Κοιτάζουμε, λέγει ο Χούσερλ, μια κιμωλία και μετά κλείνουμε τα μάτια. Τα ανοίγουμε ξανά μετά. Βρισκόμαστε ξανά μπροστά στο ίδιο ακριβώς αντικείμενο, το οποίο χάθηκε για λίγο για μας. Έτσι, θα έλεγε κανείς, είναι ολόκληρος ο χρόνος- και ο κόσμος. Κοιτάζουμε τον κόσμο και μετά κλείνουμε τα μάτια- τα ανοίγουμε και βρισκόμαστε μπροστά στον ίδιο ακριβώς κόσμο.
Για να αλλάξουμε θέαση του κόσμου, θα πρέπει να συντελεσθούν ορισμένες ρωγμές μέσα μας. Ποιες είναι οι ρωγμές αυτές; Το πρώτο είναι η πίστη. Γιατί η πίστη είναι μια ρωγμή; Γιατί αντιβαίνει κόντρα σε κάθε λογική. Η λογική είναι επιθετική: θέλει να καταλάβει μέσα μας ολόκληρο το είναι, το βαθύτερο είναι, ακόμη και αυτό που οι Πατέρες της Εκκλησίας αποκαλούν «καρδία». Η «καρδία» είναι ό,τι πιο βαθύ έχει ο άνθρωπος. Η ψυχανάλυση, κι ακόμα περισσότερο η ψυχολογία, δεν μπορεί να την καταλάβει. Η καρδιά θέλει το βόλεμά της, να συνεχίσει να υπάρχει όπως συνήθιζε μέχρι τώρα, να επιβεβαιώνει, θα έλεγε κανείς, με αυτή την «σταθερότητά» της το βόλεμά της.
Η πίστη όμως εισβάλλει εκεί που κανείς δεν θα το περίμενε. Είναι μια πλήρης ανατροπή της υπάρξεως. Δεν πρόκειται απλά για αλλαγή πεποιθήσεων. Για διαφορετικές απόψεις. Πρόκειται για μια βαθιά «υπαρξιακή» αλλαγή- πρόκειται για ένα τρομερό παραμέρισμα της μέχρι τότε υπάρξεως. Η πίστη στην αρχή φέρνει μια μελαγχολία. Η ύπαρξη περνά μια περίοδο όπου νιώθει αμήχανη και μέσα της γίνεται μια τρομερή «διεργασία».
Τι είδους «διεργασία» είναι αυτή; Ο παλαιός άνθρωπος πεθαίνει. Τα λαμπάκια των Χριστουγέννων λάμπουν, το δένδρο ακτινοβολεί, τα πρόσωπα τριγύρω είναι χαρούμενα- αλλά αυτός που ξύπνησε μέσα του η πίστη κλείνει τα μάτια του και όταν τα ξανανοίγει βλέπει πια έναν κόσμο όλο και πιο διαφορετικό. Δεν ξέρει πού να σταθεί, πού να βρει τόπο να ησυχάσει. Η πίστη αρχίζει όχι ως θεωρητική πεποίθηση, όπως είπαμε. Δεν ενδιαφέρεται κανείς για αποδείξεις- ότι όντως ο Χριστός είναι ιστορικό πρόσωπο και για αυτό έχουμε τρανταχτές αποδείξεις. Υπάρχει μια στάση μερικών, «είτε υπάρχει Θεός, είτε δεν υπάρχει, για μένα το ίδιο είναι». Υπάρχουν ακόμη και παιδιά τα οποία- όσο και αν είναι παράξενο- δεν γνωρίζουν τι θα πει πόθος για την αλήθεια. Δεν ξέρει κανείς πότε στη ζωή του θα γίνει παιδί- μπορεί ακόμα και σε προχωρημένη ηλικία.
Για ορισμένους, η πίστη φαίνεται να είναι μια ανάγκη. Έχουν κλείσει όλοι οι άλλοι δρόμοι, δεν μπορεί κανείς να ζήσει χωρίς αυτήν. Είναι οι καθολικά ανάπηροι- ανίκανοι να «ζήσουν». Επαναστατούν, μαλώνουν με τον Θεό- έχουν αυτό το προτέρημα, να είναι ο Θεός κέντρο της ύπαρξής τους, ακόμη και αν τον βλασφημούν. Ο Θεός δεν θυμώνει μαζί τους. Τους αφήνει να τα βάζουν μαζί Του, όλη την ημέρα, επί χρόνια- κι Αυτός επιμένει να τους αφήνει ανάπηρους, αλλά είναι βέβαιο ότι δεν θυμώνει. Ο κόσμος εξαφανίζεται γύρω τους, κι αυτοί, χωρίς να μετανοούν, χωρίς να ζητούν συγγνώμη, αρχίζουν να λένε «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με». Υπάρχουν, σπάνια, πολύ σπάνια, τέτοιες περιπτώσεις. Αυτό το «Κύριε Ιησού» που λένε είναι άραγε πίστη ή απιστία; Κατά περίεργο τρόπο, αυτή η μικρή πρόταση έχει το προνόμιο να δίνει και στον ολοκληρωτικά ανάπηρο ζωή. Σκεφθείτε τον πιο καθολικά ανάπηρο – και σ’ αυτόν ακόμη δίνεται το δικαίωμα προφέροντας αυτή την φράση να μπορεί να ζει.
Μεσολαβεί ένα μεγάλο διάστημα που συμβαίνει αυτό το πράγμα. Ενδιάμεσα υπάρχουν λίγες εξάρσεις. Η παραμονή Χριστουγέννων είναι μία από αυτές. Η παραμονή των Χριστουγέννων έχει κάτι, θα έλεγε κανείς, που δεν το έχουν ούτε τα Χριστούγεννα. Είναι τόσο ωραίο να περιμένεις, κι αυτό το βρίσκεις προπαντός εκείνη την ημέρα. Πέφτει το σκοτάδι της παραμονής, ο άνθρωπος ξεμοναχιάζεται, και αρχίζει να διαβάζει. Δεν μπορεί να μην διαβάζει γιατί, όσο ωραία και αν είναι η γύρω πραγματικότητα, τίποτε δεν συγκρίνεται με τον «Αμερικάνο» του Παπαδιαμάντη. Τίποτε δεν συγκρίνεται και με τον Ρασκόλνικωφ του Ντοστογιέφσκι. Γιατί όποιος έχει βλασφημήσει τον Θεό, έχει διαπράξει ένα έγκλημα. Και ο άνθρωπος αυτός ξέρει ότι είναι ήδη εγκληματίας. Οι πολλοί θα το περνούσαν σαν ένα σφάλμα, μια αστοχία της στιγμής, το πολύ ένα «αμάρτημα», που θα βγει με την εξομολόγηση. Πράγματι θα βγει, αλλά όπως ακριβώς βγαίνει ένα έγκλημα.
Η αστυνομία θα αναλάβει να βρει στο «Έγκλημα και Τιμωρία» τον δολοφόνο. Και ο Ρασκόλνικωφ, όσο πιο πολύ θέλει να αποκαλυφθεί, τόσο πιο πολύ κρύβει, καταχωνιάζει το αμάρτημά του. Αρχίζει τότε από τις αρχές μια τρομερή έρευνα της ψυχής του Ρασκόλνικωφ, όπου ο τελευταίος γίνεται αντικείμενο. Γίνεται αντικείμενο, όσο και στα πολλά και διάφορα «βιβλία αυτογνωσίας» και «αυτοβοήθειας», που κυκλοφορούν άφθονα στην αγορά. Όλες οι αυτογνωσίες καταλήγουν σε αποτυχία, όλες οι αυτοβοήθειες δεν οδηγούν πουθενά. Μόνο που αυτή η περίεργη εξονυχιστική ψυχολογική έρευνα της αστυνομίας για τον νεαρό, συνοδεύεται ταυτοχρόνως από μια παράλληλη επιστροφή δια-μόρφωσης ενός προσώπου- ο Ρασκόλνικωφ μέχρι τότε δεν είχε πρόσωπο.
Πρέπει να το πάρεις στα σοβαρά ότι όσο πιο πολύ σε ερευνούν οι άλλοι, τόσο πιο πολύ εσύ αντιστέκεσαι. Το νήπιο της παραμονής των Χριστουγέννων είναι πρώτη φορά που εμφανίζεται πάλι στην ψυχή σου μετά από πολύ καιρό. Δεν πέρασες καλά ως παιδί, ως βρέφος, ως νήπιο, κι όμως νοσταλγείς αυτό που δεν θα έπρεπε κανονικά να νοσταλγείς: το παιδί. Αρχίζουν μέσα τους μόνα τους να άδονται τα κάλαντα. Τώρα πια, που φάνηκε ότι είσαι αχρείος, θέλεις να σε βλέπουν. Και να δεις. Τι είναι αυτό που τα καταφέρνει όλα αυτά; Μα φυσικά η θεολογία. Ποτέ δεν περίμενες βοήθεια από μια «επιστήμη». Και να που παραδόξως την βρίσκεις. Παραδίδεσαι στην θεολογία. Και αυτή έχει να σου πει τόσα πολλά. Τα άκουσες τα θεολογικά πράγματα και πιο νωρίς, αλλά τώρα τα ακούς διαφορετικά. Συναντάς μια πρωτόγνωρη θεολογία.
Και ξαφνικά, σαν τον Ρασκόλνικωφ επίσης, όταν βρεθείς στην αδικία του κόσμου, όταν καταλάβεις ότι ο κόσμος είναι άδικος, όταν δεν μπορείς να δικαιολογήσεις και τον Θεό- γιατί η Σόνια να αναγκάζεται να γίνει πόρνη;-, θα λάβεις μια περίεργη απάντηση. «Δεν θα αφήσει ο Θεός να γίνει αυτό και στην αδερφή μου, δεν θα το επιτρέψει ο Θεός.». Για αυτό άλλωστε και ηχεί ακόμα στα αυτιά μου η τρομερή ιαχή ενός αγίου ανθρώπου: «Η Σόνια είναι μάρτυρας». Για αυτό και είχε τόσο πιστή ψυχή.
************
Είναι Χριστούγεννα όταν διαβάζεις Παπαδιαμάντη. Είναι Χριστούγεννα όταν ακούς ότι η Σόνια είναι μάρτυρας. Είναι Χριστούγεννα όταν η θεολογία ακούγεται και πάλι. Είναι Χριστούγεννα όταν η βαθιά πίστη επιστρέφει και πάλι. Χρόνια πολλά. «Ετέχθη ημίν σήμερον Σωτήρ».
Στην εικαστική συμπλήρωση της σελίδας: «Ο Ρασκόλνικοφ στη σοφίτα». Ξυλογραφία του, γερμανο-αμερικανού, Φριτς Άιχενμπεργκ.
