Μέρες του ’36, μέρες της Ισπανίας. Πόσο γοητευτικός και ενδιαφέρων φαίνεται σε μένα αυτός ο εμφύλιος πόλεμος-εάν επιτρέπεται κάτι τέτοιο όταν μιλάμε για μία αλληλοσφαγή. Παρά ταύτα, ήταν η Ισπανία τότε ένα τεράστιο κοινωνικό και πολιτικό πείραμα.
Μία σημαντική προσωπικότητα εκείνης της εποχής ήταν ο ευλογημένος συνδικαλιστής ιερέας José Domingo Gafo. Ο πατήρ Gafo είναι γνωστός για την υπεράσπιση του χριστιανικού συνδικαλισμού, και έτσι έχει μείνει στην ιστορία. Μπορεί να ειπωθεί με ειλικρίνεια ότι αφιέρωσε τη ζωή του στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων των εργαζομένων, αλλά το έκανε ως Χριστιανός, όχι ως σοσιαλιστής, επειδή ακολουθούσε πάντα τη γραμμή εκείνων που ερμηνεύουν το Ευαγγέλιο ως εντολή να υπηρετούμε τους φτωχούς αντί να προσπαθούμε να εξαλείψουμε τη φτώχεια, ώστε να μην χρειάζεται να υπηρετούμε ούτε αυτούς ούτε εκείνους που τους φτωχοποιούν. Όταν μετακόμισε στο Οβιέδο το 1918, το ενδιαφέρον του για τον κόσμο της εργασίας δεν σταμάτησε και μάλιστα ανέπτυξε μια σειρά διαλέξεων στο Κανονικό Σχολείο με θέμα «Σημεία σύμπτωσης μεταξύ Καθολικισμού και Σοσιαλισμού». Είναι επίσης αλήθεια ότι κατά τη διάρκεια της δικτατορίας του Πρίμο ντε Ριβέρα, διορίστηκε μέλος της Προσωρινής Επιτροπής Εταιρειών στο Υπουργείο Εργασίας, με την ευθύνη της οργάνωσης των Μικτών Επιτροπών, και αργότερα υπηρέτησε ως τεχνικό μέλος του Συμβουλίου Εργασίας στο ίδιο υπουργείο, όπου συνεργάστηκε πρόθυμα με τους σοσιαλιστές σε όλες τις κοινωνικές μεταρρυθμίσεις που ήταν ευνοϊκές για τους εργαζόμενους.
Το 1932, οι Ρεπουμπλικανικές αρχές τον φυλάκισαν στις φυλακές Ocaña για τις δραστηριότητές του κατά του νέου καθεστώτος. Μόλις αφέθηκε ελεύθερος, στις εκλογές της 19ης Νοεμβρίου 1933, έλαβε 65.287 ψήφους για την υποψηφιότητά του εντός του Ναβαρρέζικου Δεξιού Μπλοκ, κάτι που του επέτρεψε να λάβει θέση στο Κοινοβούλιο μαζί με έξι άλλους βουλευτές από αυτόν τον συνασπισμό. Αυτός ο συνασπισμός περιελάβανε επίσης τις Καθολικές Ενώσεις, την Παραδοσιακή Κοινωνία, τους Αλφονσινούς μοναρχικούς, την Ισπανική Ανανέωση και την CEDA του Gil Robles - με άλλα λόγια, ολόκληρο το συντηρητικό φάσμα που αντιτίθετο στη Δημοκρατία, εκτός από τη Φάλαγγα [: ακροδεξιά πολιτική και κοινωνική παράταξη], η οποία προτίμησε να ακολουθήσει τον δικό της δρόμο.
Δεν θα μείνει ευχαριστημένος και θα εκμυστηρευτεί πως «αντιμέτωπος με αυτές τις νοοτροπίες που αυτοαποκαλούνται χριστιανικές και το πιστεύουν ειλικρινά, επέλεξα να σιωπήσω και να αποσυρθώ από το Κογκρέσο για να εργαστώ αλλού. Ίσως η επανάσταση, ή η απειλή της, να είναι η μόνη επείγουσα λύση. Αν η αριστερά ερχόταν και έλυνε το κοινωνικό πρόβλημα με ορθές κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, χωρίς να παρεμβαίνει στη θρησκεία, θα έλεγα: καλώς ήρθατε στην αριστερά, μέχρι η δεξιά να υποβάλει τροποποιήσεις».
Και η επανάσταση έφτασε, αλλά στο πλαίσιο ενός Εμφυλίου Πολέμου και, φυσικά, χωρίς καμία εκτίμηση για τη θρησκεία. Όταν ξεκίνησαν όλα, κρύφτηκε σε ένα οικοτροφείο με άλλους συναδέλφους μοναχούς, αλλά ταυτόχρονα, δεν δίστασε να γράψει μια επιστολή στον Ινταλέθιο Πριέτο [ο Indalecio Prieto, 1883–1962, ήταν ένας από τους σημαντικότερους Ισπανούς σοσιαλιστές πολιτικούς του 20ού αιώνα· υπήρξε ηγετικό στέλεχος του Ισπανικού Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος (PSOE)], τον οποίο γνώριζε, ζητώντας του να φροντίσει για κάποια βιβλία και έγγραφα που θεωρούσε ότι κινδύνευαν. Ήταν άχρηστο. Τα βιβλία καταστράφηκαν και ο ιερέας μας κατέληξε να κρατηθεί στη Γενική Διεύθυνση Ασφαλείας στις 11 Αυγούστου. Από εκεί, μεταφέρθηκε στις φυλακές Μοντέλο και στις 3 Οκτωβρίου, διατάχθηκε η απελευθέρωσή του - σίγουρα ως πρόσχημα για να τον σκοτώσουν την επόμενη μέρα στο δρόμο.
Πέθανε από τις σφαίρες που εκτοξεύτηκαν εναντίον του όταν μόλις είχε περπατήσει λίγα μέτρα από την είσοδο της φυλακής και, όπως όλοι οι μοναχοί που έπεσαν θύματα της βίας της Επανάστασης και του Εμφυλίου Πολέμου, θεωρείται μάρτυρας από την Καθολική Εκκλησία. Στις 27 Οκτωβρίου 2007, η αγιοποίησή του γιορτάστηκε σε μια από εκείνες τις μαζικές τελετές που άρεσε τόσο πολύ στον Πάπα Βοϊτίλα.
Οι σφαίρες πέφταν βροχή και οι εκτελέσεις κάτι το συνηθισμένο. Και από τις δύο πλευρές. Έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε ότι μόνο οι Φρανκιστές εκτελούσαν και βιαιοπραγούσαν, όμως δεν είναι έτσι. Ο αντι-κληρικαλισμός στην Ισπανία δεν ήταν τόσο ευρύς όσο στη Ρωσία της Επανάστασης, αλλά υπήρξε και οδήγησε σε φοβερές πράξεις ασέβειας και εξευτελισμού. Αρκεί να αναζητήσει κανείς και να δει σκελετούς γυναικών μοναχών που τους έβγαλαν από τους τάφους και τους εξέθεσαν μπροστά σε μία εκκλησία της Βαρκελώνης.
Πάμε τώρα στην άλλη πλευρά.
Η ιστορία του Πέδρο Μαρτσιάνο Ντουρούτι αποτελεί μία από τις πιο παράδοξες και τραγικές πτυχές του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου. Ο Πέδρο, γνωστός ως «Περίκο», ήταν ο μικρότερος αδελφός του διάσημου αναρχικού επαναστάτη Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι. Σε πλήρη πολιτική αντίθεση με τον αδελφό του, ο ίδιος είχε ενταχθεί στη Φάλαγγα, γεγονός που επιβεβαιώνεται από την κομματική του ταυτότητα με αριθμό 1.501, όπου αναφερόταν ότι είχε προσχωρήσει στην οργάνωση ήδη από τις 5 Φεβρουαρίου 1936.
Παρά τη φαλαγγική του ιδιότητα, ο Πέδρο Ντουρούτι βρέθηκε αντιμέτωπος με τη στρατιωτική δικαιοσύνη του ίδιου στρατοπέδου στο οποίο ανήκε. Κατηγορήθηκε, μεταξύ άλλων, ότι υποστήριζε την υπεροχή της Φάλαγγας έναντι του στρατού και ότι εξέφραζε ακραίες απόψεις για τη διάλυση της Πολιτοφυλακής, την κατάργηση του κλήρου και ακόμη και την ένταξη σοσιαλιστών και κομμουνιστών στη Φάλαγγα.
Στις 22 Αυγούστου 1937, η διαδικασία της εκτέλεσής του κινήθηκε με εξαιρετική ταχύτητα. Ο στρατηγός Μούγκικα, διοικητής της Μεραρχίας του Λεόν, φρόντισε ώστε η θανατική ποινή να εγκριθεί και να εκτελεστεί την ίδια ημέρα. Ιδιαίτερα σκληρό και συμβολικά παράδοξο ήταν το γεγονός ότι, ενώ ο ίδιος ο Μούγκικα αναγνώριζε τον Ντουρούτι ως «Φαλαγγίτη», διέταξε να συμμετάσχουν στην εκτέλεσή του μέλη της ίδιας πολιτικής οργάνωσης.
Αν και αρχικά είχε οριστεί ως τόπος εκτέλεσης το σκοπευτήριο του Puente del Castro, η εκτέλεση πραγματοποιήθηκε τελικά στο El Ferral del Bernesga. Ο θάνατός του πιστοποιήθηκε από στρατιωτικούς γιατρούς το ίδιο απόγευμα. Ωστόσο, τρεις ημέρες αργότερα, το επίσημο πιστοποιητικό θανάτου ανέφερε ως αιτία «καρδιακή ανακοπή», αποκρύπτοντας ότι ο Ντουρούτι είχε εκτελεστεί από εκτελεστικό απόσπασμα.
Η προσωπική του ιστορία παρουσιάζει ακόμη μία έντονη αντίφαση μέσα στην ήδη διχασμένη οικογένεια Ντουρούτι. Ενώ ο Μπουεναβεντούρα έγινε ένα από τα σημαντικότερα σύμβολα του ισπανικού αναρχισμού, ο Πέδρο συνδέθηκε με τη Φάλαγγα και διατηρούσε σχέσεις με σημαντικές προσωπικότητες του φαλαγγικού χώρου, όπως η Πιλάρ Πρίμο ντε Ριβέρα. Ήταν μάλιστα ο ίδιος που ενημέρωσε την οικογένειά του για τον θάνατο του αδελφού του Μπουεναβεντούρα.
Γεννημένος στη Λεόν το 1911, ο Πέδρο θεωρούνταν, σύμφωνα με οικογενειακές μαρτυρίες, ένας από τους πιο ευφυείς και μορφωμένους από τα επτά αδέλφια. Παρ' όλα αυτά, οι ικανότητές του δεν τον προστάτευσαν από μια μοίρα που συμπυκνώνει τη βία και τις εσωτερικές συγκρούσεις της εποχής: ένας άνθρωπος που ανήκε στο νικηφόρο εθνικιστικό στρατόπεδο καταδικάστηκε και εκτελέστηκε από ανθρώπους που θεωρητικά ήταν πολιτικοί του σύντροφοι.
Τι συμπεράσματα μπορούμε να βγάλουμε 90 χρόνια μετά; Μάλλον ότι απέχουμε κατά πολύ από μία εποχή σκληρή και βίαιη, η οποία όμως λόγω αυτού είχε να προσφέρει πολλά στην ανθρώπινη τραγική μοίρα.
Πηγές:
Ernesto BURGOS, José Domingo Gafo, el beato sindicalista. El sacerdote nacido en Campomanes dedicó casi toda su vida a defender los derechos de los trabajadores, pero lo hizo como cristiano y no como socialista, La Nueva Espana, 21/8/2012.
«Pendant la guerre d’Espagne, terreurs révolutionnaire et contre-révolutionnaire avaient davantage en commun que beaucoup ne veulent l’admettre », Le Figaro, https://www.lefigaro.fr/histoire/pendant-la-guerre-d-espagne-terreurs-revolutionnaire-et-contre-revolutionnaire-avaient-davantage-en-commun-que-beaucoup-ne-veulent-l-admettre-20260816
Jose Maria Zavala, Consigna: matar al hermano falangista de Durruti. Hubo prisa por acabar con él. La orden de la sentencia no pudo esperar. La razon, 14.12.2021.
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Γκουέρνικα", 1937) είναι έργο του Πάμπλο Πικάσο.