Η προσάρτηση της Κριμαίας και η ισορροπία δυνάμεων στο διεθνές δίκαιο

0
915

Σημ. του μεταφραστή: Είναι σημαντικό αυτό το άρθρο (γραμμένο το 2019) γιατί μας παρουσιάζει την επεξεργασία του Διεθνούς Δικαίου που έχει γίνει πρόσφατα στη Ρωσία και πως επανεισάγεται η “ξεχασμένη” αρχή της ισορροπίας δυνάμεων. Ακόμα και η Χάρτα των Η.Ε., την οποία επικαλούνται οι Δυτικοί για να αντικρούσουν τον Ρωσικό αναθεωρητισμό, ερμηνεύεται από αυτή τη Σχολή ως αποτύπωση μίας για την εποχή ισορροπίας σφαιρών επιρροής. Είναι προφανές ότι η “απόσυρση” των ΗΠΑ από την ηγεμονική τους θέση, με κύριο σημείο την αποχώρηση σε μία νύκτα από το Αφγανιστάν, άνοιξε το δρόμο για διεκδίκηση σφαιρών επιρροής από Μεγάλες Δυνάμεις του σήμερα. Είναι τραγικό ότι στις “ωδίνες του πολέμου” προσέρχονται όλοι με ιδεολογικά και διπλωματικά εργαλεία προηγούμενων εποχών. Το μέλλον των Διεθνών Σχέσεων μάλλον σήμερα γεννάται.

Ο Rein Müllerson (Dawn of a New Order: Geopolitics and the Clash of Ideologies, 2017) έχει μία διακριτή καριέρα ως ερευνητής του Διεθνούς Δικαίου. Το βιογραφικό του αναφέρει ότι είναι επίτιμος καθηγητής του Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο του Τάλλιν στην Εσθονία και στο King’s College στο Λονδίνο, όπως και πρώην πρόεδρος του Institut de Droit International. Συναφές είναι για το θέμα μας ότι ήταν ανάμεσα τους ειδικούς του Διεθνούς Δικαίου στη διάρκεια της Περεστρόϊκα, και ήταν πρωτύτερα ένας από τους αγαπημένους καθηγητές του Grigory Tunkin στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας. Πρόσφατα, ο Müllerson είναι ενεργός στο Valdai Discussion Club, που έχει προνομιακή θέση στη Ρωσία του Πούτιν. 

Το σημείο αναφοράς μας θα είναι ό,τι αφορά το Διεθνές Δίκαιο και προκύπτει από jus ad bellum. «Στην έρευνα μου, προσπαθώ κατά το δυνατόν, να προσεγγίσω όλους τους παράγοντες που αναμιγνύονται σε διάφορες κρίσεις και συγκρούσεις ως στοιχειώδη σωματίδια με ρόλους, ενδιαφέροντα και εκδοχές που δεν με επηρεάζουν συναισθηματικά»

Η Ρωσία ως «στοιχειώδες σωματίδιο» απολαμβάνει μία θετική οπτική στο έργο του. Ο Müllerson θεωρεί ότι όταν συζητούμε για την Κριμαία, δεν πρέπει να ξεκινάμε με την Κριμαία του 2014, αλλά με το Κόσοβο του 1999. Σε αυτή την οπτική, τονίζει ότι το 1999 οι πράξεις των Κοσοβάρων Αλβανών «αντανακλούσαν και συχνά ξεπερνούσαν τις βιαιότητες της Σερβικής πλευράς». Περαιτέρω, ο ίδιος θεωρεί ότι η αναγνώριση του Κοσόβου από περισσότερα από 110 κράτη μέλη των Η.Ε. είναι «μη νόμιμη». Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι η ιδέα της αμφισβήτησης της αναγνώρισης από τόσα μέλη των Η.Ε. είναι μία αμφιλεγόμενη ιδέα. Σε κάθε περίπτωση, κατά τον Müllerson εάν η προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία ήταν παράνομη, τότε με τους ίδιους λόγους ήταν και ο βομβαρδισμός της Γιουγκοσλαβίας από το ΝΑΤΟ και η μετέπειτα αναγνώριση της ανεξαρτησίας του Κοσόβου. Κατά συνέπεια, υπάρχει μία βέβαιη σχέση μεταξύ των παραβιάσεων του Διεθνούς Δικαίου. Αναδύεται μία συγκεκριμένη ισορροπία παραβιάσεων. Η Ρωσία παραβίασε το Διεθνές Δίκαιο εναντίον της Ουκρανίας και η Δύση, καθοδηγούμενη από τις ΗΠΑ, έχει κάνει το ίδιο. Αυτή είναι η κλασική Ρωσική προσέγγιση του Κοσόβου του 1999, του Ιράκ το 2003 και της Λιβύης το 2011, ως παραβιάσεων από τις δυτικές δυνάμεις του Διεθνούς Δικαίου.

Ο Müllerson επίσης προσπαθεί να μειώσει αυτό που συμβαίνει στην Κριμαία το 2014 και να προκαλέσει την πλειοψηφική γνώμη ότι η Ρωσία παραβίασε το άρθρο 2, παράγραφος 4 του Χάρτη των Η.Ε. και έκανε επίθεση κατά της Ουκρανίας. Το 2014, τα Ρωσικά στρατεύματα στην Κριμαία απλά «απείλησαν να ασκήσουν βία στην περίπτωση που οι Ουκρανικές στρατιωτικές δυνάμεις θα απέτρεπαν τον ντόπιο πληθυσμό στο να ψηφίσει». Και συνεχίζει: «Ναι, αυτό ήταν επέμβαση στις εσωτερικές σχέσεις της Ουκρανίας, αλλά όχι μία πράξη επιθετικότητας, και το γεγονός ότι οι ΗΠΑ και οι άλλες Νατοϊκές χώρες είχαν ξεκάθαρα προηγουμένως εμπλακεί στα θέματα της Ουκρανίας, υποστηρίζοντας κεκαλυμμένα και ανοικτά τους αντιπάλους της κυβέρνησης του Προέδρου Yanukovych μπορεί να είναι μίαν βοηθητική παράμετρος ερμηνείας της Ρωσικής επέμβασης».

Ο Müllerson αναφέρεται κατ’ ευφημισμό στην «τραγωδία της Ουκρανίας», θέλοντας να δείξει την κλασική έννοια της τραγωδίας, στην οποία δεν φταίει αναγκαστικά κάποιος συγκεκριμένα, και λέει ότι η Ρωσία πήρε εκδίκηση για τις πρόσφατες ταπεινώσεις της. Σήμερα, η Ρωσία είναι περισσότερο δημοκρατική απ’ ό,τι πιστεύουν οι δυτικοί.  Απλά είναι μία «φιλελεύθερη δημοκρατία μη- Δυτικού τύπου». Και συνεχίζει ότι η «θεραπεία του σοκ» της δεκαετίας του 1990 επιβλήθηκε από τους Αμερικανούς και σε σχέση με τα γεωπολιτικά τους συμφέροντα: Η πρόσφατη ετοιμότητα της Ρωσίας στην εξωτερική της πολιτική και ο αυξανόμενος αυταρχισμός της, σε μεγάλο ποσοστό, είναι στο πλαίσιο και ως απαντήσεις στη Δύση, ιδιαίτερα στους Αμερικάνους, που θέλουν η Ρωσία να ακολουθήσει τη δική τους γραμμή πλεύσης. Οι συνθήκες της Ρωσικής ενσωμάτωσης με τη Δύση μετά το 1991 θα έπρεπε να έχουν τύχει διαπραγμάτευσης μεταξύ ίσων μερών, αλλά αυτό δεν έγινε. Η δυτική προπαγάνδα, σε σύγκριση με τη  Ρωσική προπαγάνδα, είναι «πολύ περισσότερο εκλεπτυσμένη, έμπειρη και διαδεδομένη και γι\ αυτό μπορεί να μην εμφανίζεται καν ως προπαγάνδα».

Αν το Διεθνές Δίκαιο είναι, ανάμεσα σε άλλα, «άνθρωποι με σχέδια» (όπως ανάφερε ο David Kennedy), τότε το βιβλίο του Müllerson θέλει να υποστηρίζει κανονιστικά της Μεγάλες Δυνάμεις εκτός της Δύσης, ειδικά τη Ρωσία. Πολίτης μίας μικρής «συνοριακής» χώρας όπως η Εσθονία ο ίδιος, κριτικάρει την «αναρχοφιλία» στις Διεθνείς Σχέσεις, την οποία βλέπει να αντανακλάται στην αρχή της «αυτό-διάθεσης». Η άποψη του αντανακλά τις απόψεις ενός άλλου δικηγόρου των Διεθνών Σχέσεων της Βαλτικής, του Friedrich Martens(1845-1909), ο οποίος το 1880 υποστήριξε ότι η αναδυόμενη τότε αρχή της «αυτό-διάθεσης» των λαών «ήταν ικανή να καταστρέψει πολλά πράγματα» (όπως έκανε το 1918 από την πλευρά της οπτικής της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, αλλά και αργότερα, το 1991). Σύμφωνα με τον Müllerson, μικρότερα κράτη  μπορεί να είναι «ενστικτωδώς, μολονότι κάποιες φορές αντιπαραγωγικά, περισσότερο αναρχοφιλικά παρά οι μεγάλες δυνάμεις».

Η Ρωσία ενσωμάτωσε την Κριμαία για χάρη της ισορροπίας ισχύος: πέρα από τους ιστορικούς, εθνικούς και θρησκευτικούς λόγους και τις δικαιολογήσεις, ήταν μία ενέργεια που σκόπευε τη μη ευνοϊκή αλλαγή στην ισορροπία ισχύος που ήδη απειλούσε τη Ρωσία. Όπως εξηγεί, μέχρι την αρχή της δεκαετίας του 1990, το Διεθνές Δίκαιο είχε εξελιχθεί ως ένα σύστημα ισορροπίας ισχύος, αλλά η ηγεμονία των ΗΠΑ από τότε έχει δημιουργήσει μία μονο-πολικότητα και έχει καταστρέψει αυτή την ισορροπία. Η Ρωσική ενσωμάτωση της Κριμαίας έλαβε χώρα σε μεγάλο βαθμό λόγω του προβλεπόμενου ρίσκου να έχεις τις αμερικανικές δυνάμεις του ΝΑΤΟ στην χερσόνησο. Μολονότι η Μόσχα επικαλείται «ιστορικούς, εθνικούς και θρησκευτικούς λόγους ως πραγματικές δικαιολογήσεις», η πραγματική εξήγηση της ενσωμάτωσης, είναι ο φόβος της Ρωσίας να έχει τους πεζοναύτες του ΝΑΤΟ στη Σεβαστούπολη. 

Έτσι, ο Müllerson θέτει στο περιθώριο τις αναφορές στην «αυτό-διάθεση» των λαών και στην υποτιθέμενη διακριτική συμπεριφορά απέναντι στους εθνικά Ρώσους, ως επιχειρήματα του 2014. Ενώ αναφέρεται στην ισορροπία της ισχύος ως το κύριο μοτίβο πίσω από τη δράση της Ρωσίας, πηγαίνει ένα ακόμη βήμα πιο κάτω και επιχειρηματολογεί ότι το Διεθνές Δίκαιο χρειάζεται εξίσου την αναβίωση της σκέψης για μία εξισορρόπηση ισχύος. Αναφέρεται στον διάσημο Βρετανό του Διεθνούς Δικαίου Lassa Oppenheim (1858-1919), ο οποίος ισχυρίστηκε πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ότι «ο Νόμος των Εθνών μπορεί να υπάρχει μόνο ως ισορροπία, ως εξισορρόπηση ισχύος ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας των εθνών». Αυτό αντικατόπτριζε τη Βρετανική παράδοση εξωτερικής πολιτικής την εποχή της υποστήριξης στην ευρωπαϊκή ήπειρο κατά της κάθε ηγεμονικής αξίωσης(για καιρό κατά της Γαλλίας, και μετά τον Βίσμαρκ, κατά της Γερμανίας). 

Ο Müllerson γράφει ότι το αποτελεσματικό Διεθνές Δίκαιο πρέπει να βασίζεται σε τρία αλληλοσυνδεμένα φαινόμενα: την πολυπολικότητα, την ισορροπία ισχύος και το κονσέρτο δυνάμεων. Υπάρχουν κάποιες μειονεκτικές περιοχές στην αποδοχή αυτής της σκέψης; Ο Müllerson παραδέχεται ότι μπορεί να υπάρχουν, καθώς κάποια μικρά έθνη που δεν αναγνωρίζονται ως πλήρως ισότιμα, μπορούν να προστατεύονται από τους διακανονισμούς της ισορροπίας ισχύος: «Η αρχή της ακεραιότητας των κρατών μπορεί να υποφέρει, αν και αυτή η αρχή μπορεί να ωφελήσει επίσης και τα ιδιαίτερα μικρά έθνη, που συνήθως δεν έχουν μεγάλη διαπραγματευτική ισχύ». Για τον Müllerson η ισορροπία δυνάμεων είναι κυρίως μία πολιτική αρχή, που μπορεί να έχει νομικές συνέπειες και να γίνει μία αρχή του Διεθνούς Δικαίου, όπως ήταν στην περίπτωση της Χάρτας των Η.Ε. του 1945. 

Για αυτόν η ενσωμάτωση της Κριμαίας στη Ρωσία μπορεί να παραβίασε μία κεντρική αρχή του Διεθνούς Δικαίου σε μία στενή, τεχνική έννοια (μολονότι, σχετικοποιεί αυτή τη Ρωσική επιθετικότητα), όμως στο τέλος η Μόσχα έκανε το Διεθνές Δίκαιο πιο λειτουργικό σε μία ευρύτερη, ιστορική έννοια. Με την ενσωμάτωση της Κριμαίας, η Ρωσία τόλμησε να αντισταθεί στον παγκόσμιο ηγεμόνα- τις ΗΠΑ- και έκανε ένα βήμα για την αποκατάσταση της ισορροπίας δυνάμεων ως μία κοινωνικο- πολιτική μετά- αρχή των διεθνών σχέσεων. 

Ότι η σημερινή Ρωσική πολιτική σκέφτεται για την Κριμαία και τα θέματα ασφαλείας της Ευρώπης με όρους ισορροπίας ισχύος είναι φανερό και από άλλες σύγχρονες πηγές, όπως για παράδειγμα τη μακρά συνέντευξη του Προέδρου Πούτιν με τον Αμερικανό σκηνοθέτη Oliver Stone (The Putin Interviews, 2017). Παρά ταύτα, οι σύγχρονοι του Διεθνούς Δικαίου έχουν αρχίσει να ξεχνούν τον ρόλο της ισορροπίας ισχύος στο Διεθνές Δίκαιο. Η βασική ερώτηση στον Χάρτη των Η.Ε. είναι το πώς μία αξίωση ισορροπίας ισχύος σχετίζεται με την απαγόρευση της χρήσης της απειλής βίας (άρθρο 2, παρ. 4). Το παράδειγμα της Κριμαίας είναι ενδεικτικό: η εισαγωγή της αρχής της ισορροπίας ισχύος στα πλαίσια του Διεθνούς Δικαίου θα υπονομεύσει το άρθρο 2, παρ. 4 της Χάρτας των Η.Ε., όπως έγινε ήδη στην Κριμαία και στο Donbass. 

Ιστορικά, επίσης, για παράδειγμα, οι τεμαχισμοί της Πολωνίας στα τέλη του 18ου αιώνα και τα μυστικά πρωτόκολλα Χίτλερ- Στάλιν στις 23 Αυγούστου 1939 ήταν, inter alia, δικαιολογημένα στη βάση των επιχειρημάτων της ισορροπίας ισχύος. «Ο αδύναμος υποφέρει ό,τι πρέπει», όπως αναφέρει ο Έλληνας Θουκυδίδης. Αναγνωρίζοντας την ισορροπία ισχύος ως μετα- αρχή που προηγείται της Χάρτας των Η.Ε. θα σήμαινε ότι η ενσωματωμένη σε αυτή την Χάρτα αρχή της κυριαρχίας των κρατών θα υποφέρει. Μπορεί αυτή η αρχή να ωφελήσει τα μικρότερα κράτη όπως φαίνεται ότι υπονοεί ο Müllerson; Θα μπορούσε υπό την έννοια ότι όταν οι Μεγάλες Δυνάμεις συμφωνήσουν για τις σφαίρες επιρροής τους, μία ανοικτή στρατιωτική σύγκρουση για τις επικράτειες τους δεν θα είναι πιθανή. Με αυτή την έννοια, αυτή η αρχή θα φέρει ίσως ένα είδος ειρήνης στα μικρότερα κράτη, αλλά όχι δικαιοσύνη με την έννοια της ελεύθερης επιλογής τους (όπως η ζωή στην υπό Σοβιετική ζώνη επιρροής Ανατολική Ευρώπη, για παράδειγμα, ήταν σχετικά ειρηνική στο διάστημα 1945-1989/1991). 

Σε διπλωματικό επίπεδο η Σοβιετικοί το 1945 προσέγγισαν την απαγόρευση της χρήσης βίας με όρους της realpolitik και ισορροπίας ισχύος, όχι μόνο για ιδεαλιστικούς λόγους μίας ειρηνικής επανάστασης στο Διεθνές Δίκαιο. Για παράδειγμα, ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Φραγκλίνος Ρούσβελτ απαίτησε η διάσκεψη της Γιάλτας να σημάνει «το τέλος της μονομερούς δράσης, των αποκλειστικών συμμαχιών, των σφαιρών επιρροής, της ισορροπίας ισχύος και όλων των άλλων στοιχείων που είχαν δοκιμαστεί και είχαν αποτύχει». Την ίδια ώρα, ο Στάλιν έδινε έμφαση στα προνόμια των νικητών Μεγάλων Δυνάμεων στην τάξη του κόσμου και ότι ήταν γελοίο να πιστεύει κανείς ότι χώρες όπως «η Αλβανία θα έχουν μία ίση φωνή με τις άλλες τρεις Μεγάλες Δυνάμεις που κέρδισαν τον πόλεμο». Σήμερα, το Ρωσικό δόγμα του Διεθνούς Δικαίου εξακολουθεί να εμπνέεται από αυτή την σκέψη, που διακρίνει ανάμεσα σε μεγάλες δυνάμεις (velikie derzhavy) με ιστορικές σφαίρες επιρροής και σε άλλα, μικρότερα κράτη.

 

Mετάφραση: Μανώλης Γ. Βαρδής,  Αποσπάσματα από το άρθρο του Lauri Mälksoo: The Annexation of Crimea and Balance of power in International Law, The European Journal of International Law, 30/1 (2019), 303-319.

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here