Ἡ ἀρχέγονος κατάστασις τοῦ ἀνθρώπου

Παναγιώτης Νέλλας

Ὁ «κα­νὼν» τῆς ἁρ­μο­νί­ας τῆς κτί­σε­ως εἶ­ναι ὁ ἄν­θρω­πος. Δι’ αὐ­τὸν ἐ­δη­μι­ουρ­γή­θη σύμ­πας ὁ ὁ­ρα­τὸς κό­σμος καὶ δι’ αὐ­τοῦ ἡ κτί­σις προ­σφέ­ρε­ται εἰς τὸν Θε­όν. Ἐν τῷ πέμ­πτῳ κε­φα­λαί­ῳ τῆς «Ἐν Χρι­στῷ ζω­ῆς», ἔν­θα ἑρ­μη­νεύ­ε­ται ἡ τε­λε­τὴ τῶν ἐγ­και­νί­ων τοῦ Να­οῦ, ὁ Κα­βα­σι­λας ἐ­πι­μέ­νει διὰ μα­κρῶν εἰς τὸ γε­γο­νὸς ὅ­τι ἡ Ἁ­γί­α Τρά­πε­ζα καὶ ὁ Να­ὸς ἀ­πο­τε­λοῦν «τύ­πον» τοῦ «κα­τὰ τὸν ἄν­θρω­πον θυ­σι­α­στη­ρί­ου»· «ὅ­τι να­ὸς εἶ­ναι Θε­οῦ καὶ θυ­σι­α­στή­ριον ἀ­λη­θῶς μό­νη τῶν δρω­μέ­νων ἡ τῶν ἀν­θρώ­πων δύ­να­ται φύ­σις». Διὸ καὶ ὁ ἄν­θρω­πος ἀ­πο­τε­λεῖ τὸν συ­νε­κτι­κὸν δε­σμόν, τὴν κε­φα­λὴν τῆς κτί­σε­ως, κε­φα­λὴν δὲ αὐ­τοῦ ἀ­πο­τε­λεῖ ὁ Χρι­στός. Αὐ­τὴ εἶ­ναι ἡ «δι­καί­α» θέ­σις τοῦ ἄν­θρω­που ἐν τῷ σύμ­παν­τι καὶ τοῦ­το ἀ­κρι­βῶς ἀ­πο­τε­λεῖ τὸ κάλ­λος καὶ τὴν ἀ­ρε­τήν, τὴν ἀρ­χέ­γο­νον δι­και­ο­σύ­νην αὐ­τοῦ.

Ἡ δι­και­ο­σύ­νη αὕ­τη τοῦ ἀν­θρώ­που εὑ­ρί­σκε­ται πρὸς τὴν θεί­αν δι­και­ο­σύ­νην εἰς σχέ­σιν ἀ­φαν­τά­στως στε­νο­τέ­ραν ἐ­κεί­νης, ἢν ἔ­χει πρὸς αὐ­τὴν ἡ δι­και­ο­σύ­νη τῆς ὑ­πο­λοί­που δη­μι­ουρ­γί­ας. Δι­ό­τι ὁ ἄν­θρω­πος εἶ­ναι ἡ εἰ­κὼν τοῦ Θε­οῦ.

Ἡ σχέ­σις τῆς εἰ­κό­νος πρὸς τὸ ἀρ­χέ­τυ­πον εἶ­ναι κα­τὰ τὸν Κα­βά­σι­λαν σχέ­σις με­ρι­κὴ μέν, οὐ­χ’ ἧτ­τον ὅ­μως πραγ­μα­τι­κή. Ἡ εἰ­κὼν κοι­νω­νεῖ ἐ­σω­τε­ρι­κῶς πρὸς τὸ ἄρ­χε­τυ­πον. Ζω­ο­ποι­εῖ­ται ὑ­π’ αὐ­τοῦ, ἀ­να­φέ­ρε­ται εἰς αὐ­τὸ ἑλ­κο­μέ­νη ἐ­σω­τε­ρι­κῶς ὑ­π’ αὐ­τοῦ καὶ συγ­χρό­νως ἀ­πο­κα­λύ­πτει αὐ­τό. Ὑ­πὸ τὴν ἔν­νοι­αν ταύ­την ἡ δι­και­ο­σύ­νη τοῦ ἀν­θρώ­που εἶ­ναι δι­και­ο­σύ­νη εἰ­κο­νι­κή. Ὁ ἄν­θρω­πος κα­θί­στα­ται ἐ­νά­ρε­τος καὶ ἅ­γιος ἐν ᾧ μέ­τρω κοι­νω­νεῖ καὶ ἀ­πο­κα­λύ­πτει τὴν ἀ­ρε­τὴν καὶ ἁ­γι­ό­τη­τα τοῦ μό­νου ἐ­να­ρέ­του, ἁ­γί­ου καὶ δι­καί­ου Θε­οῦ. «Κα­θά­περ εἰ πολ­λὰ κά­το­πτρα τε­θεί­η ὑ­πὸ τὸν ἥ­λιον, πάν­τα μὲν λάμ­πει καὶ ἀ­κτῖ­να ἀ­φί­η­σι καὶ δό­ξεις πολ­λοὺς ἡ­λί­ους ὁ­ρᾶν, εἷς δὲ ἀ­λη­θῶς ὁ ἐν πά­σιν ἀ­στρα­πτων ἥ­λιος, οὕ­τω καὶ ὁ μό­νος ὑ­πάρ­χων ἅ­γιος, εἰς τοὺς πι­στοὺς χε­ό­με­νος, ἐν πολ­λαῖς μὲν ψυ­χαῖς φαί­νε­ται καὶ πολ­λοὺς δεί­κνυ­σιν ἁ­γί­ους, ἔ­στι δὲ εἷς καὶ μό­νος ἅ­γιος».

Ἡ εἰ­κο­νι­κὴ αὕ­τη σχέ­σις με­τα­ξὺ δι­και­ο­σύ­νης τοῦ Θε­οῦ καὶ δι­και­ο­σύ­νης τοῦ ἀν­θρώ­που ἔ­χει θε­μέ­λια ὀν­το­λο­γι­κά. Τὴν δι­και­ο­σύ­νην τοῦ ἀν­θρώ­που συ­νι­στᾶ καὶ δι­α­κρα­τεῖ ἡ σχέ­σις αὐ­τῆς πρὸς τὴν δι­και­ο­σύ­νην τοῦ Θε­οῦ. Ὁ ἄν­θρω­πος ἐ­πλά­σθη «τὸ ἐξ ἀρ­χῆς» κα­τ’ εἰ­κό­να τοῦ Θε­οῦ. Τοῦ­το ση­μαί­νει ὅ­τι ἔ­χει τὴν δυ­να­τό­τη­τα καὶ τὸν προ­ο­ρι­σμὸν νὰ ἀ­πο­κα­λύ­πτῃ ἐν τῇ κτί­σει τὸν Θε­όν. «Μό­νος γὰρ ἄν­θρω­πος τοῦ Θε­οῦ τὴν εἰ­κό­να κο­μί­ζων, ἂν αὐ­τὸς κα­θα­ρῶς, ὅ­περ ἐ­στί, φα­νῇ, προ­σγε­γραμ­μέ­νον ἔ­χων νό­θον οὐ­δέν, ἀ­λη­θῶς δεῖ­ξαι δύ­ναι­τ’ ἂν αὐ­τὸν τὸν Θε­όν». Ἔ­χει ἐ­πί­σης τὴν δυ­να­τό­τη­τα διὰ τῆς προ­σφο­ρᾶς τῆς ἑ­αυ­τοῦ φύ­σε­ως εἰς τὸν Θε­ὸν νὰ ἑ­νω­θῇ με­τ’ αὐ­τοῦ. Τοῦ­το ἀ­κρι­βῶς ἀ­πο­τε­λεῖ τὸν ὕ­ψι­στον προ­ο­ρι­σμὸν αὐ­τοῦ καί, κα­τ’ ἐ­πέ­κτα­σιν, τὴν ἐ­σχά­την βαθ­μί­δα τῆς δι­και­ο­σύ­νης του.

Ὅ,τι συ­νι­στᾶ τὸν προ­πτω­τι­κὸν ἄν­θρω­πον, ἡ ἀρ­χή, ἡ δο­μὴ καὶ τὸ τέ­λος αὐ­τοῦ εἶ­ναι Θε­ο­κεν­τρι­κόν, μά­λι­στα δέ, ὡς προσ­δι­ο­ρί­ζει ἀ­κρι­βέ­στε­ρον ὁ Κα­βά­σι­λας, Χρι­στο­κεν­τρι­κόν. «Καὶ γὰρ διὰ τὸν και­νὸν ἄν­θρω­πον (τὸν Χρι­στόν) ἀν­θρώ­που φύ­σις συ­νέ­στη τὸ ἐξ ἀρ­χῆς... Οὐ γὰρ ὁ πα­λαι­ός του και­νοῦ, ἀλ­λ’ ὁ νέ­ος Ἀ­δὰμ τοῦ πα­λαι­οῦ πα­ρά­δειγ­μα... ὁ πρε­σβύ­τε­ρος τοῦ δευ­τέ­ρου μί­μη­μα καὶ κα­τὰ τὴν ἰ­δέ­αν ἐ­κεί­νου πέ­πλα­σται». Κα­τὰ φυ­σι­κὴν συ­νέ­πειαν ἡ ἀρ­χέ­γο­νος δι­και­ο­σύ­νη τοῦ προ­πτω­τι­κοῦ ἀν­θρώ­που ἠ­το, κα­τὰ τὸ ἀν­τί­στοι­χον μέ­τρον, θε­ο­ει­δής.

Ἡ ἀρ­χὴ τοῦ ἀν­θρώ­που, πρῶ­τον, συ­νί­στα­ται εἰς τὸ «κα­τ’ εἰ­κό­να». Ὁ Θε­ός, λα­βὼν τὴν ἕ­κτην ἡ­μέ­ραν τῆς δη­μι­ουρ­γί­ας «χοῦν ἀ­πὸ τῆς γῆς», ἐ­τε­χνούρ­γη­σε διὰ τοῦ χο­ὸς τού­του ὄν, τὸ ὁ­ποῖ­ον εἶ­χε, ὡς προ­εί­πο­μεν, τὴν δυ­να­τό­τη­τα νὰ φα­νέ­ρω­σῃ ἐ­πὶ τῆς γῆς τὴν Εἰ­κό­να τοῦ Θε­οῦ καὶ νὰ προ­σφέ­ρῃ εἰς Αὐ­τὸν τὴν κτι­στὴν φύ­σιν του. Ὅ­θεν ὁ ἀν­θρω­πος εἶ­ναι δί­και­ος, κα­τὰ τὸν Κα­βά­σι­λαν, δι­ό­τι εἶ­ναι εἰ­κὼν τοῦ Θε­οῦ. Καὶ πα­ρα­μέ­νει δί­και­ος ἐν ὅ­σῳ ὑ­πάρ­χει καὶ ζῆ ὡς εἰ­κὼν τοῦ Θε­οῦ· ἐν ὅ­σῳ εὑ­ρί­σκε­ται εἰς τὴν ὀρ­θὴν ἐ­νώ­πιον τοῦ Θε­οῦ στά­σιν καὶ δι­α­κρα­τεῖ τὴν ὀρ­θὴν με­τ’ Αὐ­τοῦ σχέ­σιν· ἐν ὅ­σῳ φω­τί­ζε­ται καὶ ζω­ο­ποι­εῖ­ται ὑ­πὸ τοῦ Θε­οῦ, καὶ βα­δί­ζει πρὸς τὴν με­τ’ Αὐ­τοῦ ἕ­νω­σιν καὶ τὴν πρὸς Αὐ­τὸν ὁ­μοί­ω­σιν.

Ἡ δο­μὴ τοῦ ἀν­θρώ­που ἐ­πί­σης εἶ­ναι, κα­τὰ τὸν Κα­βά­σι­λαν, σα­φῶς Χρι­στο­κεν­τρι­κή. «Διὰ τὸν και­νὸν ἄν­θρω­πον ἀν­θρώ­που φύ­σις συ­νέ­στη τὸ ἐξ ἀρ­χῆς. Καὶ νοῦς καὶ ἐ­πι­θυ­μί­α πρὸς ἐ­κεῖ­νον κα­τε­σκευά­σθη καὶ λο­γι­σμὸν ἐ­λά­βο­μεν, ἵ­να τὸν Χρι­στὸν γι­νώ­σκω­μεν· ἐ­πι­θυ­μί­αν, ἵ­να πρὸς ἐ­κεῖ­νον τρέ­χω­μεν· μνή­μην ἔ­σχο­μεν, ἵ­ν’ ἐ­κεῖ­νον φέ­ρω­μεν, ἐ­πεὶ καὶ δη­μι­ουρ­γη­μέ­νοις αὐ­τὸς ἀρ­χέ­τυ­πον ἦν». Ὁ ἄν­θρω­πος φέ­ρει ἐν ἑ­αυ­τῷ τὴν «βα­σι­λι­κὴν εἰ­κό­να». Ὅ­θεν ἡ δι­και­ο­σύ­νη αὐ­τοῦ με­τέ­χει, ἐν τῷ μέ­τρῳ τοῦ «κα­τ’ εἰ­κό­να», τῆς δι­και­ο­σύ­νης τοῦ Χρι­στοῦ. Πᾶ­σαι δὲ αἱ ἀ­να­ζη­τή­σεις αὐ­τοῦ εὑ­ρί­σκον­ται εἰς πραγ­μα­τι­κὴν εἰ­κο­νι­κὴν σχέ­σιν πρὸς τὸν Θε­όν, «πρὸς ὃν ὁ ἀν­θρώ­πι­νος ἔ­ρως, ὥ­σπερ εἰς κα­νό­να τι­νὰ καὶ ὅ­ρον κα­τε­σκευά­σθη τὸ ἐξ ἀρ­χῆς, κα­θά­περ θη­σαυ­ρὸς οὕ­τω μέ­γας, οὕ­τως εὐ­ρύς, ὥ­στε Θε­ὸν ὑ­πο­δέ­ξα­σθαι δυ­νη­θῆ­ναι».

Τὸ τε­λευ­ταῖ­ον τοῦ­το κα­θι­στᾶ ἐμ­φα­νὲς καὶ τὸ Χρι­στο­κεν­τρι­κὸν τέ­λος τοῦ ἀν­θρώ­που. Τὸ γε­γο­νὸς ὅ­τι ὁ Ἀ­δὰμ ἐ­δη­μι­ουρ­γή­θη «κα­τ’ εἰ­κό­να» τοῦ Θε­οῦ ση­μαί­νει, κα­τὰ τὸν Κα­βά­σι­λαν, ὅ­τι ὤ­φει­λε νὰ ὑ­ψω­θῇ πρὸς τὸ Ἀρ­χέ­τυ­πον καὶ νὰ «ὑ­πο­δε­χθῇ» τὸν Θε­όν. Σκο­πὸς τοῦ ἀν­θρώ­που ἦ­το νὰ ἑ­νω­θῇ με­τ’ αὐ­τοῦ ὑ­πο­στα­τι­κῶς ὁ Λό­γος καὶ νὰ φα­νε­ρω­θῇ τοι­ου­το­τρό­πως ἐν τῇ ἱ­στο­ρί­ᾳ ὁ Χρι­στός, νὰ «ἀ­να­δει­χθῇ ὁ Θε­άν­θρω­πος». «Μη­δ’ ἔ­κτι­σε αὐ­τὴν (τὴν ἀν­θρω­πί­νην φύ­σιν) ὁ Θε­ὸς πρὸς ἄλ­λο τι βλέ­πων... ἀλ­λὰ τοῦ­το ζη­τῶν ἐ­ποί­η­σεν, ἵ­να, γεν­νη­θῆ­ναι δε­ῆ­σαν, τὴν μη­τέ­ρα πα­ρ’ αὐ­τῆς λά­βῃ· καὶ ταύ­την ὑ­πο­θέ­με­νος πρό­τε­ρον, κα­θά­περ τι­νὰ κα­νό­να τὴν χρεί­αν (τὸν Χρι­στόν, τὴν ὑ­πο­στα­τι­κὴν ἕ­νω­σιν) εἰς αὐ­τὴν ἔ­πει­τα πλάτ­τει τὸν ἄν­θρω­πον». Πρὸς τὸν Χρι­στὸν ὁ ἄν­θρω­πος «ὥ­σπερ εἰς κα­νό­να τι­νὰ καὶ ὅ­ρον κα­τε­σκευά­σθη τὸ ἐξ ἀρ­χῆς..., ὥ­στε Θε­ὸν ὑ­πο­δέ­ξα­σθαι δυ­νη­θῆ­ναι».

Πρὸ τῆς ὑ­πο­στα­τι­κῆς ἐν Χρι­στῷ ἑ­νώ­σε­ως τῆς θεί­ας καὶ τῆς ἀν­θρω­πί­νης φύ­σε­ως, αἱ δύ­ο φύ­σεις «δι­ί­σταν­το», λέ­γει ὁ Κα­βά­σι­λας, «ὅ­τι Θε­ὸς μὲν αὐ­τὸς μό­νον, ἡ δὲ φύ­σις ἄν­θρω­πος μό­νον». Ἐ­φ’ ὅ­σον ὁ Χρι­στὸς «ἐ­στὶν ἡ κε­φα­λὴ τοῦ σώ­μα­τος τῆς Ἐκ­κλη­σί­ας» (Κολ. 1, 18), ὅ­περ διὰ τὸν Κα­βά­σι­λαν εἶ­ναι ταυ­τό­ση­μον πρὸς τὸ ὅ­τι ὁ Χρι­στὸς εἶ­ναι ἡ κε­φα­λὴ τῆς ἀ­λη­θοῦς ἀν­θρω­πό­τη­τος, εἶ­ναι ἐμ­φα­νὲς ὅ­τι ἐν ὅ­σῳ χρό­νῳ ἡ ἀν­θρω­πό­της δὲν εἶ­χε λά­βει εἰ­σέ­τι τὴν Ὑ­πό­στα­σιν τοῦ Λό­γου, ἦ­το ἀ­πὸ μιᾶς ἀ­πό­ψε­ως ἄ­νευ πραγ­μα­τι­κῆς ὑ­πο­στά­σε­ως, τὸ σῶ­μα τῆς ἀν­θρω­πό­τη­τος ἦ­το οἱ­ο­νεὶ ἀ­κέ­φα­λον. Διὸ πάν­τες οἱ πι­στοὶ «γε­γέν­νην­ται τοῦ Χρι­στοῦ τὸν βί­ον τοῦ­τον εἰ­σε­λη­λυ­θό­τος καὶ γεν­νη­θέν­τος» καὶ πάν­τες οἱ ἅ­γιοι τῆς Πα­λαι­ᾶς καὶ τῆς Και­νῆς Δι­α­θή­κης ἐ­γέ­νον­το ἅ­γιοι ἐν Χρι­στῷ. Δι­ό­τι «ἡ γέν­νη­σις τῆς κε­φα­λῆς τῶν με­λῶν τῶν μα­κα­ρῖ­ων γέν­νη­σις ἦν. Τοῦ­το γὰρ ἦν συ­στῆ­ναι τὰ μέ­λη, τὸ γεν­νη­θῆ­ναι τὴν κε­φα­λήν». Ὁ Κα­βά­σι­λας ἐ­ξη­γεῖ ὅ­τι ὁ ἄν­θρω­πος πρὸ Χρι­στοῦ ἐ­στε­ρεῖ­το τῆς κα­θ’ αὐ­τὸ ἀν­θρω­πί­νης «μορ­φῆς», τῆς «μορ­φῆς» τοῦ Υἱ­οῦ, τοῦ χρι­στο­ει­δοῦς «εἴ­δους», ἀ­κό­μη ρι­ζι­κώ­τε­ρον, τοῦ «κα­τὰ Χρι­στὸν ὑ­πο­στῆ­ναι». Ὅ­ταν ὅ­μως «σὰρξ ἐ­θε­ώ­θη καὶ φύ­σις ἀν­θρώ­που ὑ­πό­στα­σιν ἔ­λα­χεν αὐ­τὸν τὸν Θε­όν... ἡ δι­α­φο­ρὰ ἐ­κεί­νη χώ­ραν οὐκ ἔ­χει τῆς μιᾶς ὑ­πο­στά­σε­ως τοῦ­το μὲν οὔ­σης, ἐ­κεῖ­νο δὲ γε­νο­μέ­νης, ἣ τὴν δι­ά­στα­σιν τῆς θε­ό­τη­τος καὶ ἀν­θρω­πό­τη­τος ἀ­ναι­ρεῖ, κοι­νὸς ὅ­ρος ἐ­φύ­σε­ως οὖ­σα, ἐ­πεὶ τῶν δι­ε­στώ­των οὐκ ἂν γέ­νοι­το κοι­νὸς ὅ­ρος». Κα­θί­στα­ται οὕ­τω σα­φὴς ἡ θε­με­λι­ώ­δης κα­βα­σι­λι­κὴ θέ­σις, ὅ­τι «τὸν ἀ­λη­θι­νὸν ἄν­θρω­πον καὶ τέ­λει­ον... πρῶ­τος καὶ μό­νος ἔ­δει­ξεν ὁ Σω­τήρ».

Τὸ γε­γο­νὸς συ­νε­πῶς ὅ­τι ὁ Θε­ὸς ἔ­πλα­σε τὸν ἄν­θρω­πον κα­τ’ εἰ­κό­να ση­μαί­νει ἐν τε­λευ­ταῖ­ᾳ ἀ­να­λύ­σει, ὡς δυ­νά­με­θα νὰ συμ­πε­ρά­νω­μεν, ὅ­τι ἔ­πλα­σε αὐ­τὸν τεί­νον­τα πρὸς τὴν Εἰ­κό­να, ὅ­τι τοῦ ἔ­δω­κε χά­ρι­τι, ἀλ­λὰ πραγ­μα­τι­κῶς, τὸν σκο­πὸν καὶ τὰς δυ­να­τό­τη­τας νὰ δι­α­κο­νή­σῃ ἐ­νερ­γη­τι­κῶς εἰς τὴν ἀ­νά­λη­ψιν τῆς σαρ­κὸς ὑ­πὸ τοῦ Λό­γου, ὅ­στις εἶ­ναι ἡ τε­λεί­α καὶ μο­να­δι­κὴ «Εἰ­κὼν τοῦ Πα­τρός». Ὁ ἄν­θρω­πος εἶ­χε τὸν προ­ο­ρι­σμὸν νὰ «ὁ­μοι­ω­θῇ» πρὸς τὴν Εἰ­κό­να, νὰ ἀ­να­δει­χθῇ ἐ­νυ­πο­στα­σι­α­ζό­με­νος εἰς τὸν Θε­ὸν Λό­γον καὶ ὁ ἴ­διος «Εἰ­κὼν τοῦ Θε­οῦ», δη­λα­δὴ πλή­ρης καὶ τέ­λει­ος ἄν­θρω­πος. Ἡ τε­λεί­ω­σις συ­νε­πῶς τοῦ ἀν­θρώ­που συμ­πί­πτει πρὸς τὴν χά­ρι­τι πραγ­μα­τι­κὴν καὶ τε­λεί­αν ὑ­πὸ τοῦ Θε­οῦ ἐν Χρι­στῷ υἱ­ο­θε­σί­αν αὐ­τοῦ, ἤ­τοι πρὸς τὴν χρι­στο­ποί­η­σιν καὶ θέ­ω­σιν. Ὁ σκο­πὸς τῆς ἀν­θρω­πί­νης δι­και­ο­σύ­νης εἶ­ναι νὰ ἐν­δυ­θῇ τὴν δι­και­ο­σύ­νην τοῦ Χρι­στοῦ. Δι’ αὐ­τοῦ τοῦ τρό­που ἡ δι­και­ο­σύ­νη τοῦ ἀν­θρώ­που δύ­να­ται νὰ κα­τα­στῇ δι­και­ο­σύ­νη θε­ο­ει­δής.

Ἡ νε­ω­τέ­ρα ὀρ­θό­δο­ξος θε­ο­λο­γί­α, βα­σι­ζο­μέ­νη ἐ­πὶ τῶν Πα­τέ­ρων, κα­τα­νο­εῖ ὀρ­θῶς τὴν σω­τη­ρί­αν καὶ δι­καί­ω­σιν τοῦ ἀν­θρώ­που οὐ­χὶ μό­νον ἀρ­νη­τι­κῶς, ὡς ἁ­πλὴν λύ­τρω­σιν ἐκ τῶν δει­νῶν τῆς δου­λεί­ας καὶ τοῦ θα­νά­του, ἀλ­λὰ καὶ θε­τι­κῶς, ὡς ἀ­να­γέν­νη­σιν καὶ θέ­ω­σιν. Ἡ ὑ­πο­στη­ρι­ζο­μέ­νη ἀ­νω­τέ­ρω θέ­σις τοῦ Κα­βά­σι­λα ἀ­πο­κα­λύ­πτει τὴν ἀν­θρω­πο­λο­γι­κὴν καὶ χρι­στο­λο­γι­κὴν προ­ϋ­πό­θε­σιν τῆς τοια­ύτης κα­τα­νο­ή­σε­ως τῆς σω­τη­ρί­ας. Πράγ­μα­τι, ὁ ὅ­ρος «θέ­ω­σις», οὐ­δα­μοῦ ἐν τῇ Γρα­φῇ ἀ­παν­τῶν, ἐ­χρη­σι­μο­ποι­ή­θη ὑ­πὸ τῶν Πα­τέ­ρων ὡς γνη­σί­α ἐκ­κλη­σι­α­στι­κὴ ἑρ­μη­νεί­α τῆς βι­βλι­κῆς ἐκ­φρά­σε­ως «ἐν Χρι­στῷ», δι­ό­τι διὰ τοῦ ὅ­ρου τού­του ἀ­φ’ ἑ­νὸς μὲν ἀν­τι­με­τω­πί­ζον­το εὐ­χε­ρῶς αἱ ἐ­σφαλ­μέ­ναι χρι­στο­λο­γι­καὶ ἑρ­μη­νεί­αι τῶν αἱ­ρε­τι­κῶν, ἀ­φ’ ἑ­τέ­ρου δὲ ἐ­ξε­φρά­ζε­το δι’ αὐ­τοῦ με­τ’ ἀ­πο­λύ­του ἐ­παρ­κεί­ας ἡ φύ­σις καὶ ὁ σκο­πὸς τοῦ ἀν­θρώ­που καὶ τῆς ἐν τῇ Ἐκ­κλη­σί­ᾳ πνευ­μα­τι­κῆς αὐ­τοῦ, ζω­ῆς. Ὅ­τε ὅ­μως, κα­τὰ τὸν ΙΔ΄ αἰ­ώ­να, ἠμ­φι­σβη­τή­θη τὸ ὀρ­θό­δο­ξον πε­ρι­ε­χό­με­νον καὶ αὐ­τὴ ἡ δυ­να­τό­της τῆς θε­ώ­σε­ως, ὁ Νι­κό­λα­ος Κα­βά­σι­λας ἐ­δί­δα­ξε με­τὰ σα­φη­νεί­ας, ὅ­τι ἡ θέ­ω­σις εἶ­ναι ἀ­κρι­βῶς ἡ «ἐν Χρι­στῷ ζω­ή» καὶ ἡ χρι­στο­ποί­η­σις τοῦ ἀν­θρώ­που, καὶ ὅ­τι ὁ ἀ­λη­θὴς ἄν­θρω­πος εἶ­ναι ὁ ἐν Χρι­στῷ τοι­οῦ­τος, ἀ­νέ­πτυ­ξε δὲ ἐν ἐ­κτά­σει, καὶ διὰ κα­τη­γο­ρη­μά­των ὀν­το­λο­γι­κῶν, τὴν ἤ­δη πα­ρὰ τῷ Παύ­λῳ ἀ­παν­τω­μέ­νην ἐν συ­νό­ψει σχέ­σιν με­τα­ξὺ χρι­στο­λο­γί­ας καὶ ἀν­θρω­πο­λο­γί­ας.

Ἀπὸ τὴν μελέτη «Ἡ περὶ δικαιώσεως διδασκαλία Νικολάου τοῦ Καβάσιλα», ἐκδ. Ἴνδικτος, Ἀθήνα 1998, σελ. 76-84.

Εικόνα: Ο Χριστός Παντοκράτωρ, από τοιχογραφία με τη Δευτέρα Παρουσία στο βαπτιστήριο του Αγίου Ιωάννη στη Φλωρεντία. Περίπου 1300 μ.Χ.

πηγή: Aντίφωνο