Μάζα και Ιστορία

7
78

Θεόδωρος Ι. Ζιάκας

 

Η Νεωτερικότητα διακρίνεται από τη σημασία που αποδίδει στη Μάζα, ως απώτερη πηγή Αυθεντίας (: κινητοποίηση των μαζών – Επανάσταση – Εθνοσυνέλευση – Σύνταγμα). Το αγαπημένο θέμα της νεωτερικής αριστεράς είναι, ως γνωστόν, η γονιμότητα της σχέσης Μάζας και Ιστορίας.

1. Γιατί αποτυγχάνουν οι επαναστάσεις;

 

Η σχέση Μάζας και Ιστορίας εμφανίζεται στην αριστερή φιλολογία σαν το φαινόμενο της παλίρροιας: πλημμυρίδα και αμπώτιδα. Μόνο που εδώ η περιοδικότητα είναι πάντοτε ανυπότακτη στην επιστημονική οιωνοσκοπία των «επαγγελματιών επαναστατών».

 

Η πλημμυρίδα είναι η εισβολή των μαζών στο ιστορικό προσκήνιο. Είναι η στιγμή της κατάρρευσης – καταστροφής των εξουσιαστικών δομών.

Η μεγάλη στιγμή της Επανάστασης. Η αμπώτιδα είναι η απόσυρση των μαζών από το ιστορικό προσκήνιο και η επάνοδός τους στην παθητικότητα. Είναι η στιγμή που ανασυγκροτούνται οι εξουσίες και εδραιώνονται. Όταν ο επαναστατικός πυρετός περνάει και οι μάζες αποτραβιούνται, οι πρωταγωνιστές μιλούν πάντοτε για «προδοσία της επανάστασης». Αν η επανάσταση έχει συντριβεί «βάζουμε το όπλο παρά πόδα» και ετοιμαζόμαστε για τον «επόμενο γύρο». Όταν όμως η επανάσταση έχει «νικήσει», για να «εδραιώσει» τη νίκη της, εξοντώνει την ως τότε «επαναστατική πρωτοπορία». «Ο Κρόνος τρώει τα παιδιά του» και ένα νέο εξουσιαστικό σύστημα μπαίνει στη θέση του παλιού. Είναι το γνωστό από την ιστορία της Γαλλικής Επανάστασης «φαινόμενο Θερμιδώρ». Ακολουθεί και επιτείνει την περιθωριοποίηση – παθητικοποίηση της μάζας. Ό,τι επαναστατικό-ελευθεριακό κατακτήθηκε στη μαζική πλημμυρίδα χάνεται στη μαζική αμπώτιδα. Πρόκειται, εν ολίγοις, για τη νεώτερη εκδοχή του τραγικού, όπου ο μαζικός Σίσυφος είναι καταδικασμένος να συνθλίβεται υπό το πέλμα αδυσώπητων δυνάμεων, τις οποίες η δική του κίνηση-απόσυρση έφερε στην εξουσία.

 

Υπάρχει λύση; Υπάρχει έξοδος από τον φαύλο αυτό κύκλο των σχέσεων Μάζας και Ιστορίας; Απαντήσεις υπάρχουν. Αρνητικές και θετικές.

 

Σύμφωνα με τις αρνητικές απαντήσεις, η επαναστατική αναταραχή είναι πάντοτε η σύντομη και σπάνια εξαίρεση στη ροή του ιστορικού χρόνου. Η μαζική παθητικότητα είναι ο αιώνιος κανόνας. Γιατί; Γιατί «έτσι είναι η φύση του ανθρώπου». Θεωρίες τύπου Λε Μπον, Καίστλερ κ.ά. μας βεβαιώνουν ότι η νοημοσύνη της μάζας είναι υποτυπώδης και απλώς είναι ανόητοι όσοι πιστεύουν στις δημιουργικές της δυνατότητες. Διαβλέπουμε ασφαλώς εδώ την πόλωση ατομικισμού-κολεκτιβισμού. Ο νεωτερικός ατομικισμός φοβάται πάντα τη μάζα και τις ισοπεδωτικές-κολεκτιβιστικές της εξάρσεις.

 

Σύμφωνα της θετικές απαντήσεις, με κυριότερες ανάμεσά τους τις μαρξιστικές, το πρόβλημα το δημιουργεί η επαναστατική αμπώτιδα. Πρέπει να κρατήσουμε μόνιμα τις μάζες στους δρόμους: «Διαρκής επανάσταση». «Αδιάκοπη επανάσταση»… Οι παλιότεροι συζητούσαμε με πάθος, την εποχή της Δικτατορίας και της Μεταπολίτευσης, τις ρομαντικές αυτές υπερεπαναστατικές προτάσεις. Οι «απογοητευμένοι» εκείνης της περιόδου θα θεωρήσουν το θέμα εξαντλημένο, αλλά δεν είναι. Μας το απέδειξε το νεανικό κείμενο του Κώστα Παπαϊωάννου, που είδε το φως της δημοσιότητας το 2003.[

] Στο κείμενο αυτό βρίσκουμε μια άλλη θετική απάντηση, την οποία αξίζει να συζητήσουμε.

 

Πριν όμως μεταφερθούμε στην ενδιαφέρουσα προβληματική του Παπαϊωάννου, ας σημειώσουμε ότι οι σύγχρονες θετικές ή αρνητικές αξιολογήσεις για την ευφυΐα της μάζας, έχουν τα αντίστοιχά τους στις απόψεις της ελληνικής αρχαιότητας. Υπενθυμίζω τη ρήση του Σόλωνα για τον «χαύνο» μαζικό νου και την αντίθετή της θέση του Αριστοτέλη, ότι στα πολιτικά ζητήματα «κρίνουσιν άμεινον (καλύτερα) οι πολλοί».

2. Η «θεατροκρατία»

 

Το πρωταρχικό ερώτημα είναι το εξής: Μπορεί να υπάρξει «πετυχημένη» επανάσταση; Υπήρξε ποτέ επανάσταση χωρίς «θερμιδοριανή» υποστροφή; Επανάσταση που να μην «έφαγε τα παιδιά της»; Ή πάντοτε η κίνηση των μαζών, καταλύοντας ένα καθεστώς που κρατά τη μάζα στο περιθώριο, φέρνει στη θέση του ένα άλλο καθεστώς, που κι αυτό επίσης βασίζεται στην περιθωριοποίηση και παθητικοποίηση της μάζας;

 

Η απάντηση του Παπαϊωάννου είναι κατηγορηματικά θετική. Ναι, έχουμε παράδειγμα. Ήταν ο επαναστατικός πυρετός που ανέβασε τον Πεισίστρατο στην εξουσία, για να οδηγήσει κατόπι την Αθήνα στην άμεση δημοκρατία.

 

Στο καθεστώς της αρχαίας Αθήνας η μάζα παρέμεινε ενεργή, ελέγχοντας άμεσα το κράτος που δημιούργησε η επαναστατική της κίνηση. Ο έλεγχος εξασφαλιζόταν, μέσω αυτού που ο Πλάτων αποκαλεί «θεατροκρατία»: μέσω του εκστασιαζόμενου στο διονυσιακό θέατρο αθηναϊκού Δήμου.[

] Η ευφυΐα του Παπαϊωάννου βρίσκει στον πλατωνικό όρο «θεατροκρατία» το κλειδί του αινίγματος της αθηναϊκής δημοκρατίας: Διονυσιακή έκσταση. Νομιμοποίηση του Διθυράμβου.[

] Εισαγωγή του Διόνυσου στο κυρίαρχο ολυμπιακό πάνθεο. Τραγωδία, όπου η διονυσιακή έκσταση μετασχηματίζεται σε έκσταση μετοχής στον Κοινό Λόγο, ο οποίος είναι η Δίκη (Δικαιοσύνη), ως συστατική αρχή του κόσμου. Τα πάθη καθαίρονται δι’ ελέου και φόβου και η κοινωνική συνοχή αναπαράγεται χωρίς τη συνδρομή μιας αυτονομημένης καταπιεστικής δύναμης. Ο Νόμος και η Δίκη αρκούν. Έχουμε έτσι το πιο προωθημένο στην ιστορία της ανθρωπότητας πολιτειακό επίτευγμα, όπου δεν έχει θέση ο απότομος χωρισμός του ατόμου από την κοινωνική του ολότητα και τα συναφή παθολογικά φαινόμενα. Έχουμε την πρώτη (και τελευταία) πολιτισμένη κοινωνία, που λειτουργεί χωρίς να έχει ανάγκη αυτό που λέμε κράτος.

 

Η θέση του Παπαϊωάννου εστιάζεται, λοιπόν, σε δύο σημεία: α) τη σχέση της μάζας με τον τραγικό μύθο και β) τη μετάθεση αυτής της σχέσης από τον μύθο στον λόγο, τη μετατροπή της σε εξατομικευμένη τραγική σχέση με τη Δίκη (την κοσμική δικαιοσύνη).

 

Το δεύτερο κρίσιμο ερώτημα είναι γιατί, ενώ συνέβη το επίτευγμα στην αρχαία Αθήνα, δεν μπόρεσε να συμβεί σε καμία από τις άλλες περιπτώσεις, όπου η μάζα κατέβηκε στους δρόμους και διέλυσε το παλιό καθεστώς. Γιατί π.χ. δεν συνέβη στη Συκιώνα; Και κυρίως γιατί δεν συνέβη κατά τις νεότερες εισβολές των μαζών στο ιστορικό προσκήνιο; Εδώ ο Παπαϊωάννου μας προσφέρει μια αξιοσημείωτη επισήμανση: Το πρόβλημα δεν είναι η ανάδυση του Τραγικού καθαυτή. Το Τραγικό είναι σύμφυτο με τους σπασμούς της μάζας. Με τις κρίσεις, τους πολέμους και τις επαναστάσεις. Η κίνηση της μάζας είναι εξ ορισμού τραγική. Το πρόβλημα είναι γιατί η τραγική κίνηση δεν ολοκληρώνεται, δηλαδή να κάνει το άλμα από τον τραγικό Μύθο στον τραγικό Λόγο. Γιατί η νεώτερη δημοκρατία δεν μπόρεσε να είναι κι αυτή μια «θεατροκρατία», ώστε να μην έχει ανάγκη μια γιγάντια κρατική μηχανή ορθωμένη έξω και πάνω από την κοινωνία.

3. Η Δύση και το Τραγικό

 

Αναζητώντας τον μίτο του προβλήματος ο Παπαϊωάννου μας πηγαίνει στα ευρωπαϊκά ανάλογα του αρχαίου διονυσιακού θεάτρου:  στο ελισαβετιανό θέατρο και στο κλασικιστικό μετα-αναγεννησιακό θέατρο.

 

Στο πρώτο έχουμε Σαίξπηρ και στον δεύτερο Ρακίνα. Ο πρώτος είναι μέγας τραγικός, ο δεύτερος ελάσσων. Αν συγκρίνουμε τα τρία είδη θεατρικού κοινού, το κοινό του αρχαίου διονυσιακού θεάτρου, το κοινό του ελισαβετιανού και το κοινό του κλασικιστικού θεάτρου, θα διαπιστώσουμε ότι οι διαφορές τους εντοπίζονται, πριν απ’ όλα, στον βαθμό μετοχής στο Τραγικό. Το αρχαίο διονυσιακό κοινό όχι μόνο βιώνει ενεργά το Τραγικό, αλλά εξατομικεύει το βίωμα σε μετοχή σε έναν τραγικό Λόγο, ο οποίος είναι συγχρόνως μεταφυσικός, κοσμικός, πολιτειακός, υπαρκτικός, κυριολεκτικά Κοινός. Το ελισαβετιανό κοινό συγκλονίζεται κι αυτό από το τραγικό βίωμα, αλλά μένει εκεί. Το τραγικό βίωμα δεν γίνεται θεμέλιο πολιτειακής συγκρότησης και λειτουργίας. Δεν γίνεται Κοινός Λόγος, θεμελιωτικός πολιτικής αμεσότητας. Εκφράζει τον πνιγμό μιας ατομικότητας, η οποία δεν βρίσκει κοινωνικό χώρο να ξεδιπλώσει τον δυναμισμό της, παρά τον πνιγμό μιας ατομικότητας που μάχεται με τη σκοτεινή-χαοτική πλευρά της κεκτημένης πολιτικής ελευθερίας της. Το κλασικιστικό κοινό έχει ακόμα λιγότερη σχέση με το Τραγικό. Θωρακίζεται απέναντι στο Τραγικό με πλήθος απωθητικές εκλογικεύσεις. Ξορκίζει το Τραγικό. Ο Σαίξπηρ και ο Μάρλοου είναι το ανώτερο σημείο της Δύσης στο δρόμο της συνειδητής βίωσης του Τραγικού. Σημείο όμως πρωτόλειο σε σχέση με το επίπεδο στο οποίο έφτασε ο αθηναϊκός Δήμος.

 

Θα μπορούσε η Δύση να κάνει το άλμα και να εισέλθει στο «ελληνικό της στάδιο», της μετατροπής του τραγικού μύθου σε τραγικό Κοινό Λόγο; Άγνωστο. Το ζήτημα είναι ότι το κρίσιμο αυτό βήμα δεν έγινε. Στην αμπώτιδα ήρθε ο πουριτανισμός, η ιεραρχημένη κλασικιστική κοινωνία και σάρωσαν την αποκτημένη αίσθηση του Τραγικού, πράγμα που καθόρισε και την κατεύθυνση που πήρε τελικά στη Δύση η ανάπτυξη του ατομικισμού. Στη γενικότερη αυτή εκτροπή μπορούμε ίσως να αναγνωρίσουμε τις επιπτώσεις που είχε η συντριβή των αγροτικών εξεγέρσεων (όπως π.χ. της επανάστασης των «κομμουνιστών» αναβαπτιστών του Τόμας Μύντσερ στη Γερμανία). Δεν θα ήταν άστοχο να σκεφθεί κανείς, ότι αν δεν συντρίβονταν τελείως οι αγροτικές εξεγέρσεις, αν ο προτεσταντισμός δεν έβλεπε το Άτομο σαν την υποκατάσταση του ενός κολεκτιβιστικού Πάπα με τους πολλούς μικρούς ατομικούς Πάπες, εξ ίσου μ’ εκείνον ξένους προς μάζα, τότε ίσως να μην ήταν τόσο «αντεπαναστατική» η εξέλιξη των κατοπινών αστικών επαναστάσεων, να χρειάζονταν, ίσως, λιγότεροι «θερμιδοριανοί» συμβιβασμοί…

 

Η διαδρομή αυτή, με τις ανόδους και τις υποστροφές της, που άρχισε με την Αναγέννηση, ολοκληρώθηκε με τον Διαφωτισμό. Ο Διαφωτισμός υπήρξε ένα αντιμαζικό-αντιτραγικό-νοησιαρχικό συλλογικό υπερεγώ, το οποίο κανοναρχεί στο άτομο, να αυτοκυριαρχείται απόλυτα. Με σκοπό να υφίσταται ως περιχαρακωμένη αυτοαναφορική οντότητα, έναντι της μάζας, πρωτίστως. Ο διαφωτιστικός ατομικισμός έχει σαφώς κυριαρχικό-αντιμαζικό περιεχόμενο. Κρινόμενος με τα ελληνικά κριτήρια ο Διαφωτισμός συνιστά σαφώς πνευματική οπισθοδρόμηση σε σχέση με τον κόσμο της ρωμανικής και της ελισαβετιανής τέχνης. Απομυθοποιώντας το σύμπαν, ο Διαφωτισμός παρεμβαίνει στο δυτικό φαντασιακό και πραγματοποιεί μια βαθιά απόξεση των μύθων και των συμβόλων, που χρειαζόταν η μάζα για να εκφράσει και να αναπτύξει δημιουργικά τον τραγικό της δυναμισμό. Στην καλύτερη περίπτωση οι μάζες ήταν ο «άγραφος πίνακας», το αθώο παιδί, που ο Διαφωτισμός έπρεπε να το πάρει από το χέρι. Στη χειρότερη ήταν ο χυδαίος ημιάγριος, που έπρεπε να δαμασθεί, να πειθαρχηθεί και να «εκπολιτιστεί». Η «διαφωτιστική» απόξεση του συμβολικού δυναμικού της Δύσης άρχισε από τον λόγιο πόλο της μεσαιωνικής κουλτούρας, για να συμπεριλάβει σιγά σιγά και τον δημώδη-μαζικό της πόλο.

 

Ξέρουμε ότι ο Διαφωτισμός ήταν δημιούργημα των αυλικών.[

] Η δικτατορία των μαγίστρων του κανόνα. Μαζί με τον μεσαιωνικό κόσμο εξερράγη και ο δικός τους κόσμος, με τη Γαλλική Επανάσταση και τις επαναστάσεις του πρώτου μισού του 19ου αιώνα. Την ιδεολογική έκφραση της μαζικής έκρηξης θα τη δώσει ο Ρομαντισμός, η γερμανική μουσική και η φιλοσοφία του πρώιμου Χέγκελ, το όραμα της οργανικής ενότητας του Ανθρώπου και της Ιστορίας. Όχι ο Διαφωτισμός. Ο επαναστατικός Ρομαντισμός συγκρούστηκε με τον Διαφωτισμό και όπως ξέρουμε, τη μάχη την κέρδισε ο δεύτερος. Έτσι φτάσαμε στην ολοκλήρωση της απόξεσης: στον Μοντερνισμό, μια όχι λιγότερο αντιτραγική ψυχική κατάσταση από τον κλασικισμό και τον Διαφωτισμό. Το Τραγικό βεβαίως δεν μπόρεσε να εξαλειφθεί και θα πάρει το αίμα του πίσω με τη ναζιστική εξέγερση του Βόταν, στη Γερμανία της «γης και του αίματος». Με τους δύο παγκοσμίους πολέμους, που κατέστρεψαν τις πηγές δυναμικού της ευρωπαϊκής κοσμοκρατορίας. Ο θρίαμβος των μαγίστρων του κανόνα είναι ο ιακωβινισμός, η υποκατάσταση των μαζών από την «επαναστατική πρωτοπορία», σε όλη αυτή την τρομερή μαζική εισβολή, που ξεκινά από τη Γαλλική Επανάσταση και φτάνει ως την Οκτωβριανή Επανάσταση και την Κινέζικη Επανάσταση. Η ηγεσία όλων αυτών των ρωμαλέων μαζικών κινημάτων είναι ιακωβινική. Απελπιστικά αντιτραγική-διαφωτιστική αποτέλεσε την εστία όλων ανεξαιρέτως των «θερμιδοριανών» υποστροφών.

4. Πέρα από τον Διόνυσο

 

Σήμερα, μισό αιώνα μετά το κείμενο του Παπαϊωάννου, και εν μέσω “μεταμοντέρνας μαζικής δημοκρατίας”, ξέρουμε ότι η απονεύρωση της μάζας, την οποία αυτός διέβλεπε ως κυρίαρχη τάση, είναι ήδη πραγματικότητα. Από την άλλη πλευρά έχουμε την αυτοκτονική-μηδενιστική εισβολή μιας ισλαμικής, αυτή τη φορά, ιακωβινικής «πρωτοπορίας». Η μεγάλη θεωρητική πρόκληση είναι να σκεφθούμε πάνω στις διαπιστώσεις αυτές. Και να αναρωτηθούμε: Πώς λειτουργεί σήμερα το Τραγικό; Αν και πώς μπορεί η μεταμοντέρνα μάζα να το εκφράσει; Με ποιο μυθικό-συμβολικό δυναμικό; Αν και πώς θα μπορούσε να γίνει το άλμα προς έναν τραγικό-καθαρτήριο Κοινό Λόγο, οικουμενικό-μετανεωτερικό αυτή τη φορά;

 

Στο μεταξύ οι γνώσεις μας για το Τραγικό και γενικά για τα μαζικά φαινόμενα, έχουν διευρυνθεί. Χάρη στην εκρηκτική ανάπτυξη της εθνολογίας και στις ευεργετικές επιπτώσεις του μεταμοντέρνου σχετικισμού, που κάνει να χαλαρώνουν οι φωταδιστικές παρωπίδες μας, γνωρίζουμε πού θεμελιώνεται η κυριαρχία του Πολέμου στην ανθρώπινη κατάσταση και ποια είναι η καθολική ανθρωπολογική ρίζα του Τραγικού. Γνωρίζουμε αυτό που αγνοούσε ο Παπαϊωάννου: Το γιατί δηλαδή το τραγικό φαινόμενο και το μαζικό φαινόμενο, είναι ένα και το αυτό. Γιατί κάθε πολιτισμός ιδρύεται από την τραγική βία, ελέγχεται από την αντιτραγική-εξουσιαστική βία και τέλος καταλύεται από την τραγική και πάλι βία.

 

Επίσης: Χάρη στην επανανακάλυψη του Προσώπου και την επακόλουθη κατανόηση της ανθρωπολογικής Κλίμακας, μπορούμε να προσεγγίσουμε την ανθρωπολογική βάση της αντιτραγικής κατεύθυνσης που πήρε η Δύση. Η ανθρωπολογική μεικτότητα και η συναφής εσωτερική πόλωση κολεκτιβισμού-ατομικισμού στη Δύση, σε αντίθεση με την εξατομικευτική ομοιογένεια του αρχαίου αθηναϊκού κοινού και οι στρεβλώσεις που υπέστη ο νορδικός ατομικισμός, κατά την υποτακτική του συγκόλληση με τον άτεγκτο κανονιστικό κολεκτιβισμό της καθολικής Εκκλησίας, κατά τον Μεσαίωνα, εξηγούν τον αντιτραγικό φραγμό στην ανθρωπολογική εξέλιξη της Δύσης.

 

Παραπέρα: Μπορούμε να αντιληφθούμε γιατί το αθηναϊκό πρότυπο δεν είναι το απόλυτο και να πάμε πέρα απ’ αυτό και τον Παπαϊωάννου. Γνωρίζουμε πώς και για ποιους λόγους το εξαιρετικό επίτευγμα δεν παύει να είναι ένα προσωρινό-μεταβατικό σημείο στην ελληνική διαδρομή, προορισμένο να διαρκέσει όσο και η συνοχή της ολοκληρωμένης ατομικότητας, που ήταν ο ιστορικός του φορέας. Για να επέλθει, στη συνέχεια, η κατάρρευσή της, η αποσύνθεση των αστυακών-δημοκρατικών θεσμών κι ο ανθρωπολογικός μηδενισμός. Γνωρίζουμε τέλος ότι η κατάρρευση αυτή δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τη μετάβαση σε μιαν άλλη «θεατροκρατία»: από τη «θεατροκρατία» του Ατόμου στη «θεατροκρατία» του Προσώπου, στη Λειτουργία του τραγικού-σταυρικού Απολύτου. Εδώ, στο ανώτατο αυτό στάδιο του Τραγικού, μαζί με την εξουσιαστική βία αποϊεροποιείται-απονομιμοποιείται και η ίδια η τραγική-ιερή βία.

 

Υπό το φως της θυσιαστικής και της προσωποκεντρικής ανθρωπολογίας, φανερώνονται εύκολα οι ελλείψεις και τα λάθη της ρωμαλέας απόπειρας του Παπαϊωάννου. Ελλείψεις θεωρητικές, αλλά και ελλείψεις εμπειρικές. Ο Παπαϊωάννου δεν βλέπει π.χ. την επαναστατική μάζα ως δομή συγκεκριμένων επαναστατικών παραδόσεων, που πρέπει να διαγνωσθούν και να μελετηθούν. Μερικές φορές φαίνεται σαν να πιστεύει ότι αρκεί η μαζική κίνηση και το απαραίτητο μυθικό δυναμικό θα γεννηθεί εκ του μηδενός. Εδώ θα τον επαναλάβει και ο Καστοριάδης της «φαντασιακής θέσμισης». Συνεπής ακόμη προς τη μαρξιστική παράδοση, υποθέτει ότι η υπαρξιακή σχέση ανάμεσα στην προσωπική ενικότητα και στην προσωπική καθολικότητα, ανάγεται στην σχέση ανθρώπου και Ιστορίας, δηλαδή πρακτικά στη σχέση του ατομικού υποκειμένου με το κράτος. Και κάτι τραγικά αναληθές: ότι μπορεί να λυθεί μέσα στην ιστορία η αντίθεση ατομικού-συλλογικού και όχι απλώς να υπερβαθεί σε περιορισμένη χωροχρονική κλίμακα. Εξ ου και η άστοχη χρήση της κατά τα άλλα γόνιμης ιδέας για τον θάνατο, ως συμβόλου του χάσματος μεταξύ ανθρώπου και Ιστορίας.

 

Η ανάλυση του Παπαϊωάννου εστιάζεται στην νεοκολεκτιβιστική εμπειρία της Νεωτερικότητας (ναζισμός, σταλινισμός). Δεν βλέπει ότι εκτός από την αθηναϊκή δημοκρατία υπάρχει και ένα άλλο σύγχρονο ιστορικό παράδειγμα, όπου οι μάζες κατόρθωσαν να ελέγχουν το κράτος τους. Ότι για τη δημιουργία του κράτους αυτού δεν χρειάστηκε να περάσουν από εμφύλιο πόλεμο και να ασκήσουν τρομοκρατία, εναντίον κάποιου «παλιού καθεστώτος». Αναφέρομαι στην Αμερικανική Επανάσταση και υπενθυμίζω ότι  προηγήθηκε της Γαλλικής κατά δυο δεκαετίες. Υπενθυμίζω επίσης ότι το καθεστώς που δημιούργησε η αμερικανική επανάσταση ήταν το αγαπημένο παράδειγμα του Μαρξ, τόσο για την αστική δημοκρατία γενικά, όσο και για τη δυνατότητα «ειρηνικού περάσματος στον σοσιαλισμό». Είδαμε πώς το αμερικανικό Άτομο απορρίπτει τη δικτατορία των μαγίστρων του κανόνα και αρνείται να αναγνωρίσει στο κράτος την πηγή των ατομικών δικαιωμάτων του. Αυτό όμως δεν σημαίνει, ότι οι επισημάνσεις του Παπαϊωάννου, για την αποξένωση της δυτικής μάζας από το Τραγικό, δεν καλύπτουν και την αμερικανική περίπτωση. Μόνο που γίνεται τούτο με άλλους τρόπους, εν πολλοίς, αδιερεύνητους. Ο ταιριασμένος με την ψυχική «ρηχότητα» και «αφέλεια», χαοτικός αναρχισμός του αμερικανικού ατόμου, δεν αποκλείεται να επιφυλάσσει τραγικές εκπλήξεις σε όσους βιάζονται να το καταχωρήσουν στην αδρανή απονευρωμένη μάζα. Από τη στιγμή πάντως που η αμερικανική Δημοκρατία άρχισε να ερωτοτροπεί με το όραμα μιας Τρίτης Ρώμης,[

] με «αθηναϊκές» ηγεμονιστικές προδιαγραφές, η αντίστροφη μέτρηση για τη γενικευμένη εισβολή του Τραγικού στην αμερικανική κοινωνία βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη. Η 11η Σεπτεμβρίου 2001 ήταν η αρχή.

 

Καλά όλα αυτά, θα πει κάποιος, αλλά τι γίνεται με το υποκείμενο κατά τη διάρκεια της μαζικής πλημμυρίδας; Υπάρχει εκεί υποκείμενο ή έχει ισοπεδωθεί και καταλυθεί; Γιατί η όψιμη αυτή εξύμνηση της μάζας δεν είναι μια ρομαντική νοσταλγία, τόσο περισσότερο επικίνδυνη, όσο πληθαίνουν γύρω μας οι μανιακοί που θα την περίμεναν ως εγερτήριο σάλπισμα; Τα ερωτήματα είναι, βεβαίως, εύλογα και βάσιμα.

 

Γνωρίζουμε, από τη θυσιαστική θεωρία και από τη θεωρία της τρίβαθμης κλίμακας, ότι είναι η κατάρρευση του υποκειμένου ενός πολιτισμού ή εν πάση περιπτώσει η παρακμή του, που φέρνει τη μεγάλη μαζική καταιγίδα. Γνωρίζουμε επίσης ότι αν υπάρξει νέο πολιτισμικό υποκείμενο αυτό εμφανίζεται «μετά την καταιγίδα». Στη διάρκειά της, που ισοπεδώνονται «όρη και δρυμοί», η υποκειμενικότητα κατέρχεται στο σημείο «μηδέν». Σε αντίθεση με το μηδέν της αριθμητικής, το πολιτισμικό μηδέν, το μηδέν της μαζικής-διονυσιακής βίας, έχει ανθρωπολογικό σθένος – σθένος πρώτου, δευτέρου και τρίτου βαθμού. Παράγει το κολεκτιβιστικό υποκείμενο, παράγει το Άτομο, ή καταστρέφει τα πάντα, γυρνώντας το ανθρωπολογικό ρολόι στην αρχή. Για ποιο μηδέν μιλάμε σήμερα στη φάση του μεταμοντέρνου μηδενισμού, αυτό πολλαπλώς το έχουμε διασαφηνίσει: μιλάμε για μηδενισμό τρίτου βαθμού, όπου αποσυντίθεται το Άτομο και το ζητούμενο είναι η ανάδυση του μετανεωτερικού Προσώπου. Γνωρίζουμε πολύ καλά, καθώς έχουμε πλέον «το εκ της εμπειρίας όμμα», αυτό που γνώριζαν οι Έλληνες και αγνοούσε η Δύση: τη διπλή φύση του Διόνυσου, της θεότητας που ελέγχει τη μετάβαση στην κολεκτιβιστική και στην ατομοκεντρική βαθμίδα. Το επαναστατικό όργιο της χαράς και της γιορτής, από τη μια, πηγαίνει μαζί με το όργιο της αδυσώπητης καταπίεσης, του φόνου και του διασπαραγμού, από την άλλη. Δεν μπορείς να θέλεις το ένα και να παραπονιέσαι για το άλλο. Αν θέλεις «αληθινή επανάσταση» θα έχεις και τον «Κρόνο που τρώει τα παιδιά του», τις «Δίκες της Μόσχας», το Γκουλάγκ.

 

Αντίθετα ο Θεός που ελέγχει την τρίτη βαθμίδα, ο προσωπικός Θεός-Λόγος, δεν επιθυμεί μαζικές «θυσίες και ολοκαυτώματα», για να κάνει τη δουλειά του. Του αρκεί η «λογική και αναίμακτη» προσωπική μετοχή στη δική του σταυρική θυσία. Όποιος θέλει «να σώσει τον κόσμο» δεν έχει παρά «να άρει τον σταυρό Του και να Τον ακολουθήσει». Το τι είναι «σταυρός» και πώς με το να γίνεις «έσχατος» (όταν τον κουβαλάς συνειδητά) γίνεσαι «πρώτος» και μπορείς έτσι να «τραβήξεις» και τους άλλους από την καταβόθρα, υπάρχουν εγχειρίδια με συγκεκριμένες οδηγίες, στη διάθεση όποιου νεαρού, απ’ αυτούς που το φιλότιμο δεν τους αφήνει «να καθίσουν στ’ αυγά τους».

 

Ανεξαρτήτως διαστάσεων και μορφής, η μαζική εξέγερση πυροδοτεί τον μιμητικό παροξυσμό του θυσιαστικού μηχανισμού και ζητά πάντα το θύμα. Το υποκείμενο παράγεται από την έκρηξη των συμφιλιωτικών συναισθημάτων που προκαλεί ο συλλογικός φόνος. Το θύμα είναι το υποκείμενο. Ανεξάρτητα όμως από την αποτροπιαστική ανθρωπολογική του γονιμότητα, ο θυσιαστικός φόνος δεν έχει πρόσημο, είτε ατομικός είναι είτε συλλογικός. Στη σημερινή, άλλωστε, ανθρωπολογική βαθμίδα του πολιτισμού, ο μηχανισμός έχει χάσει την αποτρόπαια λειτουργικότητά του. Είναι πλέον απολύτως στείρος. Ας τελειώνουμε επιτέλους με τον επαναστατικό κρετινισμό.

 

Κοντολογίς: Αν έχουν σε κάτι αξία, οι όποιες σημερινές ή αυριανές «μαζικές κινητοποιήσεις», αυτή βρίσκεται, αποκλειστικά και μόνο στο μέτρο που κίνητρό τους έχουν, οι κινητοποιήσεις αυτές, τη συμπάθεια προς το θύμα. Και σκοπό τους το ολοκληρωτικό ξεδόντιασμα του θυσιαστικού μηχανισμού, απ’ οπουδήποτε και αν πυροδοτείται.

 

Σημειώσεις

 

[1] Από το βιβλίο του Αυτοείδωλον εγενόμην… σ. 364 κ.ε. (Αρμός, 2005. 3η έκδοση.)

[2] Από τον ακαταπόνητο εκδότη του Παπαϊωάννου Γ. Καραμπελιά, στον οποίο και οφείλουμε χάριτες. (Κ. Παπαϊωάννου, Μάζα και Ιστορία. Εναλλακτικές Εκδόσεις.)

[3] Γράφει ο Πλάτων, αφορμώμενος από τις συνήθεις κατά τις παραστάσεις οχλοκρατικές εκδηλώσεις (φωνές, χειροκροτήματα κλπ.) του κοινού: «… αντί αριστοκρατίας εν αυτή (εννοεί την Αθήνα) θεατροκρατία τις πονηρά γέγονε..» (Νόμοι, 701 c). Το πλατωνικό κείμενο διαποτίζεται από τη νοσταλγία για το παρελθόν, όταν κάθονταν μπροστά οι λίγοι καλλιεργημένοι και παρακολουθούσαν με σοβαρότητα, ενώ πίσω αυστηροί ραβδούχοι με ξυλιές επέβαλαν σιωπή και τάξη στο πλήθος.

[4] Ίσως πιο σωστά: νομιμοποιείται η απομυστικοποίηση του Διθυράμβου. Πριν η λατρεία του Διονύσου είχε έναν απόκρυφο λειτουργικό πυρήνα, στον οποίο είχαν πρόσβαση μόνο οι αριστοκράτες. Οι Αλκμεωνίδες π.χ. είχαν το οικογενειακό τους έπος, στο οποίο ο Διόνυσος εμφανιζόταν ως ο ύψιστος θεός. Είναι ο Πεισίστρατος που άνοιξε στις μάζες τη διονυσιακή Λειτουργία. Το ίδιο είχε κάνει και ο Κλεισθένης στη Συκιώνα. Και ο Περίανδρος στην Κόρινθο, μετακαλώντας τον Αρίωνα από τη Λέσβο. Ας θυμηθεί ο αναγνώστης ότι και τα Ομηρικά έπη κατεγράφησαν επί Πεισιστράτου.

[5] Βλ. Ν. Ελίας, Η εξέλιξη του πολιτισμού (Νεφέλη, Αθήνα 1997) και Σάουλ, Τα μπάσταρδα του Βολτέρου (Free Press New York 1991).

[6] Η θεωρία της «τρίτης ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας» άρχισε να εκπονείται στις ΗΠΑ ήδη από το 1940. Αρχιτέκτονας των γενικών αρχών της ο Walter Lippmann. (Βλ. και Γερ. Κακλαμάνης, Επί της δομής του νεοελληνικού κράτους, σ. 106. Εικοστός Πρώτος. Αθήνα 1986.)

 

πηγή: Αντίφωνο

7 Σχόλια

  1. 1. Πολύ ενδιαφέρον κείμενο.
    2. Ότι με την Αμερικανική Επανάσταση “οι μάζες κατόρθωσαν να ελέγχουν το κράτος τους”!!!, σε βαθμό μάλιστα που να το συγκρίνουμε με την επί ένα αιώνα κυριαρχία των μαζών στην Αθήνα, πρώτη φορά το ακούω. Μέχρι τώρα ήξερα ότι οι ελιτ της Αμερικής επαναστάτησαν κατά της κυριαρχίας των Ευρωπαίων. Οι μάζες πάντα από κάτω.
    3 Μήπως θα ήταν καλό να συμπληρώσουμε πως το “Μάζα και Ιστορία” του Παπαϊωάννου είναι ημιτελές;
    4. Τέλος, ότι το επίτευγμα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας ήταν προσωρινό είναι αδιαμφισβήτητο. Μήπως όμως μπορεί να μας δοθεί κάποια παραπομπή για το που αναφέρεται αυτό το “Γνωρίζουμε πώς και για ποιους λόγους το εξαιρετικό επίτευγμα δεν παύει να είναι ένα προσωρινό ……..”.

    Ευχαριστώ

  2. Κύριε Κοντογιώργο, επί:

    Του (1): Χαίρομαι που το βρίσκεται σημαντικό.

    Του (3): Έχετε δίκιο.

    Του (4): Το “γνωρίζουμε πώς και για ποιους λόγους …” αναφέρεται στις αναλύσεις που έχουν προηγηθεί στο [b]Αυτοείδωλον εγενόμην[/b]… και στο [b]Πέρα από το Άτομο[/b].

    Του (3): Η Αμερικανική Επανάσταση επιχείρησε να δημιουργήσει κράτος στους αντίποδες του ευρωπαϊκού, του βασισμένου στην αρχή Δυνάστης/Υυπήκοος. Το πρώτο πάτωμα, οι Πολιτείες, επιδέχονται [b]ακόμη[/b] λαϊκό έλεγχο. Στο δεύτερο πάτωμα, το Ομοσπονδιακό, ο όποιος λαϊκός έλεγχος έχει χαθεί… Γενικώς είναι απίστευτο πόσο λίγο γνωρίζουμε την Αμερική. Εμένα άρχισαν “να μου μπαίνουν ψύλλοι στ’ αυτιά” την δεκαετία του ’70, που “επαναστάτες” όντες, απορρίπταμε τη δυνατότητα “ειρηνικού περάσματος στον σοσιαλισμό”, επικαλούμενοι την αντίστοιχη θέση του Μαρξ, ο οποίος ως [b]εξαίρεση[/b] δεχόταν τις ΗΠΑ, με το επιχείρημα ότι εκεί η κρατική μηχανή ήταν σχεδόν ανύπαρκτη. Πάνε χρόνια αμνημόνευτα από τότε, για να θυμάμαι πού να σας παραπέμψω. Σας ζητώ ως προς αυτό συγγνώμη. Για να μη σας αφήσω όμως με την απορία θα παραθέσω τι μου είχε απαντήσει από τη Νέα Υόρκη ο Κρίτων Ζωάκος σε μια συζήτηση, που είχαμε μέσω μέηλ, για τις διαφορές ευρωπαϊκής και αμερικανικής εξατομίκευσης.

    ΤΟ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΥΛΙΚΟ

    1. Δυτική Ευρώπη

    Η όψιμη δυτικοευρωπαϊκή ατομικότητα πού λειτουργεί σήμερα εμφανίστηκε στο ιστορικό προσκήνιο ως στοιχείο ενός εξειδικευμένου συνόλου, της στρατιωτικής-νομαδικής αγέλης που η εσωτερική οργάνωσή της ήταν δομημένη για έναν και μόνο σκοπό: την Επιδρομή. Εμφανίζεται, δηλαδή, στο ιστορικό προσκήνιο ως διαλεκτική δυναστεύσεως-υποταγής. Εσωτερικά η αγέλη αποτελείται από έναν εντολέα και πολλούς, ιεραρχημένους (υπό την έννοια της διαβάθμισης, όχι του «ιερού») εντολοδόχους. Η κοινή συναίνεση που συντηρεί την ακεραιότητα του συνόλου αυτού είναι η Επιδρομή – η επιβολή εντολών στον μη-νομαδικό, στον οικισμένο Άλλο.

    Η πιο πρώϊμη δυτικοευρωπαϊκή ατομικότητα επί της οποίας επέπεσε η αγέλη αυτή ήταν το στοιχείο ενός ανομοιογενούς συνόλου-κράματος, της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Τα υπο-σύνολα του κράματος ήταν στάσιμοι αγροτικοί (μη νομαδικοί) πληθυσμοί κυρίως υπαίθριοι και ελάχιστα αστικοί που συνειδησιακά διαφοροποιούνται βάσει φυλετικής καταγωγής και φυλετικών θεών (Γαλάτες, Ίβηρες, Ιταλοί, Βρεττανοί, Κέλτες, Βέλγοι, Φρίζαι, Πίκται καθώς και Βενετοί, Δαλμάται, Ιλλυριοί, κτλ). Ο θεσμός που προϊσταται των υποσυνόλων αυτών είναι το Ρωμαϊκό Imperium, μια σύμβαση που μοναδικό σκοπό υπάρξεως έχει την συντήρηση μιας εύθραυστης ειρήνης μεταξύ των υπο-συνόλων (Pax Romana). Το «δαιμόνιο» της Αυτοκρατορικής Ρώμης δεν είναι στρατιωτικό, είναι πολιτικό: ανακαλύπτει διαρκώς εκείνες τις πολιτικές ισορροπίες-συμβιβασμούς που συντηρούν την ειρήνη μεταξύ των υποσυνόλων. Η έκπτωση της Ρώμης από Πολιτεία (Respublica) σε Αυτοκρατορία (Imperium), ο πολιτικός ευνουχισμός, δηλαδή, της Γερουσίας πού άρχισε με τον Κράσσο και ολοκληρώθηκε την εποχή του Καίσαρα Αυγούστου, απλώς σημαίνει την υποβάθμιση της ίδιας της πόλεως της Ρώμης σε ένα από τα υποσύνολα συστατικά του συνόλου-κράματος της Αυτοκρατορίας. Άν ο λόγος υπάρξεως του Imperium είναι η συντήρηση της Pax, η Ρωμαϊκή Πολιτεία πρέπει παραδώσει τις ετερόρρυθμες ελευθερίες της στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ακριβώς όπως είχαν πράξει και οι ελληνίδες πόλεις. Ο τηρητής της Pax – του πρώτου και μοναδικού μελήματος της Αυτοκρατορίας – είναι ο στρατός. Οι λεγεώνες περνούν στόν έλεγχο των μη-Ρωμαϊκών εθνοφυλετικών υποσυνόλων της Αυτοκρατορίας την στιγμή ακριβώς που η πόλις της Ρώμης εκπίπτει στην κατάσταση ενός ακόμη υποσυνόλου, την στιγμή που παύει να είναι Respublica.

    Όταν οι λεγεώνες παύουν να είναι επαρκείς τηρητές της Pax, άλλα μέσα ειρήνης μεταξύ υποσυνόλων επιχειρούνται, με προεξέχοντα τον θεσμό του Pontifex Maximus. Το εγχείρημα καταλήγει στην απόπειρα εγκόλπωσης (στην «κοοπτάτσια» που θα έλεγε ο Νίκος Ζαχαριάδης) του Χριστιανισμού στους μηχανισμούς διοίκησης της Αυτοκρατορίας επί Κωνσταντίνου. Η ειρωνεία είναι ότι το νόημα του Χριστού αλλοιώνεται, ή μάλλον εξαφανίζεται κυριολεκτικά από την στιγμή που μεταβάλλεται σε –ισμό. Επειδή ακριβώς είναι το μήνυμα του προσωποκεντρισμού, δεν είναι κατάλληλο για την εξυπηρέτηση των αναγκών του οποιουδήποτε συνόλου, ακόμη και αν η ανάγκη αυτή είναι η Pax. Με άλλα λόγια, η εισαγωγή του Χριστιανισμού στο Ρωμαϊκό Imperium δεν άλλαξε ούτε κατ’ ελάχιστον την προϋπάρχουσα κοινωνιολογία των υποσυνόλων που συγκροτούσαν το σύνολο-κράμα της Αυτοκρατορίας.

    Παρά την χιλιετή διάρκειά της, η Αυτοκρατορία δεν ήταν βιώσιμο σχήμα, επειδή ακριβώς σκοπός υπάρξεώς της ήταν η ειρήνη μεταξύ των υποσυνόλων, η υπόσχεση, δηλαδή ότι οι τερματικές κρίσεις από τις οποίες υπέφεραν αυτά τα υποσύνολα δεν θα εξελίσσονταν στην τελική εξαφάνιση (μέσω πολέμων) των συγκεκριμένων ατομικοτήτων που τα υποσύνολα αυτά είχαν κάποτε φέρει στο φώς της ζωής. Όπως ακριβώς οι ελληνίδες πόλεις προσκάλεσαν τις Ρωμαϊκές λεγεώνες να επέμβουν στη Ελλάδα, έτσι και τα άλλα εθνοφυλετικά υποσύνολα πρόσφεραν την συναίνεσή τους να χυθεί Ρωμαϊκό αίμα προς συντήρηση των παρακμιακών ατομικοτήτων τους. Όταν ο νεαρός ύπατος Titus Quinctius Flamininus πρωτοπάτησε πόδι στην Ελλάδα προσκεκλημένος από την Αχαϊκή Συμπολιτεία και τους Ακαρνάνες, το είχε για καμάρι ότι ενεπνέετο από «στρατευμένο φιλελληνισμό» και ότι μόνη επιθυμία του ήταν η προστασία των ελληνικών ελευθεριών από την απειλή του Φιλίππου Ε΄ της Μακεδονίας. Το ακριβώς αντίστοιχο κάνει κι ο Κλίντον σήμερα υπέρ της ελευθερίας των Κοσοβάρων, κι ο Μιλόσεβιτς είναι ο Φίλιππος της παρούσας στιγμής.

    Η κρίση ατομικοτήτων των παρακμιακών υποσυνόλων προϋπήρξε της Αυτοκρατορίας και αποτέλεσε την αναγκαία – αλλά μη ικανή – προϋπόθεση ιδρύσεως της Αυτοκρατορίας. Όταν η ιστορική πορεία κατέληξε στο σημείο που ούτε και η Αυτοκρατορία μπορούσε πια να περισώσει τα κολοβωμένα κατάλοιπα αυτών των νοηματοδιτικών μηχανισμών, δηλαδή των ατομικοτήτων των υποσυνόλων της, τότε εσήμανε η στιγμή των νομαδικών-στρατιωτικών συγκροτημάτων που εισέβαλλον. Όχι επειδή τα συγκροτήματα αυτά είχαν κάποια στρατιωτική δύναμη – δεν είχαν – αλλά επειδή η φθίνουσα Αυτοκρατορία νόμισε ότι θα μπορούσε να τα αξιοποιήσει προς όφελος του μοναδικού σκοπού υπάρξεώς της, την περίσωση των εν κρίσει συστατικών ατομικοτήτων της. Όπως οι «Βάρβαροι» του Καβάφη, «ήταν μια κάποια λύση αυτοί οι άνθρωποι».

    Έτσι, σταδιακά ανδρώθηκαν οι υψηλότερες βαθμίδες του στρατεύματος από βαρβάρους, και το κατ’ εξοχήν Ρωμαϊκό στρατιωτικό σχήμα της Ρώμης, η Λεγεών, έπεσε θύμα, επί τέλους, της γενεσιουργού της αντίφασης: ένα στράτευμα που σκοπό έχει την συντήρηση της Αυτοκρατορικής Pax. Οι τεχνολογικώς κατώτεροι στρατιωτικοί μηχανισμοί των βαρβάρων δεν υπέφεραν από τέτοια αντίφαση. Όσο και πρωτόγονοι, ήταν στρατιωτικοί μηχανισμοί των οποίων η εντελέχεια ήταν η άσκηση στρατιωτικής βίας και όχι η συντήρηση της Pax. Κάθε φορά που η εντελέχεια αυτή εκινείτο από υποβόσκουσα «δυνάμει» σε υλοποιημένη «ενεργεία» έκφραση, κάθε φορά που εκτελούσε στρατιωτικές επιχειρήσεις εναντίον της Αυτοκρατορίας, επιβεβαίωνε και επικύρωνε την βιωσιμότητα του νέου τρόπου νοηματοδότησης, της διαλεκτικής δυνάστευσης-υποταγής που αποτελούσε και την οργανωτική-συστατική της αρχή. Η επιβεβαίωση αυτή λειτουργούσε τόσο στα μάτια των ίδιων των επιδρομέων, όσο και στα μάτια των παρακμιακών υποσυνόλων του υπό αποσύνθεση Imperium.

    Μέσα σ’ αυτές τις δραματικές συνθήκες γενικής κατάρρευσης των παραδοσιακών νοηματοδοτικών μηχανισμών, πραγματοποιήθηκε ο εκχριστιανισμός της Δύσεως. Οι προελαύνουσες φυλές επιδρομέων εγκολπώθηκαν την Αρειανή εκδοχή, γιατί χρειάζονταν κάποιο νοηματικό στήριγμα για την πρώτη οικουμενική τους εμπειρία, την γενικευμένη επιδρομή εναντίον μιας οικουμενικής Αυτοκρατορίας και την, επίσης γενικευμένη, μετατροπή των επιδρομέων από νομαδικά σε στάσιμα σύνολα. Για τους υπό ανηλεή επίθεση πληθυσμούς της Αυτοκρατορίας, η ραγδαία προσχώρηση στη Αυγουστίνεια εκδοχή του Χριστιανισμού – όπου προέχουν τα παρήγορα συναισθήματα ενοχής και μετανοίας – απεδείχθη το καταπραϋντικό που απάλυνε την κατάρρευση, επιτέλους, εκείνων των μορφών ψυχολογικής ταυτότητας και νοηματοδότησης που ματαίως προσπάθησε επί χίλια χρόνια να περισώσει το Imperium.

    Κατακτητές και κατακτημένοι πληθυσμοί συμφιλιώθηκαν όταν ολόκληρη η Εσπερία διοργανώθηκε βάσει ενός ιδεολογήματος συγκερασμού του Αρειανισμού των κατακτητών και του Αυγουστινιανισμού των κατακτημένων, που κατόρθωσε ο Θωμάς Ακινάτης. Κι αυτή είναι η απαρχή της μοντέρνας ατομοκρατίας. Ο Θωμισμός είναι η σύγχρονη ατομικότητα, αυτή που διανύει την σημερινή κρίση, και επίκεντρό του είναι η Δυτική Ευρώπη, όχι η Αμερική. Καρτεσιανισμός, Γούλφεια μεταφυσική, Λαϊμπνίτσεια μοναδολογία, το Εγέλειο σχήμα, η εξοντωτική αντι-Θωμιστική κριτική του Κάντ, ακόμα και το πρόσφατο μετα-νεωτερικό κίνημα αποδόμησης , δεν είναι παρά απόπειρες περισώσεως της Θωμιστικής ατομοκρατίας από τις Θωμιστικές της συνέπειες: στην διαλεκτική ατόμου-συνόλου τι προέχει, το άτομο ή το σύνολο; το αυγό ή η κότα;

    Μέσα στα πλαίσια των λελογισμένων σχέσεων ατόμου-συνόλου, το αδιέξοδο είναι πλήρες, τέλειο και αρραγές. Εξασφαλίζει κρίση αέναη, πολύ περισσότερο αέναη από εκείνη την χιλιετή του Imperium Romanum. Η μόνη ελπίδα διεξόδου – της Θείας επεμβάσεως εξαιρουμένης – είναι η φυγή στο χαώδες μη-εισέτι-λελογισμένο, κι αυτή δεν προσφέρει προεξοφλημένες εγγυήσεις. Με άλλα λόγια, η γριφώδης χοάνη της Αμερικής.

    Είναι λάθος να νομίζουμε ότι την κρίση της νεωτερικής, δηλαδή Θωμιστικής, ατομικότητας την ανακάλυψε η γενιά μας, ή έστω ο εικοστός αιώνας.

    2. Η Αμερική

    Η κεντρική αντινομία του όψιμου, Θωμιστικού δυτικοευρωπαϊκού υποδείγματος ατομικότητας έγκειται στο γεγονός ότι το σύνολου στο οποίο αντιστοιχεί συγκροτείται από την σχέση κυριάρχησης-υποτελείας.

    Το ίδιο δεν συμβαίνει με άλλα σύνολα. Το διάφορα υποσύνολα του Imperium Romanum συνεκροτούντο από ποικίλες σχέσεις αμοιβαιότητας και λίγο-πολύ ισοτιμίας, όπως εκείνες των ελευθέρων ελληνίδων πόλεων, ή της βουκολικής και γεωργικής κοινοκτημοσύνης διαφόρων αγροτικών εθνοφυλετικών συνόλων, ή της ιεραρχημένης αμοιβαιότητας των πατερναλιστικών βασιλείων. Η επιστεγάζουσα σχέση μεταξύ των υποσυνόλων του Imperium στηριζόταν κυρίως σε ιδρυτικές συμβάσεις και συμβόλαια και μόνον δευτερευόντως στην ένοπλη βία. Η σχέση κυριάρχησης-υποτελείας ήταν δευτερεύον και όχι πρωταρχικό στοιχείο της συγκρότησης και συντήρησης του συνόλου.

    Έγινε πρωταρχική με την μετάβαση στην όψιμη ατομικότητα μετά την υπερίσχυση των εισβολέων στρατιωτικο-νομαδικών φύλων. Εκφράστηκε με την εγκαθίδρυση του φεουδαρχισμού ως συστήματος διακυβέρνησης και οικονομίας και εν καιρώ καλλωπίστηκε με τίτλους ευγενείας, φανταχτερές ενδυμασίες, χαριτωμένα λαϊκά ήθη και έθιμα, σαγηνευτική λογοτεχνία, λαϊκές μπαλλάντες και έπη, συγκλονιστική αρχιτεκτονική, συναρπαστική μουσική, από ηρωϊκά εμβατήρια μέχρι ερωτικές καντάδες, πού μετατρέπουν με εκπληκτική ομοφωνία την ερωτική σχέση σε «κατάκτηση»/ «υπόκυψη».

    Το πρόβλημα κυριάρχησης-υποτελείας, ως οργανωτικής αρχής ενός συνόλου, είναι ότι εξ υπαρχής υπονομεύει την συνοχή ατόμων-στοιχείων του συνόλου. Δημιουργεί μια αέναη ένταση μεταξύ των ατόμων-στοιχείων, επειδή ως άτομα του συγκεκριμένου αυτού συνόλου κυριολεκτικά λαχταρούν να επιβεβαιώσουν την υποτέλειά τους – συνήθως υπό το πρόσχημα της αγάπης τους για την θαλπωρή και την σαγηνευτική ομορφιά των «παραδόσεων» και των τόσων άλλων γνώριμων ιστών που δένουν – αλλά ως πρόσωπα, δηλαδή υποκείμενα ελεύθερης βούλησης δεν μπορούν παρά να τείνουν προς την κατάλυση της υποτελείας τους. Μέσα στο συγκεκριμένο πλαίσιο νοηματοδότησης της ιδιάζουσας ευρωπαϊκής ατομικότητας, άλλος τρόπος δεν υπάρχει κατάλυσης της υποτελείας παρά η μετάβαση στην δυνάστευση-κυριάρχηση. Η ευρωπαϊκή ελευθερία διατυπώνεται πάντοτε και κατ’ ανάγκη, ως κυριάρχηση επί του άλλου.

    Ο φεουδάρχης-βαρώνος της αγγλικής Magna Carta δεν νοιώθει ελεύθερος απέναντι στον αυθαίρετο βασιλιά του, αν δεν κατοχυρώσει νομικώς την κυριάρχησή του πάνω στους φυσικούς του κολλήγους. Ο προτεστάντης μικροπρίγκιπας δεν νοιώθει ελεύθερος απέναντι στον Καθολικό Αψβούργο, αν δεν μπορεί να επιβάλλει τις θρησκευτικές του προτιμήσεις στους υπηκόους του. Ο ιακωβίνος δεν νοιώθει ελεύθερος, αν δεν μπορεί να επιβάλει το Κράτος του Ορθολογισμού επί πάντων και πασών. Το πιο παράδοξο απ’ όλα, ο προλετάριος δεν νοιώθει ελεύθερος αν δεν εναποθέσει την ελεύθερη βούλησή του στα στιβαρά χέρια του Κόμματος, ώστε αυτό να επιβάλει την κυριάρχησή του επί της «μπουρζουαζίας».

    Ο Διαφωτισμός πρότεινε μια κάποια λύση: εναποθέστε όλοι την αλλοτριωμένη αυτή επιθυμία ελευθερίας (δηλαδή την επιθυμία για κυριάρχηση) στο Κράτος που αναλαμβάνει να ρυθμίσει τα ασυμβίβαστα. Έτσι ολοκληρώνεται, με την Γαλλική Επανάσταση του 1789 ο νομικός θεσμός του Κυρίαρχου Κράτους, που στην βρεφική μορφή του πρωτοεμφανίστηκε με την Ειρήνη της Βεστφαλίας του 1648, που επιστέγασε το αποτέλεσμα του θρησκευτικού Τριακονταετούς πολέμου μεταξύ καθολικού αυτοκράτορα και προτεσταντών ηγεμονίσκων.

    Η αμερικανική εμπειρία αρχίζει κατά την διάρκεια του Τριακονταετούς πολέμου όταν ακραίες θρησκευτικές μειονότητες προτίμησαν την φυγή στο άγνωστο από την εμπόλεμη διαδοχή σχημάτων κυριάρχησης-υποτελείας. Την εποχή αυτή ιδρύονται οι αγγλόφωνες αποικίες της Βορείου Αμερικής, που διαφεύγουν την δικαιοδοσία του αγγλικού θρόνου μέχρι το 1676, εικοσιοκτώ χρόνια μετά την λήξη του Τριακονταετούς πολέμου. Ενσυνείδητα ή όχι, οι πρώτοι άποικοι-φυγάδες απέρριπταν την πρόταση, ότι ενδέχεται να δικαιωθούν οι επιδιώξεις ανθρώπινης ελευθερίας μέσα στο πλαίσιο αγώνων κυριάρχησης-υποτελείας, που πρότεινε – και εξακολουθεί να προτείνει – το ευρωπαϊκό υπόδειγμα ατομικότητας. Ήταν η πρώτη ρωγμή, παρ’ όλα τα όποια άλλα τρωτά της. Το κυρίως τρωτό, η έλλειψη ενάρθρωσης του εγχειρήματος, που εξακολουθεί μέχρι σήμερα, ως έλλειψη αμερικανικού πολιτικού λόγου. Η έλλειψη αυτή καταμαρτυρεί το απέλπιδον του εγχειρήματος: άλμα στο κενό, φυγή από το ευγλώττως διαρθρωμένο, λελογισμένο ευρωπαϊκό παράδοξο κυριάρχησης-υποτελείας, στο άναρθρο χάος του Νέου Κόσμου, όπου κυριαρχεί το χαοτικό δαιμόνιο του Κακού, προσωποποιημένο από τον Σαιξπηρικό Κάλιμπαν στην τραγωδία «Η Θύελλα». (Από την «Θύελλα» κλέβει ο Χάξλεϋ την φράση «γενναίος, νέος κόσμος» και σου συστήνω να την διαβάσεις ως τον επιτυχέστερο, μέχρι σήμερα, συμβολισμό της σχέσεως Νέου Κόσμου και Γηραιάς Ηπείρου. Ο Κάλιμπαν προσωποποιεί το χάος, τον «δαίμονα» του Νέου Κόσμου, αλλά ο Πρόσπερο προσωποποιεί την μεγολυφυία, το δημιουργικό «δαιμόνιο» του Νέου Κόσμου. Η τραγωδία τελειώνει με την αρμονική συμφιλίωση Νέου Κόσμου και Γηραιάς Ηπείρου, βάσει του δημιουργικού δαιμονίου).

    Συντομογραφικά: η Αμερική εξακολουθεί να είναι η ενσωμάτωση της απόρριψης της δυναμικής κυριάρχησης-υποταγής – της οργανωτικής αρχής του δυτικοευρωπαϊκού συνόλου – όσο κι αν αυτό που σου λέω να σε ξενίζει και ίσως να σε εξοργίζει. Όταν η Αμερικανική Επανάσταση του 1776 (εικοσιδύο χρόνια ΠΡΙΝ από την Γαλλική) πολιτογράφησε αυτή την απόρριψη του ευρωπαϊκού υποδείγματος, το έκανε θεσμοθετώντας ένα κράτος πού είναι όχι απλώς αντιθετικό, αλλά εντελώς διαφορετικό του Κυρίαρχου Κράτους της Γαλλικής Επαναστάσεως και της Ειρήνης της Βεστφαλίας.

    Η συνταγματική σύσταση του Αμερικανικού Κράτους ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΙ στο Κράτος κάθε ανάμειξη στις ατομικές ελευθερίες, του αφαιρεί εξουσιοδοτήσεις και κυριαρχικά δικαιώματα. Η Γαλλική επανάσταση, αντιθέτως, ΑΝΑΘΕΤΕΙ στο ευρωπαϊκό κράτος την αρμοδιότητα προασπίσεως των ατομικών δικαιωμάτων. Εν γένει, το αμερικανικό κράτος και η νομική του υποδομή προασπίζει τα δικαιώματα των μειοψηφιών εναντίον της ενδεχόμενης τυραννίας της πλειοψηφίας, και το ευρωπαϊκό κράτος κατοχυρώνει τα δικαιώματα της πλειοψηφίας εναντίον της κωλυσιεργίας των μειοψηφιών. Δεύτερη σπουδαία διαφορά είναι ότι η βασική αρχή του ευρωπαϊκού νομικού συστήματος (Ρωμαϊκό Δίκαιο, Ναπολεόντειος Κώδικας) είναι, ότι όσα δεν επιτρέπονται ρητώς, απαγορεύονται. Ενώ η ιδρυτική αμερικανική νομική αρχή (κληρονομημένη από την Αγγλία) είναι ότι όσα δεν απαγορεύονται ρητώς, επιτρέπονται.

    Πάνω από δύο αιώνες χωρίς διάλειμμα ή διακοπή (ακόμα και κατά την διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου) το νομικό και συνταγματικό αυτό σύστημα λειτούργησε αδιαλείπτως, πράγμα που παραδόξως αναδεικνύει τις Ηνωμένες Πολιτείες ως την αρχαιότερη αδιαλείπτως λειτουργούσα πολιτεία στον κόσμο – αν και είναι το νεαρότερο «έθνος». Το σύστημα αυτό, δηλαδή, εμπεριέχει αντοχές και δυναμισμούς που δεν παρατηρούνται σε κανένα άλλο. Το ερώτημα είναι, από πού προέρχονται αυτές οι αντοχές και οι δυναμισμοί;

    Άλλη, πιο γόνιμη διατύπωση του ίδιου ερωτήματος είναι: Τι είδους «σύνολο» είναι η αμερικανική κοινωνία; Ποιά είναι η οργανωτική αρχή του αμερικανικού συνόλου που αντιστοιχεί στην ευρωπαϊκή οργανωτική αρχή δυνάστευσης-υποταγής; Την απάντηση την δίνει η ίδια η διαδικασία σύστασης του αμερικανικού πληθυσμού.

    Ο πληθυσμός αποτελείται από πρώην άτομα του δυτικοευρωπαϊκού συνόλου, που όμως απορρίπτουν (για τον εαυτό τους, τουλάχιστον) την πρόταση δυνάστευσης-υποταγής. Απωθούνται από τον θετικό πόλο δυνάστευσης-υποταγής και προσελκύονται προς το αρνητικό πόλο μη-δυνάστευσης – μη-υποταγής. Σαν άτομα όμως, έχουν ήδη διαμορφωθεί από το γεγονός ότι κατάγονται από το σύνολο δυνάστευσης-υποταγής. Κατάγονται μεν, αποποιούνται δε. Οι κληρονομικοί νοηματοδοτικοί τους μηχανισμοί προέρχονται από το σχήμα δυνάστευσης-υποταγής, αλλά η πράξη αυτοκαθορισμού τους – η μετανάστευση – είναι η «μετα βδελυγμίας» αποποίηση της καταγωγής αυτής. Η ορκομωσία του πολίτη των ΗΠΑ, μέχρι σήμερα, περιέχει τις λέξεις «αποποιούμαι κάθε ηγεμόνα και δυνάστη» (I reject every Prince and Potentate), το αρνητικό στοιχείο της πολιτογράφησης. Περιέχει επίσης την υπόσχεση να «υπερασπισθώ το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών» (uphold the Constitution of the United States), το θετικό στοιχείο της πολιτογράφησης.

    Το Σύνταγμα αυτό είναι ένα από τα συντομότερα κείμενα του είδους του και αποτελείται από δύο μέρη, τα Άρθρα και της Τροπολογίες. Τα μεν Άρθρα περιορίζουν τις αρμοδιότητες των τριών εξουσιών – εκτελεστικής, νομοθετικής και δικαστικής – στις μεταξύ τους σχέσεις, και τις αρμοδιότητες της Κοινοπολιτείας έναντι των συνιστωσών Πολιτειών. Οι δε Τροπολογίες – ο λεγόμενος Χάρτης Δικαιωμάτων, Bill of Rights – περιορίζουν, και περιορίζουν ασφυκτικά τις αρμοδιότητες και δικαιοδοσίες του Κράτους εν γένει, έναντι των ατόμων-πολιτών. Το κείμενο επίσης απαγορεύει τίτλους ευγενείας σε αμερικανούς πολίτες.

    Η αμερικανική εκδοχή ατομικών δικαιωμάτων είναι αποφατική και η ευρωπαϊκή εκδοχή είναι καταφατική. Αυτή είναι η θεμελιώδης διαφορά αμερικανικής και δυτικοευρωπαϊκής ατομικότητας. Κατά τα άλλα, και οι δυο εκδοχές προέρχονται από την ίδια πηγή της Θωμιστικής Νεωτερικότητας.

    Η φαινομενικά ευτελής αυτή διαφορά εμπεριέχει κολοσσιαίες συνέπειες για το μέλλον της ανθρωπότητας. Η αμερικανική εκδοχή, επειδή ακριβώς είναι αποφατική, εμπεριέχει την δυναμική ανησυχίας, πειραματισμού, έρευνας, «ψαξίματος», την περιπέτεια της αυτοανακάλυψης. Η ευρωπαϊκή εκδοχή, επειδή ακριβώς είναι καταφατική, είναι στάσιμη και αδιέξοδη.

  3. και της Ειρήνης της Βεστφαλίας.

    Η συνταγματική σύσταση του Αμερικανικού Κράτους ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΙ στο Κράτος κάθε ανάμειξη στις ατομικές ελευθερίες, του αφαιρεί εξουσιοδοτήσεις και κυριαρχικά δικαιώματα. Η Γαλλική επανάσταση, αντιθέτως, ΑΝΑΘΕΤΕΙ στο ευρωπαϊκό κράτος την αρμοδιότητα προασπίσεως των ατομικών δικαιωμάτων. Εν γένει, το αμερικανικό κράτος και η νομική του υποδομή προασπίζει τα δικαιώματα των μειοψηφιών εναντίον της ενδεχόμενης τυραννίας της πλειοψηφίας, και το ευρωπαϊκό κράτος κατοχυρώνει τα δικαιώματα της πλειοψηφίας εναντίον της κωλυσιεργίας των μειοψηφιών. Δεύτερη σπουδαία διαφορά είναι ότι η βασική αρχή του ευρωπαϊκού νομικού συστήματος (Ρωμαϊκό Δίκαιο, Ναπολεόντειος Κώδικας) είναι, ότι όσα δεν επιτρέπονται ρητώς, απαγορεύονται. Ενώ η ιδρυτική αμερικανική νομική αρχή (κληρονομημένη από την Αγγλία) είναι ότι όσα δεν απαγορεύονται ρητώς, επιτρέπονται.

    Πάνω από δύο αιώνες χωρίς διάλειμμα ή διακοπή (ακόμα και κατά την διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου) το νομικό και συνταγματικό αυτό σύστημα λειτούργησε αδιαλείπτως, πράγμα που παραδόξως αναδεικνύει τις Ηνωμένες Πολιτείες ως την αρχαιότερη αδιαλείπτως λειτουργούσα πολιτεία στον κόσμο – αν και είναι το νεαρότερο «έθνος». Το σύστημα αυτό, δηλαδή, εμπεριέχει αντοχές και δυναμισμούς που δεν παρατηρούνται σε κανένα άλλο. Το ερώτημα είναι, από πού προέρχονται αυτές οι αντοχές και οι δυναμισμοί;

    Άλλη, πιο γόνιμη διατύπωση του ίδιου ερωτήματος είναι: Τι είδους «σύνολο» είναι η αμερικανική κοινωνία; Ποιά είναι η οργανωτική αρχή του αμερικανικού συνόλου που αντιστοιχεί στην ευρωπαϊκή οργανωτική αρχή δυνάστευσης-υποταγής; Την απάντηση την δίνει η ίδια η διαδικασία σύστασης του αμερικανικού πληθυσμού.

    Ο πληθυσμός αποτελείται από πρώην άτομα του δυτικοευρωπαϊκού συνόλου, που όμως απορρίπτουν (για τον εαυτό τους, τουλάχιστον) την πρόταση δυνάστευσης-υποταγής. Απωθούνται από τον θετικό πόλο δυνάστευσης-υποταγής και προσελκύονται προς το αρνητικό πόλο μη-δυνάστευσης – μη-υποταγής. Σαν άτομα όμως, έχουν ήδη διαμορφωθεί από το γεγονός ότι κατάγονται από το σύνολο δυνάστευσης-υποταγής. Κατάγονται μεν, αποποιούνται δε. Οι κληρονομικοί νοηματοδοτικοί τους μηχανισμοί προέρχονται από το σχήμα δυνάστευσης-υποταγής, αλλά η πράξη αυτοκαθορισμού τους – η μετανάστευση – είναι η «μετα βδελυγμίας» αποποίηση της καταγωγής αυτής. Η ορκομωσία του πολίτη των ΗΠΑ, μέχρι σήμερα, περιέχει τις λέξεις «αποποιούμαι κάθε ηγεμόνα και δυνάστη» (I reject every Prince and Potentate), το αρνητικό στοιχείο της πολιτογράφησης. Περιέχει επίσης την υπόσχεση να «υπερασπισθώ το Σύνταγμα των Ηνωμένων Πολιτειών» (uphold the Constitution of the United States), το θετικό στοιχείο της πολιτογράφησης.

    Το Σύνταγμα αυτό είναι ένα από τα συντομότερα κείμενα του είδους του και αποτελείται από δύο μέρη, τα Άρθρα και της Τροπολογίες. Τα μεν Άρθρα περιορίζουν τις αρμοδιότητες των τριών εξουσιών – εκτελεστικής, νομοθετικής και δικαστικής – στις μεταξύ τους σχέσεις, και τις αρμοδιότητες της Κοινοπολιτείας έναντι των συνιστωσών Πολιτειών. Οι δε Τροπολογίες – ο λεγόμενος Χάρτης Δικαιωμάτων, Bill of Rights – περιορίζουν, και περιορίζουν ασφυκτικά τις αρμοδιότητες και δικαιοδοσίες του Κράτους εν γένει, έναντι των ατόμων-πολιτών. Το κείμενο επίσης απαγορεύει τίτλους ευγενείας σε αμερικανούς πολίτες.

    Η αμερικανική εκδοχή ατομικών δικαιωμάτων είναι αποφατική και η ευρωπαϊκή εκδοχή είναι καταφατική. Αυτή είναι η θεμελιώδης διαφορά αμερικανικής και δυτικοευρωπαϊκής ατομικότητας. Κατά τα άλλα, και οι δυο εκδοχές προέρχονται από την ίδια πηγή της Θωμιστικής Νεωτερικότητας.

    Η φαινομενικά ευτελής αυτή διαφορά εμπεριέχει κολοσσιαίες συνέπειες για το μέλλον της ανθρωπότητας. Η αμερικανική εκδοχή, επειδή ακριβώς είναι αποφατική, εμπεριέχει την δυναμική ανησυχίας, πειραματισμού, έρευνας, «ψαξίματος», την περιπέτεια της αυτοανακάλυψης. Η ευρωπαϊκή εκδοχή, επειδή ακριβώς είναι καταφατική, είναι στάσιμη και αδιέξοδη.

  4. Αγαπητέ Κε Ζιάκα,

    ευχαριστώ για τη μακροσκελή απάντησή σας, η οποία παρέχει πλήθος χρήσιμων πληροφοριών, πολύτιμων οπωσδήποτε σε μένα και άξιων νέας μελέτης.

    Βλέπω, πως συμφωνούμε:
    Γράφετε: ” Η Αμερικανική Επανάσταση [b]επιχείρησε[/b] να δημιουργήσει κράτος στους αντίποδες του ευρωπαϊκού ….” Ακριβώς εκεί είναι η συμφωνία μας. Το επεχείρησαν. Μερικώς δε, τόσο στη διάρκεια όσο και στην ουσία το πέτυχαν. Όπως όμως το εκφράζει πολύ συγκεκριμένα ο συνομιλητής σας: ” Το κυρίως τρωτό, η έλλειψη ενάρθρωσης του εγχειρήματος, που εξακολουθεί μέχρι σήμερα, ως έλλειψη αμερικανικού πολιτικού λόγου. Η έλλειψη αυτή καταμαρτυρεί το απέλπιδον του εγχειρήματος.” Ποιός θα τολμούσε να αναφερθεί στην Αθηναϊκή Επανάσταση ως στερούμενη πολιτικού λόγου; Και ποιός θα την χαρακτήριζε “απέλπιδη” αυτήν που επεκράτησε και δεν ανετράπη με κάποιο Θερμιδωρ και παρήγαγε τέτοιο πολιτισμό που ακόμα απορούμε;

    Ίσως, τέλος, θα μπορούσαμε να συμφωνήσουμε και σε κάτι ακόμη: Άλλο ” άποικοι-φυγάδες “, που γράφει ο συνομιλητής σας για τους Αμερικανούς, οι οποίοι δραπέτευσαν από τον έλεγχο της εξουσίας στην πατρίδα τους για να περιέλθουν σε νέα, εκεί που πήγαν, και άλλο η επανάσταση στον τόπο σου, όπου διώχνεις τον εξουσιαστή σου και ζεις χωρίς νέο εξουσιαστή για ένα αιώνα!!

    Θα διατηρήσω λοιπόν την άποψη πως μιλάμε για χαώδεις διαφορές ανάμεσα στο ΕΓΧΕΙΡΗΜΑ των Αμερικανών (καθόλα σημαντικότατο) και στο ΕΠΙΤΕΥΓΜΑ των Αθηναίων. Καλή απόπειρα το Σύνταγμα των Αμερικανών και ο Πολιτειακός έλεγχος. Άλλο όμως αυτό και άλλο το Αθηναϊκό επίτευγμα της επανάστασης του 6ου αιώνα και της ΜΗ ΑΝΑΤΡΟΠΗΣ ΤΗΣ ΓΙΑ ΕΝΑ ΑΙΩΝΑ, με παράλληλη παραγωγή πολιτισμού, εν μέσω δύο πολέμων συγκλονιστικής διακύβευσης.

    Εξ όσων διαβάζω, ΑΥΤΟ ΔΕΝ ΕΙΧΕ ΓΙΝΕΙ ΠΟΤΕ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΟΥΔΕΠΟΤΕ ΕΠΑΝΑΛΉΦΘΗΚΕ ΕΚΤΟΤΕ.
    Κατά τούτο, λοιπόν, νομίζω πως ο Παπαϊωάννου βλέπει τη μοναδικότητα της Αθηναϊκής Επανάστασης και εξ αυτού την ξεχωρίζει από όλες τις άλλες.

  5. Χαίρομαι κ. Κοντογιώργο που βρήκατε χρήσιμη την απάντησή μου. Συμφωνούμε. Η κλασική Αθήνα ενσάρκωσε το άνω όριο της πολιτειακής εξέλιξης του ελληνικού πολεοκρατικού περιεκτικού κοινωνείν (Ευ. Κοροβίνης). Οι ΗΠΑ ενσαρκώνουν, αντίστοιχα, το άνω όριο του νεωτερικού – εθνοκρατικού κοινωνείν. Αν αγνοήσουμε την ουσιώδη διαφορά πολεοκρατικού /εθνοκρατικού τύπου και λάβουμε ως μέτρο σύγκρισης το ανάπτυγμα της ελευθερίας (ατομική, κοινωνική, πολιτική ελευθερία), θα πρέπει να συμφωνήσουμε και με τον καθηγητή Γ. Κοντογιώργη, ότι το αμερικανικό πολίτευμα αντιστοιχεί σε αρχαϊκή / προ-αντιπροσωπευτική φάση του αθηναϊκού υποδείγματος.

  6. Ευχαριστώ ολόθερμα και τους τρεις: Τον κ. Ζιάκα, τον κ. Κοντογιώργη, για τον τόσο βαθύ και εποικοδομητικό τους διάλογο με θέμα την ιστορική αναδρομή της πολιτικής θεωρίας και εξέλιξης, αλλά και τον κ. Βεργή με το ιστολόγιό του που μας δίνει την ευκαιρία να μπούμε στον κόσμο της διανόησης, ξεχνώντας την απελπιστική κατάσταση που μας ρίχνουν αναίσχηντα οι πολιτικοί δολοφόνοι της ελληνικής Ιστορίας και ψυχής.

    Είδα φως και μπήκα… και ερωτώ:

    Τα τεχνολογικά επιτεύγματα, κομπιούτερ, πυρηνικά όπλα, κ.λ.π., δεν επισπεύδουν τις εξελίξεις στην πολιτειολογία;
    Πριν, για να γίνει γνωστή και αποδεκτή μια νέα θεωρία χρειάζοταν χρόνια. Σήμερα οι οπαδοί μαζεύοντα σχετικά αμέσως!
    Πριν, τα αποτελέσματα μιας επανάστασης είχαν πολλά θύματα. Σήμερα τα αποτελέσματα μπορεί να είναι ο αφανισμός της ανθρωπότητας και, ίσως, η καταστροφή της γης.

    Η απαξία της Θρησκείας στον λεγόμενο “πολιτισμένο” κόσμο δεν έχει, ή δεν τείνει να έχει τρομερές αρνητικές συνέπειες στην καθημερινή ζωή; Δεν μας έχει οδηγήσει στην αναζήτηση της “ευτυχίας” σε ηδονές από τη μέση και κάτω(!), με συνέπεια, ιδίως στην Αμερική, η τέχνη και η φιλοσοφική σκέψη να είναι τόσο κατώτερη από τις αντίστοιχες των προηγούμενων αιώνων; (αναφέρομαι στα καλλιτεχνικά επιτεύγματα του Χόλλυγουντ κ.λ.π….) και μάλιστα με το να εξάγωνται ανά τον κόσμο δηλητηριάζουν και τους υπόλοιπους.

    Προσωπικά πιστεύω λοιπόν στο Ελληνικό τρίπτυχο: Πατρίδα, Θρησκεία, Οικογένεια. (μοιάζει αυθαίρετο και ασυνάρτητο συμπέρασμα, αλλά εδώ σχολιάζω, Δεν γράφω μελέτη

    και πάλι ευχαριστώ
    γ.κ.

  7. Διάβασα με θαυμασμό και ενθουσιασμό το κείμενο όσο και τον διάλογο στα σχόλια. Κύριε Ζιάκα δεν έχω λόγια για να εκφράσω την ευγνωμοσύνη για τη διαδικασία σκέψης στην οποία με βάζετε μέσα από τα βιβλία σας και τις παρεμβάσεις σας.

    Έχω όμως ένα, πιθανότατα αφελές και ταπεινό, ερώτημα. Η μεγιστοποίηση της ελευθερίας, (και η ίδια η ροπή προς αυτήν) μέσω και της αποφατικής κατοχύρωσης δικαιωμάτων στο αμερικανικό υπόδειγμα κρίνεται ως επιτρέπουσα τη δυναμική της ανησυχίας, ως υπερβαίνουσα ένα αδιέξοδο της ευρωπαϊκής εκδοχής. Αντιγράφω όμως από κείμενό σας, στο άρθρο “Μιλάμε για την κρίση του ίδιου του Υποκειμένου”:

    “Η νεωτερικότητα θεμελιώθηκε στη μηδενιστική νοηματοδότηση της αυθυπερβατικής διάστασης του ανθρώπου. Στη συρρίκνωση του υποκειμένου στην αυτοεπιβεβαιωτική του διάσταση (ατομικισμός-φιλελευθερισμός). Πίστεψε ότι οι ελεύθερα αντικρουόμενες ατομικές επιδιώξεις εναρμονίζονται μόνες τους, κάνοντας τη δικαιοσύνη να ξεπηδά αυτόματα από την ατομική ελευθερία.”

    Αυτή η ουδετερότητα του αμερικανικού υποδείγματος, η πίστη στον αυτοματισμό “μεγιστοποίηση ελευθερίας-μεγιστοποίηση δικαιοσύνης” πλήρως αδιάφορη για την (σχετική) κατάφαση της δικαιοσύνης, νομιζόμενη έστω, στο ευρωπαϊκό υπόδειγμα, δεν είναι υπεύθυνη για την έκλειψη του Υποκειμένου της Νεωτερικότητας; Δηλαδή, η Αμερικανική Εκδοχή δεν αποσάρθρωσε τον φορέα της, σε σημείο ανεπίστρεπτο και μηδενιστικό; Δεν ακύρωσε την αυθυπερβατική διάσταση σε βαθμό πλήρη, ή πάντως πληρέστερο από την έστω “σταυροφορική” εκδοχή της Ευρώπης, με συνέπεια τη μετατροπή του ελευθεριακού Ατόμου σε κοινωνικό αυτόματο; Δεν αναιρεί επομένως ως τέτοιο, τη δυναμική της ανησυχίας; Ή ίσως πιστεύετε ότι ακριβώς εκεί, στην αποσάρθρωση του νεωτερικού υποκειμένου, στην εισβολή του τραγικού, έγκειται ο δυναμισμός της;

    Αν βεβαίως δείτε το σχόλιο, τόσους μήνες μετά.

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here