Η ελληνική φιλοσοφία και οι καταβολές της

3
158

Carlos Montmayor Romo De Vivar

Η πολιτιστική και διανοητική ζωή της ανθρωπότητας άλλαξε ριζικά χάρη στην αρχαία ελληνική φιλοσοφική και λογοτεχνική δημιουργία και σκέψη. Ποτέ ο κόσμος δεν έζησε πριν ή μετά από αυτές μια τέτοια θαυμάσια και ολοκληρωτική αλλαγή, όπως εκείνη της εκρηκτικής δημιουργικότητας που μας έδωσε αθάνατα έργα όπως, για παράδειγμα, την Αντιγόνη του Σοφοκλή, την Πολιτεία τού Πλάτωνα, τους Πέρσες του Αισχύλου. Σήμερα, πάνω από δύο χιλιάδες χρόνια μετά από αυτή την πολιτιστική έκρηξη, πρέπει να γιορτάζουμε αυτό που έγινε τότε, γιατί διαμόρφωσε για πάντα τον τρόπο που μιλάμε και τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Επίσης γι αυτό, κατά μίαν έννοια, είμαστε όλοι λίγο πολύ Έλληνες.

Έκτοτε, και ίσαμε σήμερα, στο επίκεντρο αυτής της ελληνικής πολιτιστικής επανάστασης, βρίσκεται το σημαντικότατο ερώτημα για την καταβολή και το νόημα της ζωής και της ολότητας του είναι. Αυτό ήταν και παραμένει το αντικείμενο της ελληνικής σκέψης και τέχνης. Και αυτό το ερώτημα γεννάει με την σειρά του διάφορα άλλα φιλοσοφικά, καλλιτεχνικά και επιστημονικά ερωτήματα. Πριν από τους Έλληνες φιλοσόφους, εναπόκειτο στους ποιητές να διερευνήσουν την υπόθεση για την καταβολή της ζωής, την διερεύνηση της αλήθειας, της δικαιοσύνης, και του νοήματος για την ύπαρξη αυτής της ζωής.

Παρ’ όλο που δημιουργήθηκαν διάφορα λογοτεχνικά είδη μέσα σε αυτόν τον εκρηκτικό δημιουργικό οργασμό των αρχαίων Ελλήνων (κωμωδία, τραγωδία, επική ποίηση, μύθοι, κλπ.), η έρευνα για την καταγωγή και την αλήθεια αποτελούσε ένα θρησκευτικό στεγανό. Ήταν στις αποφάσεις και στις ενέργειες των υπερφυσικών δυνάμεων, όπου οι ποιητές απέδιδαν και έβρισκαν την ερμηνεία για το νόημα της ζωής και του κόσμου που κατοικούσαν. Γι αυτούς η ζωή είχε μια θρησκευτική σημασία, και στο επίκεντρο της δημιουργίας τους εντοπιζόταν η προσπάθεια σύλληψης των μυστικών βουλών θεών και θεαινών, μέσα από την αλληγορία και την ποιητική τελειότητα.

Ήταν ευχής έργο που η έρευνα για την αλήθεια αποτέλεσε γι αυτούς μόνο μια υπόθεση ύφους, όχι ουσίας. Πάνω σ’ αυτό, η ωραιότητα τού λόγου που περικλείει η Ιλιάδα παραμένει ανεπανάληπτη. Ωστόσο, κατά τον ποιητή, όλη αυτή η ομορφιά αποτελούσε μια αναπαραγωγή θείων πράξεων, διατυπωμένων στα ελληνικά και γραμμένων από θνητά χέρια. Έτσι, ο Όμηρος αρχίζει την Ιλιάδα με την επίκληση στις θεϊκές Μούσες: “Μούσα, τραγούδα το θυμό του ξακουστού Αχιλλέα, / τον έρμο που όλους πότισε τους Αχαιούς φαρμάκια” (κατά την μετάφραση τού Α. Πάλλη). Η ποίηση και η λογοτεχνία γενικά άγγιξαν αξεπέραστα ύψη τελειότητας στην ελληνική γλώσσα, αλλά η συλλογική εργασία της μόρφωσης των ανθρώπων ήταν θέμα θρησκευτικών αντιλήψεων.

Μέσα σε αυτή την ποιητική-λογοτεχνική δραστηριότητα εμφανίστηκε ένα νέο είδος γραπτής έκφρασης, που κύριος σκοπός του ήταν η μόρφωση: η ελληνική Παιδεία, δηλαδή, μια διανοητική άσκηση για την αποκάλυψη της αλήθειας. Έτσι, ο Θαλής ο Μιλήσιος σχηματίζει πρώτος το ερώτημα για την αλήθεια γύρω από την ολότητα του είναι, και απαντάει όχι με την θρησκευτική έμπνευση των ποιητών ή επικαλούμενος την θεϊκή Μούσα, αλλά με την παρατήρηση ότι το νερό υπάρχει παντού στην φύση, και πιθανώς τα πάντα αποτελούνται από νερό. Αυτό αποτέλεσε την απαρχή ενός νέου ύφους και τρόπου σκέψης. Σ’ αυτό έχουμε την αρχή της Φιλοσοφίας και των θετικών επιστημών.

Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι αρχίζουν να εκφράζουν τα ενδιαφέροντά τους μ’ αυτό τον τρόπο έκφρασης και έρευνας. Οι ιδέες τους είχαν βάθος και πρωτοτυπία. Ιδιαίτερα δύο από αυτούς, ο Παρμενίδης και ο Δημόκριτος, εξέφρασαν τις ιδέες τους για την φύση με τρόπο που δε έγινε ποτέ πριν. Ο Παρμενίδης είπε ότι ο κόσμος στον οποίο ζούμε είναι ένας κόσμος φαινομένων, και ότι υπάρχει σαν μία και μοναδική ουσία ολότητας η οποία παραμένει αναλλοίωτη. Ο μαθητής του, Ζήνων ο Ελεάτης, αρνήθηκε την ύπαρξη όχι μόνο της αλλαγής αλλά και της κίνησης, σχηματίζοντας φιλοσοφικά θεωρήματα που είχαν μεγάλη επίδραση στην ανθρώπινη σκέψη. Ο Δημόκριτος, από την άλλη μεριά, λέει ότι όλα είναι υλικά και αποτελούνται από αδιαίρετα άτομα, ή άτμητα, ένας όρος που πρωτοστατεί έκτοτε σε ένα μέρος της επιστημονικής θεωρίας.

Ωστόσο, ήταν με τον Πλάτωνα που η υπόθεση της Παιδείας έγινε εξ’ ίσου σημαντική όσο και η επιστημονική έρευνα. Για τον Αθηναίο σοφό και τα δύο αυτά συνθετικά αποτελούν μέρος του ίδιου προβλήματος. Για να εντοπίσουμε την αλήθεια χρειαζόμαστε διανοητική παίδευση. Ο μόνος τρόπος να δούμε την αλήθεια, λέει ο Πλάτωνας, είναι μέσα από τα μάτια της ψυχής. Και μόνο μια ενάρετη ψυχή μπορεί να δει την αλήθεια. Ως εκ τούτου -για να χρησιμοποιήσουμε την πλατωνική αλληγορία τού σπηλαίου- η ψυχή πρέπει να είναι καλά παιδεμένη και ώριμη για να εγκαταλείψει το σπήλαιο των φαινομένων και να δει τις ιδέες που σχηματίζουν τα πάντα γύρω της. Η παιδεία είναι απαραίτητη για την αποκάλυψη της αλήθειας, και η αλήθεια δεν είναι μόνο χρήσιμη για την ίδια την παιδεία, σαν αυτοσκοπός, αλλά αποτελεί και στόχο απελευθέρωσης του ατόμου από την κατάσταση της δουλείας που το υποτάσσει η έλλειψή της.

Ο Πλάτωνας αρχίζει την επανάστασή του, μια φιλοσοφική και επιστημονική επανάσταση (ήταν ο κατ’ εξοχήν μαθηματικός φιλόσοφος) επιτιθέμενος στους ποιητές. Τους παρομοιάζει με μαριονέτες κουκλοθέατρου που χειραγωγούν τις αλυσοδεμένες ψυχές των δεσμωτών τού σπηλαίου. Οι ψυχές αυτών των φυλακισμένων δεν χρησιμοποιήθηκαν ποτέ, δεν γνωρίζουν την αλήθεια και ούτε καν γνωρίζουν πως είναι φυλακισμένες. Οι κινούντες τα νήματα των μαριονέτων, οι ποιητές δηλαδή, τούς υπόσχονται παραδείσια δώρα, χίμαιρες και κόσμους ονείρων και τεράτων. Ο μιμητισμός και η αντιγραφή είναι τα δεσμά που τους κρατάνε φυλακισμένους στο σπήλαιο.

Ο Πλάτωνας απελευθέρωσε τους ανθρώπους, παρομοιάζοντάς τους με ένα σύνολο δεσμωτών. Η θέση του κούνησε συθέμελα το οικοδόμημα της ελληνικής παιδείας και άνοιξε νέους ορίζοντες έρευνας. Όταν οι συνομιλητές του Σωκράτη αντιλαμβάνονταν ότι αγνοούσαν την απάντηση σε τέτοιου είδους ερωτήματα, ήταν έτοιμοι για την παίδευση της ψυχής τους, δηλαδή τού εσώτερου είναι τους , γιατί ήξεραν πως η γνώση τους ήταν απόρροια της αντιγραφής, οι ιδέες τους ήταν οι ιδέες των ποιητών και η επιστήμη τους ήταν η θρησκευτική δεισιδαιμονία.

Ο Σωκράτης ήταν μαιευτήρας ψυχών. Αυτή είναι η λειτουργία τού παιδαγωγού και τού φιλοσόφου. Ο δάσκαλος του Πλάτωνα ήταν και ο δημιουργός της μόρφωσης δια των σωστών ερωτήσεων, αντιτιθέμενος στις πρόχειρες απαντήσεις και εμβαθύνοντας στην γενεαλογία των ιδεών. Η σπουδαιότητα αυτής της μεθόδου έγκειται στο ότι μέσα από αυτήν αποκτάμε την ελευθερία μας, επειδή η ψυχή μπορεί να διακρίνει τον σχηματισμό των όντων και των πραγμάτων δια μέσου των ιδεών. Ωστόσο, φιλοσοφώντας γύρω από το πρόβλημα της μίμησης, ο Πλάτωνας βρέθηκε αντιμέτωπος με μια μεγάλη δυσκολία. Π.χ., υπάρχει μία ιδέα καθίσματος, αλλά υπάρχει ένας άπειρος αριθμός καθισμάτων. Όλα αυτά τα καθίσματα ανήκουν στην ιδέα κάθισμα αλλά δια της μιμήσεως και της αναπαραγωγής μπορούμε να κατασκευάσουμε όσα καθίσματα θέλουμε. Ωστόσο, υπάρχει μόνο ένας Σωκράτης και δεν μπορούμε ούτε να τον μιμηθούμε ούτε να τον αναπαράγουμε. Από τί προέρχεται αυτή η διαφορά ύπαρξης; Γιατί τα όργανα έχουν μια διαφορετική υπαρξιακή υπόσταση από έναν Σωκράτη ή έναν Αλκιβιάδη;

Είναι μέσα σ’ αυτόν το συσχετισμό που η υπόθεση της λειτουργικότητας, της φύσης και της ζωής απέκτησαν υπέρτατη σημασία στον πιο ξακουστό από όλους τούς μαθητές του Πλάτωνα: τον Αριστοτέλη. Αυτό είναι σημαντικό για να κατανοήσει κανείς γιατί το βιβλίο των Φυσικών ασχολείται κυρίως με την λειτουργικότητα, ένα θέμα που ενώνει όλα τα αλλά έργα του μεγάλου φιλόσοφου. Είναι επίσης γι αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία η αναφορά στο πρωτότυπο της αριστοτελικής ελληνικής γραφής, για μια πληρέστερη διευκρίνηση του νοήματος. Έτσι, οι προσωκρατικοί βάλανε τα θεμέλια για την επιστημονική και την φιλοσοφική σκέψη και έρευνα. Ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης αποτέλεσαν το κορύφωμα αυτής της σκέψης. Με αυτούς η ελληνική φιλοσοφία διαδόθηκε και επιβλήθηκε σε όλον το γνωστό τότε κόσμο, ενώ το ενδιαφέρον για τις θεωρίες τους δεν μειώθηκε ίσαμε σήμερα. Κατά δε τον Βρετανό φιλόσοφο Ουάιτχεντ: “Όλη η ιστορία της φιλοσοφίας είναι σημειώσεις στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη”.

Στη γλώσσα των Ελλήνων φιλοσόφων, τα αρχαία ελληνικά, δεν υπάρχει μόνο ένας νέος τρόπος έκφρασης και σκέψης, αλλά σ’ αυτά υπάρχει και το θαύμα των εκφραστικών δυνατοτήτων μιας μοναδικής γλώσσας. Αυτή είναι ένα εργαλείο το οποίο χρησιμοποιούμε για να κάνουμε διάφορα πράγματα, να αποσαφηνίζουμε ιδέες, είναι όμως και ένας ζωντανός οργανισμός, αφού, π.χ., μπορούμε να συνομιλούμε με τον ίδιο τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, ζωντανεύοντάς τους μέσα από την γλώσσα που εκείνοι μιλούσαν. Η Ελληνική γλώσσα στην οποία εκφράστηκαν και έγιναν γνωστές αυτές οι επαναστατικές, καινούριες και ανεπανάληπτες ιδέες και θεωρίες, αυτές που ανανέωσαν ριζικά την ανθρώπινη ιστορία και τον τρόπο του ανθρώπινου σκέπτεσθαι, αποτελεί και θα μείνει για πάντα κοινή κληρονομιά όλων μας. Όπως το ίδιο κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας αποτελούν οι θεωρίες και οι ανακαλύψεις των αρχαίων Ελλήνων στον χώρο της τέχνης, των επιστημών και όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας και σκέψης.

***** (Ομιλία του συγγραφέα Κάρλος Μοντεμαγιόρ Ρόμο ντε Βιβάρ στον κεφαλληνιακό σύλλογο Νέας Υόρκης “ΚΕΦΑΛΟΣ”, την “Ημέρα των Γραμμάτων”, με την ευκαιρία παρουσίασης του δίγλωσσου βιβλίου του για τον Αριστοτέλη, σε μετάφραση του Ρήγα Καππάτου)

πηγή: www.archive.gr

3 Σχόλια

  1. Χαίρεται ονομάζομαι Ασκοπος και ενδιαφέρομαι για την ελληνικη φιλοσοφία.Σιγουρα δείχνω γενικοτερα ενδιαφέρον στην ελληνικη φιλοσοφική γνώση και την τροφή για σκεψη που προσφερει ο τεράστιος ελληνικός πνευματικός πλούτος.Συγκεκριμένα θα ήθελα περισσοτερο να μαθω για την Αλαζονεια.Θα ήθελα να μαθω την φιλοσοφικη αποψη των φιλοσόφων πανω στο θεμα της Αλαζονειας.Θελω να μαθω για την πνευματικη Αλαζονεία εφοσον γνωρίζουμε οτι η νοηση ειναι η κινητηριος δύναμη που ωθεί τον Ανθρωπο στις οποιες πρακτικες επιλογές γίνονται.Αν μου προτείνεται καποιο βιβλίο θα ήθελα την γνωμη σας.

  2. Η αλαζονεία δεν έχει σχέση με τη νόηση. Η πορεία προς τη γνώση ξεκινάει από την ταπεινότητα. Η αλαζονεία είναι συνέπεια της άγνοιας του εαυτού.Ο μέγας φιλόσοφος ο Σωκράτης είπε “εν οιδα οτι ουδέν οίδα” ! Αν ήταν αλαζόνας θα το έλεγε αυτό ποτέ;
    “Πνευματική αλαζονεία” τί σημαίνει, δεν καταλαβαίνω. Αν είναι κανείς αληθινά πνευματικός άνθρωπος δεν μπορεί να είναι αλαζόνας κι αν είναι αλαζόνας δεν είναι πνευματικός. Το ένα αναιρεί το άλλο, αυτά δεν συμπίπτουν.

  3. Δεν ξέρω αν έχει νόημα να μιλά κανείς όταν διαφωνεί τόσο ριζικά. Το κείμενο ανήκει σε μια οικογένεια σκέψης… σε μια περιγραφή του Ελληνικού “Θαύματος” που πλέον δεν φέρει αποτελέσματα, για να μην πω πως είναι επικίνδυνη, νοσηρή.
    Δηλαδή το “τραγικό” δεν είχε καμία αξία και οι φυσικοί φιλόσοφοι διώξαν την δεισιδαιμονία, ειδικά ο Παρμενίδης, ο Ηράκλειτος δεν υπήρξε και ο Σωκράτης τυχαία δεν έγραψε ποτέ και ο Πλάτωνας (ο μαθηματικός φιλόσοφος που εννοούσε τα μαθηματικά όπως τα εννοούμε σήμερα εσείς κι εγώ κι όχι σαν μυστικές επικράτειες, σαν κείμενα υπερβατικά) κι ο Αριστοτέλης είναι οι κορυφές και… βάζουμε και στο τέλος κάτι χαϊδέματα για το πόσο σπουδαίοι είναι οι (Αρχαίοι) Έλληνες και… αυτό ήτανε; Πάει κι ο Όμηρος, πάει και η Σαπφώ, ο Αρχίλοχος και όλοι αυτοί επειδή είπε κάτι ο Πλάτωνας και τώρα τα βάλαμε όλα σε εύκολες κατηγορίες… Αυτές τις αναφορές είχαν και οι Άραβες μεταφραστές που επηρέασαν και την σχολαστική σκέψη και πέσαμε στην αφελή τυραννία του ορθολογισμού απ’ την οποία επιτέλους πάμε να βγούμε και να πάμε σε πιο ευρύχωρα και μετριασμένα σχήματα όπου ο άνθρωπος τελικά θα έχει περισσότερο χώρο.
    Θα έπρεπε να γράψω περισσότερα και πιο σοβαρά. Ο γράφων είναι καλοπροαίρετος άνθρωπος αλλά νομίζω πως αυτό που λέει δεν ακούγεται σοβαρό πλέον. Αν η Ελληνική Αρχαιότητα δεν ελευθερωθεί από αυτές τις χρηστικές ερμηνείες, που απαντούσαν σε ανάγκες άλλων εποχών, δεν θα μπορέσουμε να προχωρήσουμε, ή αλλιώς για να προχωρήσουμε θα πρέπει να την ξεφορτωθούμε.

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here