Τα δυο μεγάλα πρόσφατα κύματα αύξησης του παγκόσμιου χρέους συνδέθηκαν με την αντιμετώπιση της χρηματοπιστωτικής κρίσης, που ξέσπασε το 2007, και της πανδημίας του κορονοϊού, μια δεκαετία και πλέον αργότερα. Οι κυβερνήσεις μετά το 2007 δανείσθηκαν τρισεκατομμύρια για να διασώσουν ιδιωτικούς πιστωτικούς οργανισμούς κυρίως, Στο αυξημένο αυτό παγκόσμιο χρέος προστέθηκε και το χρέος της περιόδου της πανδημίας ώστε το κολοσσιαίο χρέος που προέκυψε να καταστεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της παγκόσμιας οικονομίας σήμερα.
Στο παρόν άρθρο θα επιχειρήσουμε εν συντομία μια ιστορική αναδρομή στους τύπους απάντησης στην υπερχρέωση με στόχο να προσεγγίσουμε στην συνέχεια την παρούσα κατάσταση, ιδίως στον Παγκόσμιο Νότο. Ιστορικά οι πρώτες καταγραφές χρέους σημειώνονται στην Μεσοποταμία την τρίτη χιλιετία π.Χ. Οι πήλινες πλάκες στις οποίες καταγράφονταν σε σφηνοειδή γραφή τα χρέη, είτε προς το κράτος είτε προς τους ιδιώτες, προηγήθηκαν κατά πολύ της κυκλοφορίας των μεταλλικών νομισμάτων και θυμίζουν στους παλιότερους από εμάς το τεφτέρι του μπακάλικου. Τα χρέη αποπληρώνονταν μαζεμένα με κριθάρι στον καιρό της συγκομιδής και αποτιμώντο σε ασήμι. Υπήρχε σταθερή ισοτιμία μεταξύ κριθαριού και αργύρου.
Σε περιόδους με κακές σοδειές προέκυπτε υπερχρέωση με αποτέλεσμα οι χωρικοί να χάνουν τις περιουσίες των ή ακόμη και να παραδίδουν μέλη της οικογενείας των ως δούλους στους δανειστές. Η εγκατάλειψη των πόλεων και η στροφή στον νομαδικό και ληστρικό βίο ήταν οι συνέπειες της κοινωνικής κρίσης που συνδέονταν με την υπερχρέωση. Μπροστά σε αυτήν την κατάσταση -και από ένα σημείο και πέρα- έγινε παράδοση για κάθε νέο ηγεμόνα να κάνει μια νέα αρχή, απαλείφοντας όλα τα χρέη και παρέχοντας γενική αμνηστία. Το χάρισμα των χρεών στην Μεσοποταμία υπήρξε το νομικό προηγούμενο της περιοδικής απαλοιφής των χρεών στα έτη του Ιωβηλαίου στο αρχαίο Ισραήλ.
Στον όψιμο μεσαίωνα τώρα, τον 12ο αιώνα η καθολική εκκλησία, που μέχρι τότε καταδίκαζε με τους εκκλησιαστικούς της νόμους τον δανεισμό με τόκο, επιτρέπει για πρώτη φορά την καταβολή τόκων για χρέη μέσω των οποίων χρηματοδοτούντο οι Σταυροφορίες κατά των μουσουλμάνων και -ανομολόγητα αρχικά- και κατά των «σχισματικών» ορθοδόξων του Βυζαντίου. Λίγο αργότερα ο καθολικισμός αρχίζει να «καθαγιάζει» και την σύναψη χρεών με τόκο για χρηματοδότηση πολέμων που δεν είχαν καμιά συνάφεια με «ιερούς» σκοπούς.
Στην συνέχεια, στους Νέους Χρόνους, η όλη συζήτηση περί τα χρέη επικεντρώνεται στην σχέση ιδιώτη οφειλέτη και δανειστή και όχι πλέον στον δανεισμό των κρατών. Ο τόκος αντιμετωπίζεται τώρα ως πληρωμή για την παροχή χρήσιμης υπηρεσίας, της πίστωσης. Η αθέτηση της πληρωμής επισύρει συνέπειες και ο δανειστής που σε αρκετές περιπτώσεις είναι ο θύτης θεωρείται ως θύμα.
Πού οδηγεί όμως η υπερχρέωση ως συλλογικό και όχι απλώς ως ατομικό μέγεθος στους Νέους Χρόνους; Στις περισσότερες περιπτώσεις κατατείνει είτε σε πολιτικές επαναστάσεις, όπως η γαλλική επανάσταση (της οποίας προηγήθηκε υπερχρέωση του κράτους και άρνηση των ευγενών να καταβάλλουν φόρους), είτε σε τεχνολογικές επαναστάσεις, όπως η βιομηχανική επανάσταση στην Αγγλία, που συνδέθηκε με την υπερχρέωση η οποία προκλήθηκε από τους ναπολεόντειους πολέμους.
Στο σημείο αυτό ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η αντιμετώπιση της υπερχρέωσης στην ελληνική αρχαιότητα, που ακολουθεί ένα πρότυπο το οποίο βρίσκεται μεταξύ του περιοδικού χαρίσματος χρεών στην Μεσοποταμία και των νεωτερικών πολιτικών ή τεχνολογικών επαναστάσεων. Θα σταθούμε εν προκειμένω στην λύση που έδωσε ο Σόλων στην υπερχρέωση της Αθήνας τον 6ο αιώνα π.Χ. Ο Σόλων έδωσε μεικτή λύση. Δεν αρκέστηκε απλώς στο χάρισμα των χρεών, την περίφημη σεισάχθεια, αλλά προώθησε και μια περιεκτική οικονομική και νομισματική μεταρρύθμιση. Δημιούργησε τις προϋποθέσεις να μετατραπεί η εσωστρεφής αγροτική οικονομία της Αττικής, που βρίσκονταν στα χέρια των γαιοκτημόνων και επικεντρώνονταν στην παραγωγή δημητριακών, σε μια εξωστρεφή ναυτιλιακή και εμπορική οικονομία.
Παρασχέθηκαν, συγκεκριμένα, κίνητρα στροφής στην παραγωγή λαδιού και κρασιού για εξαγωγή και κεραμικών για την μεταφορά των υγρών αυτών προϊόντων. Αναπτύχθηκε επίσης ένα πιστωτικό σύστημα που διευκόλυνε το εξωτερικό εμπόριο και τις εισαγωγές σιταριού και άλλων δημητριακών. Το μονοπώλιο των γαιοκτημόνων έσπασε και ο συνδυασμός της σεισάχθειας με τις μακροπρόθεσμης εμβέλειας δομικές αλλαγές επέτρεψε στους οφειλέτες να ξεχρεωθούν πλήρως και να μην οδηγηθούν σε νέα υπερχρέωση.
Μετά την σύντομη αυτή αναφορά στους τρεις τύπους αντιμετώπισης της υπερχρέωσης (στην Μεσοποταμία, στην πρώιμη νεωτερικότητα και στην Αθήνα του 6ου αιώνα) ερχόμαστε στο μεταμοντέρνο σήμερα. Η τρέχουσα περίοδος αρχίζει στις 15/8/1971 με την κατάργηση από τον Νίξον, τον τότε πρόεδρο των ΗΠΑ, της μετατρεψιμότητας του δολαρίου σε χρυσό και το πέρασμα σε καθεστώς κυμαινόμενων νομισματικών ισοτιμιών. Από την αλλαγή αυτήν και έπειτα εγκαινιάζεται η χρηματιστικοποίηση των οικονομιών. Η κερδοσκοπία στις ισοτιμίες των νομισμάτων και στα χρηματιστήρια εμπορευμάτων, μετοχικών τίτλων και άλλων πιστωτικών προϊόντων εδραιώνεται σταδιακά και αυτονομείται από κάθε άμεση σχέση με την παραγωγή ή ακόμη και με το εμπόριο.
Οι κρίσεις χρέους και τα προγράμματα λιτότητας είναι συνηθισμένα φαινόμενα στην μεταμοντέρνα περίοδο. Οι φτωχές χώρες δανείζονται για να επιβιώσουν, όπως οι φτωχοί αγρότες δανείζονταν στην Μεσοποταμία. Αρκετές χώρες του Παγκοσμίου Νότου βρίσκονται μπροστά στην λεγόμενη παγίδα χρέους. Αδυνατούν να επιβιώσουν και να αναπτυχθούν, αν πάρουν την απόφαση να εξυπηρετήσουν με συνέπεια τα χρέη τους. Στην πραγματικότητα έχουν δυο επιλογές: Ή να κηρύξουν χρεοστάσιο, να αρνηθούν δηλαδή μόνιμα ή προσωρινά να πληρώνουν τα χρέη τους, ή να αποδεχθούν το ξεπούλημα σε εξευτελιστικές τιμές των περιουσιακών στοιχείων του δημόσιου τομέα της οικονομίας των. Η όλη κατάσταση περιπλέκεται από την επιβολή δασμών από τις ΗΠΑ. Με τις εξαγωγές τους να μειώνονται λόγω των δασμών οι χώρες του Νότου δεν διαθέτουν το απαραίτητο συνάλλαγμα για να πληρώνουν τους τόκους των χρεών τους.
Το πρόβλημα των κρατών αυτών δεν μπορεί να αξιολογηθεί και να αποτιμηθεί εύκολα από ηθική άποψη ακολουθώντας την κλασική στην οικονομική επιστήμη διάκριση μεταξύ δανείων με σκοπό την επένδυση και δανείων με σκοπό την κατανάλωση. Μεταξύ δανείων, για παράδειγμα, με στόχο την κατασκευή έργων υποδομής και δανείων για αγορά τροφίμων. Σε αρκετές περιπτώσεις ο δανεισμός είναι προϋπόθεση επιβίωσης ακόμα και αν συνάπτεται για αμιγώς «καταναλωτικούς» σκοπούς. Οπότε και η άρνηση εξυπηρέτησης του χρέους ή έστω η αναδιάρθρωση του με ευνοϊκούς όρους είναι αναγκαία και δικαιολογημένη σε περίπτωση υπεχρέωσης. Αρκεί να συνδυάζεται με εποικοδομητικές μεταρρυθμίσεις.
Πηγές
Debt and civilization-Part1 (An overview). By Criton M.Zoakos.Letopostscripts.net. June 20, 2015
Debt-The first 5.000 Years. By David Graeber. Melvillehouse. 2011
From clean states to debt traps. By Michael Hudson. michael-hudson.com. May 11, 2025.
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Η σούπα", 1902) είναι έργο του Πάμπλο Πικάσο.
δεν υπάρχουν δανειστές και δανειζόμενοι. η Τράπεζα κόβει το χρημα και το μοιράζει στα κράτη, στα κόμματα και στους ιδιωτες. οι πολιτικοί ειναι όργανα των Τραπεζιτων. η παγκοσμιοποίηση δεν ειναι από μόνη της κάτι κακό. καταργουνται οι εθνικοί πόλεμοι και η επιστήμη βοηθα στο να ζουν οι άνθρωποι πιό άνετα. το αντίκρυσμα του χρήματος ειναι τα αγροτοκτηνοτροφικά προϊόντα. αφου οι Τραπεζίτες έχουν στα χέρια τους το φαγητό, μπορουν και κόβουν όσο χρημα θέλουν και το μοιράζουν όπου και όπως θέλουν. έτσι ερμηνεύονται και όλα τα κοινωνικοπολιτικοοικονομικοηθικά θέματα. η Τράπεζα μας βλέπει σαν ένα κοπάδι ζώων και προνοει για την εκτροφή μας. τα περι ελευθερίας και πνευματικης ζωης δεν την απασχολουν. ως Ορθόδοξοι Χριστιανοί καλούμαστε να ζήσουμε με νηστεία, προσευχή και Μυστηριακή ζωή και “έχει ο Θεός”.
https://www.youtube.com/@frGe?app=desktop