Παλαιοδιαθηκικές αναλύσεις

0
124

Είναι αλήθεια ότι στην χώρα μας πάντα «έπασχαν» οι βιβλικές αναλύσεις. Συνήθως είχαν δύο μεγάλες παθήσεις: η μία ήταν από τα «δεξιά» (ο όρος χρησιμοποιείται καταχρηστικά) και αφορούσε την προπολεμική και πρώιμα μεταπολεμική βιβλική θεολογία, η οποία συνδύαζε έναν κειμενικό συντηρητισμό και μία οπτική της Βίβλου αποκλειστικά μέσα από την Πατερική γραμματεία, η άλλη ήταν από τα «αριστερά» (και πάλι καταχρηστικός ο όρος) και δήλωνε μία έμφαση στην κριτική του κειμένου και στην φιλολογική ανάλυση (σχεδόν προτεσταντικού τύπου), σε σημείο να χάνεται η αξία και ο πλούτος τόσο της Παλαιάς όσο και της Καινής Διαθήκης. Παρακλάδι αυτής της τελευταίας τάσης ήταν και οι πιο πρόσφατες αναλύσεις που συνδύαζαν την αριστερή κριτική με επιλεγμένα- κυρίως προφητικά- χωρία της Π. Διαθήκης.

Το βιβλίο του Michael Walzer, Στη σκιά του Θεού. Η πολιτική στην εβραϊκή Βίβλο, από τις εκδόσεις του Άρτου Ζωής (σε μετάφραση του Π. Γιατζάκη), ανήκει στις φωτεινές εξαιρέσεις, που διασπούν λυτρωτικά το παραπάνω πλαίσιο [θα μπορούσα να αναφέρω και την Ιστορία της Θρησκείας του Ισραήλ του Rainer Albertz, και τους Προφήτες του Klaus Koch, από τις ίδιες εκδόσεις). Ο Michael Walzer εστιάζει στην Πολιτική μέσα από τα κείμενα της Π. Διαθήκης. Η πρώτη, ίσως γνωστή και τετριμμένη, διαπίστωση είναι ότι στην Π. Διαθήκη δεν έχουμε πουθενά τις πολιτικές διαδικασίες που συναντάμε στην αρχαία Αθήνα και Ρώμη. Η έννοια του πολίτη και της διαβούλευσης απουσιάζει. Συναντάμε, βέβαια, διάφορες προσπάθειες διακυβέρνησης: τους χαρισματικούς Κριτές, τους βασιλιάδες (παρά την αρχική αντίρρηση του Θεού), την υψηλή κάστα των ιερέων, αλλά και το σχεδόν «αναρχικό» προφητικό κήρυγμα. Θα μείνουν προσπάθειες, διότι δεν θα υπάρξει ποτέ ένα συγκεκριμένο πολιτικό πρόγραμμα της μίας ή της άλλης κατεύθυνσης. Ακόμα και οι «ριζοσπαστικοί» Προφήτες επιτίθενται στην καθεστηκυία τάξη, δίχως να έχουν καμία συγκεκριμένη ή πρακτική εναλλακτική λύση- προβάλλον μία κοινωνική ηθική της μορφής: ποιείτε δικαιοσύνη, προστατεύστε τους αδυνάτους, ταΐστε τους φτωχούς, απελευθερώστε τους σκλάβους. Μάλιστα, επιτίθενται στους κατά καιρούς βασιλείς για την εξωτερική τους πολιτική (συμμαχία ή όχι με τις υπερδυνάμεις της εποχής), χωρίς καν να προχωρούν σε πρακτικές, εναλλακτικές λύσεις. Χτυπούν με μανία την τάση των ανθρώπων να νομίζουν ότι με συμμαχίες και συμφωνίες ή και με πολέμους, είναι σε θέση να αλλάξουν την πορεία της Ιστορίας. Η σοφιολογική πλευρά της Π. Διαθήκης (Παροιμίες, Ιώβ, Εκκλησιαστής) είναι μία λογοτεχνία της επιτυχίας και της κρίσης της. Αν η επιτυχία δεν φέρνει όμως κανένα κέρδος, και ο θάνατος και τα πάθη καραδοκούν, τότε ποια είναι η ακριβώς η σημασία των συμβουλών των σοφών; Όπως αναφέρεται, χαρακτηριστικά, ο συγγραφέας του Εκκλησιαστή ξεγράφει τον λαό, όχι επειδή πιστεύει ότι είναι ασεβής αλλά επειδή αδυνατεί να τον βοηθήσει- δεν είναι ικανός να βοηθήσει ούτε τα ίδια του τα παιδιά. Οι ιερατικές διατάξεις και οι λεπτομερείς τελετουργίες είναι ένα σημαντικό «αποκούμπι» σε αυτή την συνεχή ασάφεια και αβεβαιότητα της ισραηλιτικής κοινωνίας, όμως και αυτές έχουν το όριο τους: προσκρούουν σε έναν ιερατικό ουτοπισμό, στην ελπίδα (προφήτης Ιωήλ) ότι κάποτε δεν θα υπάρχουν ιερείς, γιατί όλος ο λαός θα είναι άγιος. Καθώς τα διακυβεύματα είναι από την αρχή πολύ ψηλά, είναι φυσικό επακόλουθο ότι τελικά η δυναμική της σύγκρουσης των Προφητών θα μετατραπεί σε έναν μεσσιανισμό βαθιά απαισιόδοξο: οι Προφήτες γνωρίζουν ότι ο λαός του Ισραήλ δεν μπορεί να κάνει πολλά, οπότε οι ελπίδες εναπόκεινται σε ένα Μέλλον, στο οποίο θα υπάρχει το τέλος της Πολιτικής, της εθνικής κυριαρχίας (όλα τα έθνη θα σπεύδουν στον Θεό), της αυθεντίας της διδασκαλίας και της δικαιοκρισίας. Το μεσσιανικό Μέλλον όμως αργεί βασανιστικά, οπότε ο Ησαΐας λέει: αν επιστρέψετε σ’ εμένα και ηρεμήσετε, μονάχα τότε θα σωθείτε· μέσα στην ησυχία και στην εμπιστοσύνη θα βρείτε τη μοναδική σας δύναμη (30,15). Η Π. Διαθήκη ισορροπεί στο χάσμα του μηδενισμού. Αυτό φαίνεται από κάθε αναίρεση της απόπειρας του λαού για αυτοάμυνα και εφησυχασμό: ο Θεός είναι πίσω από τις (εχθρικές) αυτοκρατορικές στρατιές, και ακόμη και ξένος βασιλιάς (ο Κύρος) είναι ο «κεχρισμένος» του Κυρίου, η σωτηρία έρχεται όχι μέσα από τον θρίαμβο όσο μέσα από την εθνική και πολιτική ήττα. Δεν ενδιαφέρει η γνώμη κανενός: για την κακία του λαού του Ισραήλ και του Ιούδα, οι οποίοι με όσα έκαναν με εξόργισαν, αυτοί και οι βασιλιάδες τους, οι άρχοντες τους, οι ιερείς τους, οι προφήτες τους, καθώς και οι κάτοικοι της Ιερουσαλήμ (Ιερεμίας 32,32). Αυτή η κακία θεραπεύεται μόνο μέσα από την πλήρη αποδοχή του θελήματος του Θεού. Κανένας άνθρωπος δεν πρέπει να μένει ζωντανός στις πόλεις που δίνει ο Κύριος στο Ισραήλ (Δευτερονόμιο, 20, 15-18). Το δόγμα του «ιερού πολέμου», της ολοκληρωτικής καταστροφής των εχθρών, βρίσκει αντίθετους τους βασιλιάδες, που είναι πρακτικοί κυβερνήτες, αλλά και τη σύγχρονη μας ευαισθησία περί περιορισμένων και δίκαιων πολέμων. Πώς όμως θα μας φαινόταν αν βλέπαμε ότι αυτό το «φονταμενταλιστικό» πνεύμα συνδυάζεται με έξοχες διατυπώσεις μείωσης της ιεραρχίας, ελαχιστοποίησης της ταξικής κοινωνίας, αδελφοποίησης των φτωχών, των ορφανών, των ξένων, ότι συνδυάζεται με την οικοδόμηση μίας κοινότητας «αδελφών»; Eίναι αυτό που δεν μπορούμε εμείς σήμερα να κατανοήσουμε: οι κοινότητες που έχουν αυξημένο βαθμό συνεκτικότητας συνήθως αντιστέκονται στην επέκταση μέσω της ενσωμάτωσης και επιλέγουν την καταστροφή, την ακύρωση του άλλου.

Οι αντιφάσεις, τα σκοτεινά σημεία της Π. Διαθήκης, οι κυκλικές επαναλήψεις των νοημάτων, οι αντιθέσεις μέσα σε μία παράγραφο, είναι στοιχεία μίας μείξης ανθρώπινων ιδεών και ερμηνειών του μηνύματος του Θεού. Αποτυπώνουν τη μη ευθύγραμμη και καρτεσιανή αντανάκλαση του Θεού στον ανθρώπινο κόσμο.

πηγή: Aντίφωνο

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here