Εἰσαγωγή
Κατά τόν Ἀριστοτέλη κύριο ἔργο τῆς φιλοσοφίας καί ἐν γένει τῆς ἀπορητικῆς δυνάμεως τοῦ ἀνθρώπου ἀνέκαθεν εἷναι ἡ ἔρευνα σχετικά μέ τό ὄν. «Καί δή καί τό πάλαι τε καί νῦν καί ἀεί ζητούμενον καί ἀεί ἀπορούμενον, τί τό ὄν, τοῦτό ἐστι τίς ἡ οὐσία».[1] Μετάφραση (Κ. Γεωργούλη): «Τό ἀπό πανάρχαιο δά καιρό καί τώρα καί ἕως τόν αἰῶνα τόν ἅπαντα ζητούμενο καί αἰώνια ἀπορούμενο ἐρώτημα, τί ἐστί τό ὄν, σημαίνει ποιά εἶναι ἡ οὐσία».[2]
Τό ὄν κατά τόν Σταγιρίτη λέγεται πολλαχῶς, ἤτοι κατά συμβεβηκός, κατά τό ἀληθές και τό ψευδές, κατά τά σχήματα τῶν κατηγοριῶν καί κατά τό δυνάμει καί ἐνεργείᾳ: « Ἀλλ’ ἐπεί τό ὄν ἁπλῶς λεγόμενον λέγεται πολλαχῶς, ὧν ἕν μέν ἦν τό κατά συμβεβηκός, ἕτερον δε τό ὄν ὡς ἀληθές, καί τό μή ὄν ὡς ψεῦδος, παρά ταῦτα δ’ἔστι τά σχήματα τῆς κατηγορίας, οἷον τό μέν τί , τό δέ ποιόν, τό δέ ποσόν, τό δέ ποῦ, τό δέ ποτέ, καί εἴ τι ἄλλο σημαίνει τόν τρόπον τοῦτον∙ ἔτι παρά ταῦτα πάντα τό δυνάμει καί ἐνεργείᾳ».[3] Μετάφραση (τοῦ Κ. Γεωργούλη): «Ἀλλά ἐπειδή ἡ γενική ἐκφώνηση ὄν ἔχει πολλαπλές σημασίες καί μιά τέτοια σημασία ἦταν, ὅπως εἴδαμε, τό κατά συμβεβηκός, μιά ἄλλη, αὐτή πού φανερώνει τό ὄν στην ἰδιότητα τῆς ἀλήθειας καί τό μή ὄν στήν ἰδιότητα τοῦ ψεύδους καί δίπλα σ’αὐτές τίς σημασίες ὑπάρχουν καί τά σχήματα τῆς κατηγορίας π.χ. αὐτό σημαίνει τί ἐστί, αὐτό τό ἄλλο ποιόν, τό ἄλλο ποσό, τό ἄλλο ποῦ, τό ἄλλο ποτέ, καί κάθε ἄλλη σημασία ὁμοιότροπη∙ ἀκόμη δίπλα σ’ὅλες αὐτές τίς σημασίες ὑπάρχει καί ἡ σημασία τοῦ δυνάμει καί ἐνεργείᾳ ὄντος»[4] Τό ὄν λέγεται κατά τίς δέκα κατηγορίες σημαίνει ὅτι δέν μπορεῖ νά σημανθεῖ ἄλλως παρά κατά τόν τρόπο πού σημαίνει ἑκάστη κατηγορία. Τά πράγματα – καί ὁ τρόπος πού μιλᾶμε γι’αὐτά – εἶναι ὅπως τά σχήματα τῶν κατηγοριῶν προσδιορίζουν-σηματοδοτοῦν. Οἱ κατηγορίες εἶναι οἱ διάφοροι τρόποι τοῦ εἶναι τῶν πραγμάτων. Τό κατηγορικό σύστημα τοῦ Ἀριστοτέλη (οὐσία+ἐννέα συμβεβηκότα) περιλαμβάνει τήν ὁλότητα τοῦ ὑπαρκτοῦ. Οἱ δέκα κατηγορίες ἀποτελοῦν τήν ἐννοιακή και λεκτική σύλληψη σύνολης τῆς πραγματικότητας
Οἱ Πατέρες ἐδέχθησαν το κατηγορικό σύστημα τοῦ Ἀριστοτέλη, ἐπιφέροντες σ’αὐτό μικρές, ἀλλά οὐσιώδεις μεταβολές. Κατά τόν ἱερό Δαμασκηνό τό ὄν τέμνεται εἰς οὐσίαν και συμβεβηκότα. «Τό ὄν κοινόν ὄνομα ἐστι πάντων τῶν ὄντων. Τοῦτο τό ὄν διαιρεῖται εἰς οὐσίαν καί συμβεβηκότα»[5]Κατά τόν Δαμασκηνό, ἀλλά καί κατά τούς νεοπλατωνικούς σχολιαστές τοῦ Ἀριστοτέλη μετά τόν Ἀμμώνιο, ἀπό τούς ὁποίους ἄλλωστε ἀντλεῖ τό φιλοσοφικό ὑλικό του ὁ Δαμασκηνός, οἱ ἀριστοτελικές κατηγορίες ἔχουν ὡς σκοπό διαπραγματεύσεως τίς γενικώτατες λέξεις (ὀνόματα) οἱ ὁποῖες μέσω τῶν γενικωτάτων ἐννοιῶν δηλώνουν τά γενικώτατα πράγματα. «Διαλεγόμεθα οὖν περί ἁπλῶν (=γενικῶν) φωνῶν τέως δι᾿ ἁπλῶν (=γενικῶν) ἐννοιῶν ἁπλᾶ (=γενικά) δηλουσῶν πράγματα».[6] Οἱ ἀριστοτελικές κατηγορίες μέ ἄλλα λόγια συνάπτονται τόσο μέ τή γλῶσσα, ὅσο καί μέ τή Λογική καί τήν Ὀντολογία. Εἷναι ὁ τρόπος μέ τόν ὁποῖο σκεπτόμαστε καί μιλᾶμε γιά τά πράγματα∙ ὁ τρόπος ὅμως μέ τόν ὁποῖο σκεπτόμαστε καί μιλᾶμε γιά τά πράγματα δείχνει καί πῶς εἷναι τά πράγματα.
Οἱ ἀριστοτελικές κατηγορίες γνώρισαν εὐρεῖα θεωρητική ἐπεξεργασία καί, κυρίως, πρακτική ἐφαρμογή ἀπό τούς Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας.Ἔτσι ὁ Μάξιμος Ὁμολογητής, ὁ Ἰωάννης Δαμασκηνός καί ὁ Μ. Φώτιος συντάσσουν ἐγχειρίδια μέ τό ἀναπροσαρμοσμένο κατηγορικό σύστημα τοῦ Ἀριστοτέλη. Ὁ Δαμασκηνός κάνει πρακτική ἐφαρμογή τῶν κατηγοριῶν στό Χριστολογικό δόγμα προσπαθώντας νά ἀνασκευάσει τίς αἱρετικές δοξασίες τῶν Μονοφυσιτῶν καί τῶν Νεστοριανῶν,[7] ἐνῶ ἄλλοι Πατέρες, ὅπως ὁ Μ. Βασίλειος, ὁ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, ὁ Γρηγόριος Νύσσης, ὁ Μάξιμος ὁ Ὁμολογητής και ὁ Γρηγόριος Παλαμᾶς ἐφαρμόζουν τίς ἀριστοτελικές κατηγορίες σποραδικά σέ διάφορα δογματικά (Τριαδολογικά, Χριστολογικά), κοσμολογικά, ἀνθρωπολογικά, ἠθικά καί σωτηριολογικά θέματα.
Κατηγορίες καί τό μυστήριο τῆς θείας Εὐχαριστίας
Στά νεώτερα χρόνια ὁ ἅγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως προβαίνει σέ μία ἄκρως ἐνδιαφέρουσα καί πρωτότυπη ἐφαρμογή τῶν ἀριστοτελικῶν κατηγοριῶν στό μυστήριο τῆς Θ. Εὐχαριστίας. Στό βιβλίο του Μελέτη περί τοῦ Μυστηρίου τῆς Θ. Εὐχαριστίας τό 1904 γράφει τά ἑξῆς στίς σελίδες 56-57: « Ὁ Ἀριστοτέλης ὁρίζων τούς τρόπους τῆς ὑπάρξεως τῶν φυσικῶν πραγμάτων ἀνάγει αὐτούς εἰς δέκα, οὕς ὀνομάζει κατηγορίας∙ εἰσί δέ αἱ ἑξῆς∙ οὐσία, ποσόν, ποιόν, πρός τι, ποῦ, ποτέ, κεῖσθαι, ἔχειν, ποιεῖν (εἴτε ἐνεργεῖν) καί πάσχειν. Τό μυστήριον τῆς θείας Εὐχαριστίας ὑπερβαίνει πάντας τους εἰρημένους τύπους∙ διό καί δικαίως θαῦμα θαυμάτων δύναται νά κληθῇ. Καί ἰδού ἡ ἀπόδειξις. Θαῦμα κατά τήν οὐσίαν∙ διότι τά ἅγια δῶρα, ἐνῶ πρό τῆς εὐλογίας εἰσίν οὐσία ἄρτου και οἴνου, μετά τήν εὐλογίαν και τόν ἁγιασμόν εἶναι οὐσία τοῦ σώματος καί τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ. Θαῦμα κατά τό ποσόν∙ διότι ὅλον τό σῶμα τοῦ Χριστοῦ εἰς ὅλον τόν ἅγιον ἄρτον καί ἐπίσης ὁλόκληρον εἰς πᾶσαν μερίδα. Θαῦμα κατά τό ποιόν∙ διότι αἰσθανόμεθα μέν τήν ποιότητα τοῦ ἄρτου καί τοῦ οἴνου, ἀλλά τρώγομεν καί πίνομεν σῶμα καί αἷμα Χριστοῦ. Θαῦμα κατά πρός τι δηλ. κατά τήν σχέσιν∙ διότι εἰς τήν θείαν Εὐχαριστίαν εἶναι μέν αὐτός ὁ Υἱός, ὅν ἐγέννησεν ἐν χρόνῳ ἡ Παρθένος Μαρία, πλήν ἐνταῦθα δέν γεννᾶται κυρίως ἐκ πατρός ἤ μητρός, ἀλλά τελεσιουργεῖται μυστηριωδῶς, ὥστε ἐν τῷ τρόπῳ τῆς μετουσιώσεως, ἤτοι τῆς μεταβολῆς τοῦ ἄρτου καί τοῦ οἴνου εἰς σῶμα και αἷμα αὐτοῦ, δέν ἀναφέρεται οὔτε εἰς πατέρα οὔτε εἰς μητέρα. Θαῦμα κατά τό ποῦ∙ διότι ὁ αὐτός Ἰησοῦς Χριστός εἶναι καί εἰς τόν Οὐρανόν καί εἰς τήν Γῆν, καί ὁ αὐτός εἰς τό ἱερόν ἡμῶν θυσιαστήριον. Θαῦμα κατά τό πότε∙ διότι ὡς σῶμα Χριστοῦ εἶναι ἄφθαρτον καί ἀθάνατον∙ ὡς σῶμα Χριστοῦ εἶναι πηγή ζωῆς αἰωνίου∙ ἀλλά διαμένουσι τά θεῖα ἰδιώματα ἐν τῇ θεία Εὐχαριστίᾳ ἐνόσῳ διαμένουσι τά εἴδη τοῦ ἄρτου καί τοῦ οἴνου. Θαῦμα κατά τό κεῖσθαι∙ διότι εἰς τήν θείαν λειτουργίαν θεωρεῖται ὁ Ἰησοῦς κείμενος ἐν τῇ φάτνῃ, ὡς γεννηθείς, ὡς ἐπί τοῦ σταυροῦ, ὡς πάσχων, ὡς ἀναστάς καί ἀνερχόμενος εἰς οὐρανούς, ὡς ἀναληφθείς και καθήμενος ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρός, ὡς Υἱός καί Θεός. Θαῦμα κατά τό ἔχειν∙ διότι τό σῶμα καί τό αἷμα τοῦ Κυρίου ἔχει ἐξωτερικήν περιβολήν τά εἴδη τοῦ ἄρτου καί τοῦ οἴνου. Θαῦμα κατά τό ποιεῖν (εἴτε ἐνεργεῖν)∙ διότι ἡ μετάληψις τῶν ἀχράντων μυστηρίων ἐγγίζει μέν τήν αἴσθησιν, ἀλλ’ἁγιάζει τό πνεῦμα. Θαῦμα τέλος κατά τό πάσχειν∙ διότι ὁ θεῖος ἄρτος μελίζεται μέν, ἀλλ’ὡς σῶμα Χριστοῦ δέν διαιρεῖται, τρώγεται μέν, ἀλλ’ὡς σῶμα Χριστοῦ δεν δαπανᾶται…»
Ἄς ἐξετάσουμε μία-μία τίς κατηγορίες ἀρχίζοντας ἀπό τήν σπουδαιότερη, τήν κατηγορία τῆς οὐσίας. Ἡ οὐσία ἀποτελεῖ τήν πρώτη καί βασική κατηγορία, διότι ἐνῶ αὐτή ὑποβαστάζει τίς λοιπές ἐννέα κατηγορίες, αὐτή δέν ὑποβαστάζεται ἀπό καμμία. Ἡ πρωταρχικότητα τῆς οὐσίας ἔναντι τῶν ἄλλων κατηγοριῶν καταφαίνεται καί ἀπό τό γεγονός ὅτι οἱ ἄλλες κατηγορίες, τά συμβεβηκότα, ἀποδίδονται σ’αὐτήν ὡς χαρακτηριστικοί προσδιορισμοί, αὐτή δέν ἀποδίδεται σέ καμμία ἄλλη ὡς ἰδιότητα. Μέ ἄλλα λόγια, ἐνῶ οἱ ἄλλες κατηγορίες ὡς συμβεβηκότα ἀποδίδονται σ’αὐτήν ὡς κατηγορούμενα, ἡ οὐσία εἶναι πάντοτε ὑποκείμενο καί οὐδέποτε κατηγορούμενο.[8] Ἡ οὐσία ἀποτελεῖ τόν ὀντολογικό πυρῆνα κάποιου πράγματος, τό παραμόνιμο καί σταθερό ὑπομένον στίς ἑκάστοτε μεταβαλλόμενεςἰδιότητες αὐτοῦ τοῦ πράγματος.[9] Κατά τόν ἱερό Δαμασκηνό «οὐσία ἐστί πρᾶγμα αὐθύπαρκτον μή δεόμενον ἑτέρου πρός σύστασιν ἤγουν τό ἐν ἑαυτῷ καί μή ἐν ἑτέρῳ ἔχον τήν ὑπαρξιν»[10]. Μετάφραση (Νίκου Ματσούκα): «οὐσία εἶναι πράγμα καί αὐτό πού δέν ἔχει ἀνάγκη ἀπό κάποιο ἄλλο γιά νά ὑπάρξει, δηλαδή αὐτό πού ἔχει τήν ὕπαρξή του στόν ἑαυτό του καί ὄχι σέ κάποιο ἄλλο πράγμα»[11]. Ὅθεν ὅ,τι χαρακτηρίζει τήν οὐσία εἶναι ἡ αὐθυπαρξία, ἡ αὐτόνομη ὕπαρξη κάποιου πράγματος. Ὡστε κατ’ἐξοχήν οὐσία εἶναι τό αὐτοδύναμο, συγκεκριμένο, ἀτομικό πρᾶγμα, τό τόδε τι, τό διά τοῦ δακτύλου δεικνύμενο, τό αὐτό δά. Ὁ Ἀριστοτέλης λέγει ὅτι «πᾶσα δέ οὐσία δοκεῖ τόδε τι σημαίνειν».[12] Μετάφραση (Παύλου Καλλιγᾶ): «Κάθε οὐσία φαίνεται νά σημαίνει κάτι συγκεκριμένο»[13]. Αὐτό πού οἱ Πατέρες ὀνόμασαν ἄτομο, ὑπόσταση καί (ἐπί Θεοῦ, ἀγγέλων καί ἀνθρώπων) πρόσωπο. Ἀκόμη «οὐσία ὑποκείμενόν ἐστιν ὥσπερ ὕλη τῶν πραγμάτων, συμβεβηκός τό ἐν τῇ οὐσίᾳ».[14] Μετάφραση (Νίκου Ματσούκα): «Ἡ οὐσία εἶναι τό ὑποκείμενο, ὅπως ἡ ὕλη, ἐνῶ τό συμβεβηκός δέν μπορεῖ νά ὑφίσταται μόνο του, ἀλλά βρίσκεται καί ἐντοπίζεται στήν οὐσία».[15] Συμπερασματικά θά λέγαμε ὅτι ἡ οὐσία εἶναι ἡ αὐτόνομη ἀτομική ὕπαρξη καί ἀποτελεῖ τό συστατικό, τό σταθερό καί ἀναλλοίωτο ὀντολογικό πυρῆνα, στή σταθερή καί παραμόνιμη συστατική ὕλη κάθε πράγματος.
Ὁ ἅγιος Νεκτάριος, ὅπως σημειώσαμε ἀνωτέρω, γράφει γιά τόν εὐχαριστιακό ἄρτο ὅτι εἶναι «Θαῦμα κατά τήν οὐσίαν∙ διότι τά ἅγια δῶρα, ἐνῶ πρό τῆς εὐλογίας εἰσίν οὐσία ἄρτου και οἴνου, μετά τήν εὐλογίαν καί τόν ἁγιασμόν εἶναι οὐσία τοῦ σώματος καί τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ». Πρό τῆς καθαγιάσεως τά ἅγια δῶρα ἔχουν τήν οὐσία τοῦ ἄρτου καί τοῦ οἴνου, μετά τήν καθαγίαση μεταβάλλονται καί μετουσιώνονται σέ σῶμα καί αἷμα τοῦ Χριστοῦ. Ἀλλάζει, μέ ἄλλα λόγια, ἡ οὐσία, ἡ συστατική ὕλη, τῶν εὐχαριστιακῶν δώρων, ἀπό σκέτο ψωμί καί κρασί σέ σῶμα καί αἷμα Χριστοῦ.
Μετά τήν βασική κατηγορία τῆς οὐσίας ὁ Ἀριστοτέλης προβαίνει στή διαπραγμάτευση τῆς κατηγορίας τοῦ ποσοῦ, τῆς ποσότητος. Κατά τόν Νεοπλατωνικό σχολιαστή τοῦ ἔργου Κατηγορίαι τοῦ Ἀριστοτέλη Πορφύριο ἡ κατηγορία τοῦ ποσοῦ τίθεται εὐθύς μετά τήν κατηγορία τῆς οὐσίας ἐπειδή βρίσκεται πλησιέστατα τῆς οὐσίας στήν τάξη τῶν κατηγοριῶν ἔναντι τῶν ἄλλων συμβεβηκότων: «ὅλως τε πλησίον τῆς οὐσίας τό ποσόν μᾶλλον ἤ τά ἄλλα συμβεβηκότα»[16] Γενικά λέμε ὅτι τό ποσόν καί ἡ ποσότητα δηλοῦν τήν πολλότητα κάποιων πραγμάτων καί τό μέγεθος ἑνός πράγματος.
Κατά τόν ἅγιο Νεκτάριο τό μυστήριο τῆς Θείας Εὐχαριστίας εἶναι «θαῦμα κατά τό ποσόν∙ διότι ὅλον τό σῶμα τοῦ Χριστοῦ εἰς ὅλον τόν ἅγιον ἄρτον καί ἐπίσης ὁλόκληρον εἰς πᾶσαν μερίδα». Ὅλο τό σῶμα τοῦ Χριστοῦ ὑπάρχει στόν καθαγιασμένο ἄρτο ἀλλά ἀκόμη ὅλο τό σῶμα τοῦ Χριστοῦ βρίσκεται σέ ἑκάστη μερίδα, ὅσο μικρή κι ἄν εἶναι, τοῦ εὐχαριστιακοῦ ἄρτου πού μεταδίδει ὁ ἱερέας σέ κάθε πιστό πού προσέρχεται νά μεταλάβει.
Κατά τόν ἅγιο Μάξιμο τόν Ὁμολογητή ὅταν ὁ πιστός μεταλαμβάνει κοινωνεῖ ὅλο τόν Χριστό καί ὅλα τά μέλη τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ: μεταλαμβάνει τῆς κεφαλῆς, τῶν ὤτων (=αὐτιῶν), τῶν ὀφθαλμῶν, τοῦ στήθους, τῶν χειρῶν, τῆς κοιλίας, τῶν ἐντοσθίων, «τῶν κάτω τοῦ Λόγου μερῶν», τῶν μηρῶν, τῶν κνημῶν, τῶν βοστρύχων, τῆς ρινός (=μύτης),τοῦ τραχήλου, τῶν ὤμων, τῶν δακτύλων καί γενικά μεταλαμβάνει ὅλων τῶν μελῶν τοῦ Χριστοῦ.[17] Κάθε μέλος τοῦ Χριστοῦ πού μετέχεται συμβολίζει κατά τόν Μάξιμο πνευματική κατάσταση καί πνευματικές ἀρετές. Ἔτσι π.χ. «τῆς κεφαλῆς θά μεταλάβει αὐτός πού διαθέτει πίστη…τῶν ὤτων θά μεταλάβει αὐτός πού δέχεται τούς θείους λόγους πνευματικά…τῶν ὀφθαλμῶν αὐτός πού κατανοεῖ πνευματικά τήν κτίση…τοῦ στήθους αὐτός πού γέμισε τήν καρδιά του ἀπό θεολογικά θεωρήματα κ.λ.π.{Παραπέμπουμε τόν ἀναγνώστη στό βιβλίο τοῦ π. Νικολάου Λουδοβίκου, Εὐχαριστιακή ὀντολογία, ἐκδόσεις Δόμος, Ἀθήνα 1992, στίς σελ.66 καί 67 ὅπου παρατίθεται σέ μετάφραση ὅλο τό ἐν λόγῳ εὐχαριστιακό κείμενο τοῦ ἁγίου Μαξίμου}.
Τρίτη κατηγορία εἶναι τοῦ ποιοῦ καί τῆς ποιότητος. Ἡ διαφορά ποιοῦ καί ποιότητος δέν εἶναι θεμελιώδης, ἀλλά τά ποιά εἶναι τά «παρωνύμως ἀπό τῶν ποιοτήτων λεγόμενα».[18] Ὁ Ἀριστοτέλης λέγει: «ποιότητα δέ λέγω καθ᾿ ἥν ποιοί τινες λέγονται∙ ἔστι δέ ἡ ποιότης τῶν πλεοναχῶς λεγομένων».[19] Μετάφραση (Παύλου Καλλιγᾶ): «ποιότητα ὀνομάζω αὐτό μέ βάση τό ὁποῖο κάποιοι λεγόνται ποιοί. Καί ἡ ποιότητα ἔχει πολλές σημασίες».[20] Ἔτσι ἡ θερμότητα εἶναι ποιότητα καί τό θερμόν ποιόν. Γενικά ἡ κατηγορία τοῦ ποιοῦ καί τῆς ποιότητος δηλοῖ τήν ἰδιότητα τῆς οὐσίας, τί λογῆς εἶναι κάποιος. Στήν κατηγορία τῆς ποιότητος ἀνήκει π.χ. ἡ ἀρετή, ἡ ἐπιστήμη, ἡ νόσος, ἡ ὑγεία κλπ. Κατά τόν ἅγιο Νεκτάριο ἡ Εὐχαριστία εἶναι «Θαῦμα κατά τό ποιόν∙ διότι αἰσθανόμεθα μέν τήν ποιότητα τοῦ ἄρτου καί τοῦ οἴνου, ἀλλά τρώγομεν καί πίνομεν σῶμα καί αἷμα Χριστοῦ». Ἔτσι λοιπόν ὁ προσερχόμενος στό μυστήριο τῆς Εὐχαριστίας, ἐνῶ αἰσθάνεται κατά τή μετάληψη τοῦ Κυριακοῦ σώματος τήν ἰδιότητα, τήν ποιότητα τοῦ ἄρτου καί τοῦ οἴνου στήν πραγματικότητα πίνει καί τρώγει ἄλλης οὐσίας πρᾶγμα, ἤτοι τό σῶμα καί τό αἷμα τοῦ Χριστοῦ.
Ἡ κατηγορία τῶν πρός τι εἶναι ἡ κατηγορία τῆς ἀναφορᾶς, τῆς σχέσεως.Ἐάν ἕνα πρᾶγμα ἀναφέρεται, σχετίζεται μέ ὁποιοδήποτε τρόπο μέ ἕνα ἄλλο πρᾶγμα ἀνήκει στά πρός τι. Ἔτσι ὁ πατέρας εἶναι πατέρας τοῦ υἱοῦ καί τό μεγαλύτερο εἶναι μεγαλύτερο τοῦ μικρότερου.Θά ἀναφέρουμε τόν ἀριστοτελικό ὁρισμό τῶν πρός τι: «Πρός τι δέ τά τοιαῦτα εἰσιν, ὅσα αὐτά ἅπερ ἐστίν, ἑτέρων εἶναι λέγεται ἤ ὁπωσοῦν πρός ἕτερον∙ οἷον τό μεῖζον τοῦθ᾿ ὅπερ ἐστιν ἑτέρου λέγεται∙ τινός γάρ μεῖζον λέγεται∙ καί τό διπλάσιον τοῦθ᾿ ὅπερ ἐστιν ἑτέρου λέγεται∙ τινός γάρ διπλάσιον λέγεται∙ ὡσαύτως δέ καί ὅσα ἄλλα τοιαῦτα».[21] Μετάφραση (Παύλου Καλλιγᾶ): «Σχετικά ὀνομάζονται ἐκεῖνα τά ὁποῖα λέγονται ὅτι εἶναι αὐτό πού εἶναι μέ ἀναφορά σέ ἄλλα ἤ μέ ὁποιονδήποτε ἄλλον τρόπο σέ σχέση μέ ἄλλα. Γιά παράδειγμα, μεγαλύτερο ἀποκαλεῖται αὐτό πού εἶναι τοῦτο μέ ἀναφορά σέ κάτι ἄλλο, διότι λέγεται μεγαλύτερο ἀπό κάτι. Καί διπλάσιο ἀποκαλεῖται αὐτό πού εἶναι τοῦτο μέ ἀναφορά σέ κάτι ἄλλο∙διότι λέγεται διπλάσιο ἀπό κάτι. Κατά παρόμοιο τρόπο καί τά ἄλλα τέτοια».[22] Ὁ ὁρισμός αὐτός ἀποτελεῖ ἁπλῆ λεκτική μορφή τῶν πρός τι καί δέν παρέχει ἐναργῶς τήν φύση αὐτῶν. Θά δώσουμε τόν ὁρισμό τοῦ Δαμασκηνοῦ πού παρέχει σαφέστερα τήν ἔννοια τῶν πρός τι: «χρή δέ γινώσκειν, ὅτι, ὅταν τι καθ᾿ ἑαυτό θεωρεῖται, οὐκ ἔστι πρός τι, ἡνίκα δέ σχῇ σχέσιν πρός ἕτερον, τότε λέγεται πρός τι. Ὥστε τοῦτό ἐστι τό εἶναι τῶν πρός τι καί αὕτη αὐτῶν ἐστιν ἡ ὑπόστασις, ἐν τῷ πρός ἕτερον λέγεσθαι ἤγουν ἐν τῷ ἔχειν σχέσιν πρός ἕτερον∙ ἡ γάρ πρός ἄλληλα σχέσις ποιεῖ τά πρός τι».[23] Ὅταν κάποιο πρᾶγμα θεωρηθεῖ καθ᾿ ἑαυτό, ὡς μεμονωμένη μονάδα δέν ἀνήκει στά πρός τι∙ ὅταν θεωρηθεῖ σέ σχέση, σέ ἀναφορά πρός ἕνα ἄλλο πρᾶγμα, τότε ἀνήκει στά πρός τι. Γι᾿ αὐτό στήν κατηγορία τῶν πρός τι θεωροῦνται τουλάχιστον δύο πράγματα σχετιζόμενα, ποτέ ἕνα μεμονωμένως.
Κατά τόν ἅγιο Νεκτάριο ἡ θεία Εὐχαριστία εἶναι «θαῦμα κατά πρός τι δηλ. κατά τήν σχέσιν∙ διότι εἰς τήν θείαν Εὐχαριστίαν εἶναι μέν αὐτός ὁ Υἱός, ὅν ἐγέννησεν ἐν χρόνῳ ἡ Παρθένος Μαρία, πλήν ἐνταῦθα δέν γεννᾶται κυρίως ἐκ πατρός ἤ μητρός, ἀλλά τελεσιουργεῖται μυστηριωδῶς, ὥστε ἐν τῷ τρόπῳ τῆς μετουσιώσεως, ἤτοι τῆς μεταβολῆς τοῦ ἄρτου καί τοῦ οἴνου εἰς σῶμα και αἷμα αὐτοῦ, δέν ἀναφέρεται οὔτε εἰς πατέρα οὔτε εἰς μητέρα». Ὁ Χριστός εἶναι ἀμήτωρ ἐν τῷ οὐρανῷ καί ἀπάτωρ ἐν τῇ γῇ. Μέ ἄλλα λόγια ἔχει οὐράνιο πατέρα ὡς Θεός καί γήϊνη μητέρα ὡς ἄνθρωπος. Στή θεία Εὐχαριστία εἶναι μέν αὐτός ὁ Θεάνθρωπος Υἱός πού ἐγέννησε ἐν χρόνῳ ἡ Θεοτόκος ὅμως ἐδῶ στό μυστήριο δέν γεννᾶται οὔτε ἀπό τόν οὐράνιο Πατέρα του οὔτε ἀπό τή γήϊνη μητέρα του, ἤτοι δέν σχετίζεται οὔτε μέ τόν Πατέρα του οὔτε μέ τή μητέρα του, ἀλλά τελεσιουργεῖται, ὅπως γράφει ὁ ἅγιος, μυστηριωδῶς μέ τόν τρόπο τῆς μετουσιώσεως, τῆς μεταβολῆς τοῦ ἄρτου καί τοῦ οἴνου σέ εὐχαριστιακό μέν, πραγματικό δέ σῶμα καί αἷμα του.
Οἱ κατηγορίες τῆς οὐσίας, τοῦ ποσοῦ, τοῦ ποιοῦ καί τῶν πρός τι ὀνομάζονται ἁπλές κατηγορίες, ὡς μή παραγόμενες ἀπό ἄλλες καί ὡς αὐτοτελῶς ὑφιστάμενες στό κατηγορικό σύστημα. Εἶναι ἄλλωστε χαρακτηριστικό ὅτι ὁ Ἀριστοτέλης στό ἔργο του Κατηγορίαι ἀπαριθμεῖ μέν καί τίς δέκα, ὅμως ἐξετάζει καί ἀναλύει μόνο τίς τέσσερις πρῶτες κατηγορίες, τίς ἁπλές. Οἱ ὑπόλοιπες κατηγορίες τοῦ ποτέ καί ποῦ, τοῦ ποιεῖν καί πάσχειν, τοῦ κεῖσθαι καί τοῦ ἔχειν παράγονται ἀπό τή συμπλοκή τῶν τεσσάρων ἁπλῶν κατηγοριῶν, ἤτοι οἱ κατηγορίες τοῦ ποτέ καί τοῦ ποῦ ἀπό τή συμπλοκή οὐσίας καί ποσοῦ, οἱ κατηγορίες τοῦ ποιεῖν καί πάσχειν ἀπό τή συμπλοκή οὐσίας καί ποιοῦ καί οἱ κατηγορίες ἔχειν καί κεῖσθαι ἀπό τή συμπλοκή οὐσίας καί πρός τι: «τεσσάρων γάρ οὐσῶν ἁπλῶν κατηγοριῶν, οὐσίας ποσοῦ ποιοῦ πρός τι, ἐκ τῆς συμπλοκῆς τούτων αἱ λοιπαί ἀπογεννῶνται, ἐξ οὐσίας καί ποσοῦ τό ποῦ καί ποτέ, ἐξ οὐσίας καί ποιοῦ τό ποιεῖν καί πάσχειν, ἐξ οὐσίας καί τῶν πρός τι τό ἔχειν καί τό κεῖσθαι»[24] γράφει ὁ Νεοπλατωνικός σχολιαστής τῶν Κατηγοριῶν Δαβίδ. Νά σημειώσουμε περί τοῦ ἀριθμοῦ τῶν κατηγοριῶν ὅτι ὁ Ἀριστοτέλης μόνο δυό φορές μνημονεύει καί τίς δέκα κατηγορίες, στό 1b 26-2a 4 τῶν Κατηγοριῶν καί στό 103b 22-25 τῶν Τοπικῶν. «Ἀριθμήσεις περιεχούσας δέκα κατηγορίας εἰς οὐδέν ἕτερον ἔργον τοῦ Ἀριστοτέλους συναντῶμεν»[25], γράφει ὁ ἀείμνηστος καθηγητής Νικόλαος Χρόνης.
Οἱ κατηγορίες τοῦ ποτέ καί ποῦ δηλοῦν ἀντίστοιχα παρουσία κάποιας οὐσίας ἐν χρόνῳ καί θέση κάποιας οὐσίας ἐν τόπῳ. Δέν δηλοῦν χρόνο καί τόπο, ὅπως εὐρέως ὑπολαμβάνεται (τόν χρόνο καί τόν τόπο ὁ Ἀριστοτέλης θέτει ὑπό τά συνεχῆ ποσά[26]), ἀλλά, ἐπαναλαμβάνουμε παρουσία οὐσίας ἐν χρόνῳ καί θέση οὐσίας ἐν τόπῳ. Ἐπί τοῦ προκειμένου ὁ Νεοπλατωνικός σχολιαστής Ἰωάννης Φιλόπονος γράφει: «ἡ γάρ οὐσία τῷ ποσῷ συμπλεκομένη ποιεῖ δύο κατηγορίας, τήν τε ποτέ καί τό ποῦ∙ τῷ μέν χρόνῳ συμπλεκομένη ποιεῖ τήν ποτέ (τό γάρ ποτέ οὔτε οὐσίαν μόνως σημαίνει οὔτε χρόνον, ἀλλ’οὐσίαν ἐν χρόνῳ οὖσαν), τῷ δέ τόπῳ συμπλεκομένη ποιεῖ τήν ποῦ∙ τό γάρ ποῦ οὔτε τόπον μόνον σημαίνει (οὐ γάρ ἐστι τόπος ἐν τόπῳ) οὔτε μήν οὐσίαν, ἀλλ’οὐσίαν ἐν τόπῳ οὖσαν».[27]
Γράφει λοιπόν ὁ ἅγιος Νεκτάριος «Θαῦμα κατά τό ποῦ∙ διότι ὁ αὐτός Ἰησοῦς Χριστός εἶναι καί εἰς τόν Οὐρανόν καί εἰς τήν Γῆν, καί ὁ αὐτός εἰς τό ἱερόν ἡμῶν θυσιαστήριον. Θαῦμα κατά τό πότε∙ διότι ὡς σῶμα Χριστοῦ εἶναι ἄφθαρτον καί ἀθάνατον∙ ὡς σῶμα Χριστοῦ εἶναι πηγή ζωῆς αἰωνίου∙ ἀλλά διαμένουσι τά θεῖα ἰδιώματα ἐν τῇ θεία Εὐχαριστίᾳ ἐνόσῳ διαμένουσι τά εἴδη τοῦ ἄρτου καί τοῦ οἴνου». Εἶναι θαῦμα κατά τό ποῦ διότι ὁ Χριστός εὑρίσκεται μέν στόν Οὐρανό καί τή Γῆ, ἀλλ’εὑρίσκεται καί στό ἱερό θυσιαστήριο. Καί εἶναι θαῦμα κατά τό ποτέ, διότι τά ἰδιώματα τοῦ Χριστοῦ, ἡ ἀφθαρσία, ἡ ἀθανασία καί ἡ δόση τῆς αἰωνίου ζωῆς, εἶναι μέν αἰώνια, ἀλλά εἶναι καί παρόντα στή Κυριακό σῶμα καί αἷμα, ὅσο χρονικό διάστημα παραμένουν τά εἴδη τοῦ εὐχαριστιακοῦ ἄρτου καί οἴνου.
Ἡ κατηγορία τοῦ κεῖσθαι εἶναι κατηγορία παράγωγη ἀπό τή συμπλοκή τῆς οὐσίας μέ τήν κατηγορία τῶν πρός τι, τῆς σχέσεως. Αὐτή ἡ κατηγορία συνδέεται μέ τή σχέση πού ἔχει κάποιο σῶμα μέ ἕνα ἄλλο. Κατά τόν ἱερό Δαμασκηνό «κεῖσθαι ἐστι τό ἔχον θέσιν πως πρός ἕτερον οἷον τό σῶμα τό κείμενον πως πρός τήν τοιαύτην θέσιν ἤ πρός ἀνάκλισιν ἤ καθέδραν ἤ στάσιν».[28] Μετάφραση (Νίκου Ματσούκα): «Κεῖσθαι εἶναι αὐτό πού ἔχει κάποια θέση σέ σχέση μέ κάτι ἄλλο, ὅπως τό σῶμα, τό ὁποῖο κεῖται κάπου, ἔχει μιά ἀπό τίς ἑξῆς θέσεις∙ ἤ εἶναι ξαπλωμένο ἤ κάθεται ἤ στέκεται ὄρθιο».[29]
Κατά τόν ἅγιο Νεκτάριο ἡ θεία Εὐχαριστία εἶναι «θαῦμα κατά τό κεῖσθαι∙ διότι εἰς τήν θείαν λειτουργίαν θεωρεῖται ὁ Ἰησοῦς κείμενος ἐν τῇ φάτνῃ, ὡς γεννηθείς, ὡς ἐπί τοῦ σταυροῦ, ὡς πάσχων, ὡς ἀναστάς καί ἀνερχόμενος εἰς οὐρανούς, ὡς ἀναληφθείς και καθήμενος ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρός, ὡς Υἱός καί Θεός». Εἶναι θαῦμα κατά τό κεῖσθαι διότι στή θεία Λειτουργία ἐξιστοροῦνται μυστηριακά ὅλες οἱ φάσεις καί καταστάσεις τῆς ἐπίγειας ζωῆς καί τοῦ σωτηριώδους ἔργου τοῦ Χριστοῦ. Ἔτσι βλέπουμε τόν Ἰησοῦ κείμενο στή φάτνη τῶν ἀλόγων ζώων κατά τήν γέννησή του, τανυόμενο ἐπί τοῦ σταυροῦ κατά τό πάθος του, ἐγειρόμενον ἐκ νεκρῶν κατά τήν ἀνάστασή του, ἀναλαμβανόμενον εἰς τούς οὐρανούς κατά τήν ἀνάληψή του καί καθήμενον στά δεξιά τοῦ Πατέρα του. Γενικά στή θεία Λειτουργία ἀπεικονίζεται μυστηριακά καί ἐγχαράττεται στή συνείδηση τοῦ πιστοῦ ἐναργέστατα ὅλη ἡ σωτήρια οἰκονομία καί τό σωτήριο ἔργο τοῦ Χριστοῦ.
Ἡ κατηγορία τοῦ ἔχειν ἔγκειται σέ μιά οὐσία πού περιέχει ἤ περιέχεται ἀπό ἄλλη οὐσία, χωρίς ἡ μία οὐσία νά εἶναι ὀργανικό μέρος τῆς ἄλλης οὐσίας. Συναφῶς γράφει ὁ ὅσιος Δαμασκηνός: «Τό ἔχειν ἐστίν οὐσία περί οὐσίαν. Δηλοῖ δέ τό περιέχειν ἤ περιέχεσθαι καί μή εἶναί τι μέρος τοῦ πράγματος. Καί περιέχει μέν χιτών, ὅπλα καί τά τοιαῦτα, περιέχεαι δέ δακτύλιος καί εἴ τι ἕτερον τοιοῦτον σμικρόν»[30] Μετάφραση (Νίκου Ματσούκα): «Τό ἔχειν εἶναι οὐσία γύρω ἀπό μιά οὐσία. Δηλώνει αὐτό πού περιέχει ἤ περιέχεται καί δέν ἀποτελεῖ μέρος τοῦ πράγματος. Καί περιέχουν ὁ χιτώνας, τά ὅπλα καί τά παρόμοια, ἐνῶ περιέχεται τό δαχτυλίδι καί ὁποιοδήποτε παρόμοιο μικρά πράγμα».[31]
Κατά τόν ἅγιο Νεκτάριο ἡ θεία Εὐχαριστία εἶναι «θαῦμα κατά τό ἔχειν∙ διότι τό σῶμα καί τό αἷμα τοῦ Κυρίου ἔχει ἐξωτερικήν περιβολήν τά εἴδη τοῦ ἄρτου καί τοῦ οἴνου». Τό σῶμα καί τό αἷμα τοῦ Χριστοῦ εἶναι ἄλλης οὐσίας ἀπό τήν οὐσία τοῦ ἄρτου καί τοῦ οἴνου, ἔχουν ὅμως ὡς ἐξωτερικό ἔνδυμα τόν ἄρτο καί τόν οἶνο.
Οἱ κατηγορίες τοῦ ποιεῖν καί πάσχειν εἶναι παράγωγες ἀπό τήν συμλοκή τῆς οὐσίας καί τῆς ποιότητος καί δηλώνουν μία οὐσία, ἡ ὁποία ἐνεργεῖ ἤ πάσχει μέ τόν α ἤ β τρόπο. Κατά τόν Δαμασκηνό «Ποιεῖν καί πάσχειν οὐσία τίς ἐστι τοιῶσδε ἐνεργοῦσα ἤ πάσχουσα»[32]Μετάφραση (Νίκου Ματσούκα): «Τό ποιεῖν καί τό πάσχειν εἶναι κάποια οὐσία πού ἐνεργεῖ ἤ πάσχει κατά τόν Α ἤ Β τρόπο».[33]
Κατά τόν ἅγιο Νεκτάριο ἡ Θεία Εὐχαριστία εἶναι «θαῦμα κατά τό ποιεῖν (εἴτε ἐνεργεῖν)∙ διότι ἡ μετάληψις τῶν ἀχράντων μυστηρίων ἐγγίζει μέν τήν αἴσθησιν, ἀλλ’ἁγιάζει τό πνεῦμα. Θαῦμα τέλος κατά τό πάσχειν∙ διότι ὁ θεῖος ἄρτος μελίζεται μέν, ἀλλ’ὡς σῶμα Χριστοῦ δέν διαιρεῖται, τρώγεται μέν, ἀλλ’ὡς σῶμα Χριστοῦ δεν δαπανᾶται». Εἶναι θαῦμα κατά τό ποιεῖν, διότι στό μυστήριο τῆς μεταβολῆς τοῦ ἄρτου καί τοῦ οἴνου ἡ μετάληψη τῶν καθαγιασμένων δώρων ἐνεργεῖ διττῶς: ἀφ’ ἑνός ἔχει τήν ἰδιότητα νά ἐγγίζει τήν αἴσθηση ὡς ψωμί καί κρασί, ἀφ’ἑτέρου ἔχει τήν ἰδιότητα νά ἀγιάζει τήν ψυχή τοῦ πιστοῦ, ὡς σῶμα καί αἶμα τοῦ Χριστοῦ. Τέλος κατά τήν θεία Εὐχαριστία ὁ καθαγιασμένος ἄρτος κομματιάζεται μέν (κόβεται σέ μικρά τεμάχια), ὅμως ὡς σῶμα τοῦ Χριστοῦ δέν διαιρεῖται ἀλλά μεταλαμβάνεται ὅλος ὁ Χριστός, ὅπως εἴπαμε στήν κατηγορία τῆς ποσότητος. Ἐπίσης τό Κυριακό σῶμα τρώγεται μέν, ὅμως δέν δαπανᾶται, ἀλλά εἶναι τρόπο τινά ἀνεξάντλητο.
Ἐπίμετρο
Στό σημεῖο αὐτό ὁλοκληρώνεται ἡ περιδιάβασή μας στίς ἀριστοτελικές κατηγορίες καί στήν πρακτική ἐφαρμογή τους στό μυστήριο τῆς Θείας Εὐχαριστίας, ὅπως ἀναλύει ὁ ἅγιος Νεκτάριος. Προσπάθησα νά εἶμαι, ὅσο μποροῦσα, σύντομος καί εὔληπτος. Δέν ἔχω τήν ψευδαίσθηση ὅτι τό πέτυχα. Δέν πρέπει νά λησμονοῦμε ὅτι τό πρόβλημα τῶν κατηγοριῶν εἶναι ἀπό τά πιό δύσκολα θέματα τῆς ἀριστοτελικῆς φιλοσοφίας. Θυμᾶμαι τήν ἀκαδημαϊκή χρονιά τοῦ μακρινοῦ 1973-1974, ὅταν ἤμουν πρωτοετής φοιτητής τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς τοῦ ΕΚΠΑ, ὁ μακαρίτης καθηγητής τῆς Φιλοσοφίας Δημήτριος Κουτσογιαννόπουλος-Θηραῖος ὅταν περάτωσε τήν διδακαλία του γιά τίς ἀριστοτελικές κατηγορίες μᾶς εἶπε χαρακτηριστικά ὅτι δέν εἶχε τήν ἀπαίτηση νά τίς καταλάβουμε «μέ τό πρῶτο». Μάλιστα μᾶς εἶπε ὅτι ὁ ἱερός Αὐγουστῖνος ὅταν παρακολούθησε ἕνα μάθημα γιά τίς κατηγορίες τοῦ Ἀριστοτέλη τίς κατάλαβε ἀμέσως, «μέ τό πρῶτο» πού λέμε, δεῖγμα τῆς ὑψηλοτάτης φιλοσοφικῆς εὐφυΐας του.
Νά σημειώσουμε ἐπίσης ὅτι τό ἐν λόγῳ ἔργο τοῦ Ἀριστοτέλη εἶναι τό περισσότερο σχολιασθέν βιβλίο του κατά τήν ὑστέρα ἀρχαιότητα καί τό Μεσαίωνα καί ἄσκησε τεράστια ἐπίδραση στήν καλλιέργεια τῆς Λογικῆς στίς περιόδους αὐτές καί μάλιστα κατά τόν Kneale ὄχι πάντοτε ἐπ’ἀγαθῷ. Συγκεκριμένα γράφει χαρακτηριστικά: «Moreoner, the theory itself, although not logical in a strict sense, has had considerable influence on logic, and that not entirely good»[34].
Γιά ὅποιον θέλει νά ἀσχοληθεῖ περαιτέρω γιά τίς ἀριστοτελικές κατηγορίες τοῦ συστήνουμε τά ἑξῆς βιβλία, τά ὁποῖα νομίζουμε ὅτι θά τοῦ φανοῦν χρήσιμα: Ἀριστοτέλους, Κατηγορίαι, Περί Ἑρμηνείας, μετάφραση, εἰσαγωγή, ἐπιμέλεια Παῦλος Καλλιγᾶς,ἐκδ. Νῆσος, Ἀθήνα 2011, − Ἀριστοτέλης, Κατηγορίαι-Περί Ἑρμηνείας, εἰσαγωγή-μετάφραση-σχόλια Η.Π.Νικολούδης, ἐκδ. Κάκτος, Ἀθήνα 1994 ‒ Ackrill J.L.,Aristotle. Categories and Interpretatione (Translation with notes), Oxford 1994 − Νικολάου Χρόνη, Τό πρόβλημα τῶν κατηγοριῶν ἐν τῇ φιλοσοφίᾳ τοῦ Ἀριστοτέλους, Ἀθῆναι 1975 − Φώτη Σχοινᾶ, Βυζαντινή λογική καί ὀντολογία. Ἡ περί κατηγοριῶν διδασκαλία Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ, Θεωρητική στοιχείωση καί πρακτική ἐφαρμογή, ἐκδ. Παρουσία, Ἀθήνα 2005.
Σημειώσεις
[1] Ἀριστοτέλους, Μετά τά φυσικά 1028 b 2
[2] Κ. Δ. Γεωργούλη, Ἀριστοτέλους Πρώτη φιλοσοφία (Τά μετά τά φυσικά), ἔκδοσις δευτέρα, ἐκδ. Παπαδήμα, Ἀθῆναι χ.χ., σελ. 135
[3] Ἀριστοτέλους, Μετά τά φυσικά 1026 a 37
[4] Κ. Δ. Γεωργούλη, Ἀριστοτέλους Πρώτη φιλοσοφία (Τά μετά τά φυσικά), ἔκδοσις δευτέρα, ἐκδ. Παπαδήμα, Ἀθῆναι χ.χ., σελ. 128-129
[5] Ἰωάννη Δαμασκηνοῦ, Διαλεκτικά δ´, ἔκδ. Bonifatus Kotter,τόμος I, Βερολῖνο 1969, σελ. 57
[6] Ἰωάννη Δαμασκηνοῦ, ὅ.π., γ´, σελ. 57
[7] Βλ. Φώτη Σχοινᾶ, Βυζαντινή λογική καί ὀντολογία. Ἡ περί κατηγοριῶν διδασκαλία Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ, Θεωρητική στοιχείωση καί πρακτική ἐφαρμογή, ἐκδ. Παρουσία, Ἀθήνα 2005
[8] Ἀριστοτέλους, Κατηγορίαι 3a 6-19
[9] Κωνσταντίνου Γεωργούλη, Ἀριστοτέλης ὁ Σταγιρίτης, Θεσσαλονίκη 1962, σελ. 197
[10] Δαμασκηνοῦ, Διαλεκτικά α´ 1-5, τόμος I, ἐκδ, Bonifatius Kotter, Berlin 1969, 57-58
[11] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Διαλεκτικά, μετάφραση-σχόλια Νίκου Α. Ματσούκα, ἐκδόσεις Π. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1995, σελ.89
[12] Ἀριστοτέλους, Κατηγορίαι 3b 10
[13]Ἀριστοτέλους, Κατηγορίαι, Περί Ἑρμηνείας, μετάφραση, εἰσαγωγή, ἐπιμέλεια Παῦλος Καλλιγᾶς,ἐκδ. Νῆσος, Ἀθήνα 2011, σελ. 43
[14] Δαμασκηνοῦ, Διαλεκτικά α´ 1-5, τόμος I, ἐκδ, Bonifatius Kotter, Berlin 1969, σελ. 57-58
[15] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Διαλεκτικά, μετάφραση-σχόλια Νίκου Α. Ματσούκα, ἐκδόσεις Π. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1995, σελ.87
[16] Πορφυρίου, Εἰς τάς Ἀριστοτέλους κατηγορίας κατά πεῦσιν καί ἀπόκρισιν, ἐκδ. Busse A., Porphyrii, In Aristotelis categorias ejpositio per interrogationem et responsionem, C.A.G.,Berolini 1887, στιχ. 27-28, σελ. 100
[17] Μαξίμου Ὁμολογητοῦ, Περί διαφόρων ἀποριῶν 1364A-1365C, PG 91
[18] Δαμασκηνοῦ, Διαλεκτικά , νβ´ 69-70, τόμος I, ἐκδ, Bonifatius Kotter, Berlin 1969, σελ.121
[19] Ἀριστοτέλους, Κατηγορίαι 8b
[20]Ἀριστοτέλους, Κατηγορίαι, Περί Ἑρμηνείας, μετάφραση, εἰσαγωγή, ἐπιμέλεια Παῦλος Καλλιγᾶς,ἐκδ. Νῆσος, Ἀθήνα 2011, σελ. 73
[21] Ἀριστοτέλους, Κατηγορίαι 6a 36-39− 6b 40
[22] Ἀριστοτέλους, Κατηγορίαι, Περί Ἑρμηνείας, μετάφραση, εἰσαγωγή, ἐπιμέλεια Παῦλος Καλλιγᾶς,ἐκδ. Νῆσος, Ἀθήνα 2011, σελ. 59
[23] Δαμασκηνοῦ, Διαλεκτικά να´ 7-11, τόμος I, ἐκδ, Bonifatius Kotter, Berlin 1969, σελ. 117
[24] Δαβίδ, Ἐξήγησις τῶν δέκα Κατηγοριῶν τῆς φιλοσοφίας ἀπό φωνῆς Δαβίδ, ἐκδ. Busse E., Elias (olim David) in Porphyrii Iasagogen et in Aristotelis Categorias, C.A.G., XVIII. Berolini 1900, στιχ.16-19, σελ. 159
[25] Νικολάου Χρόνη, Τό πρόβλημα τῶν κατηγοριῶν ἐν τῇ φιλοσοφίᾳ τοῦ Ἀριστοτέλους, Ἀθῆναι 1975, σελ. 70
[26] Ἁριστοτέλους, Κατηγορίαι 4b 24-25
[27] Ἰωάννου Φιλοπόνου, Σχόλια εἰς τάς Κατηγορίας, ἔκδ. Busse A., Philoponi (olim Ammonii), In Aristotelis categorias commentarium, C.A.G., Berolini 1998, στιχ. 18-24, σελ. 163
[28] Δαμασκηνοῦ, Διαλεκτικά νδ´ 4, τόμος I, ἐκδ, Bonifatius Kotter, Berlin 1969, σελ. 124
[29] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Διαλεκτικά, μετάφραση-σχόλια Νίκου Α. Ματσούκα, ἐκδόσεις Π. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1995, σελ. 235
[30] Δαμασκηνοῦ, Διαλεκτικά νζ´ 2-3, τόμος I, ἐκδ, Bonifatius Kotter, Berlin 1969, σελ. 125
[31] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Διαλεκτικά, μετάφραση-σχόλια Νίκου Α. Ματσούκα, ἐκδόσεις Π. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1995, σελ. 237
[32] Δαμασκηνοῦ, Διαλεκτικά νγ´ 1-2, τόμος I, ἐκδ, Bonifatius Kotter, Berlin 1969, σελ. 123
[33] Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ, Διαλεκτικά, μετάφραση-σχόλια Νίκου Α. Ματσούκα, ἐκδόσεις Π. Πουρναρᾶ, Θεσσαλονίκη 1995, σελ. 231
[34] William Kneale and Martha Kneale, The Development of Logic, Oxford, 1984, σελ. 25
Τοιχογραφία από την Ιερά Μονή Πέτρας στην Καρδίτσα, παρεκκλήσι Μεταμορφώσεως του Σωτήρος: Η Αίγλη του Χριστού (1673)