησιαστικής συνείδησης συνέχει όλο τον δυτικό πολιτισμό, και στη συστημική και στην αντι-συστημική του πλευρά. Έχει «αμαυρωθεί» ο τρόπος θέασης του κόσμου και των αξιών του. Σκέφτομαι με συμπάθεια την εξέγερση των χωρικών της Γερμανίας του 16ου αιώνα, αλλά δεν παραβλέπω τις συνεπαγωγές αυτής της κοινωνικής κρίσης.
Mια κοινότυπη και αρκετά μοδάτη απάντηση είναι ότι το δίκιο το έχουν πάντα οι πιο αδύναμοι. Όχι οι πιο πιστοί, ευσεβείς, ηθικοί, “καλοί” ή οτιδήποτε άλλο. Εξ ορισμού οι πιο αδύναμοι, ασχέτως το τι πράττουν.
Λίγοι ήταν αυτοί που δικαίωσαν και στήριξαν ηθικά τους “φτωχοδιάβολους” της Χαμάς;
Μα εννοείτε ότι το “δίκαιο” και όχι το “δίκιο” γέρνει πάντα υπέρ της νομιμότητας, ασχέτως αν αυτοί που σφάζεις ή εξακολουθείς να τσακίζεις για αιώνες έχουν δίκιο ή άδικο.