Martin Buber Το πρόβλημα του ανθρώπου.

0
368

Γιάννης Πλεξίδας

Το βιβλίο του Martin Buber, Το πρόβλημα του ανθρώπου, σε μετάφραση του Χαράλαμπου Αποστολόπουλου, (εκδ. Γνώση, σελ. 141) παρουσιάζει εξαιρετικό ενδιαφέρον για τον χριστιανό και, ακόμη περισσότερο, για τον ορθόδοξο αναγνώστη. Το ενδιαφέρον βρίσκεται, κατά την άποψή μου, σε δύο βασικά σημεία, τα οποία αποτέλεσαν τον θεμέλιο λίθο της σύγχρονης ορθόδοξης θεολογίας: την έννοια του προσώπου και την κατηγορία της σχέσης.

Για τον Buber, ο άνθρωπος νοείται ως πρόσωπο, και από αυτή την αρχή οφείλει να ξεκινήσει με κάθε σοβαρότητα η αυθεντική φιλοσοφική ανθρωπολογία — όπως γράφει χαρακτηριστικά στην αρχή του κεφαλαίου για τον Hegel και τον Marx. Το πρόσωπο, θα πει, δεν νοείται ως αυτόνομη, ατομοκεντρική μονάδα. Αυτό που καθιστά τον άνθρωπο πρόσωπο είναι ότι υπάρχει, πάντοτε, σε ζωντανή σχέση και κοινωνία με τους άλλους ανθρώπους, με τα άλλα πρόσωπα. Γι’ αυτό και ορίζει τον άνθρωπο «… μαζί με τον άνθρωπο» (… der Mensch mit dem Menschen, σ. 164/136). Η συναλληλία αυτή, η μετάβαση από το είναι — την αυτονομημένη ύπαρξη— στο συνείναι, σε έναν διαλογικό τρόπο ύπαρξης, είναι που καθιστά τον άνθρωπο πρόσωπο.

          Ο Buber, έχοντας ως αναπόδραστο ορίζοντα της σκέψης του το συμβάν της σχέσης, θα ασκήσει δριμύτατη κριτική στον Scheler (σ. 157/129) και στον Heidegger (σ. 95/80), για την «ατομικιστική ή φαινομενολογική» ανθρωπολογία τους (σ. 158/131), σύμφωνα με την οποία η ουσία του ανθρώπου περιορίζεται «… στα όσα διαδραματίζονται στο εσωτερικό του ανθρώπου… με βάση την αυτοσυνειδησία του» (σ. 157/129), παραμένοντας «ουσιαστικά στον εαυτό της» (σσ. 102,106/85,88). Η ύπαρξη ορίζεται διαλογικά και όχι μονολογικά. Το Εγώ υπάρχει στη σφαίρα του Εσύ, και αντίστροφα. Επιπλέον, δεν μπορεί να υπάρξει Εγώ χωρίς Εσύ. Θα λέγαμε ότι, τρόπον τινά, το συμβάν της συνεύρεσης του Εγώ με το Εσύ, είναι προγενέστερο του Εγώ και του Εσύ. Η διαλογική πραγματικότητα είναι η «μοίρα» του ανθρώπου, και όχι το υπερβατολογικό υποκείμενο.

 

       Παράλληλα με την απόρριψη της «ατομικιστικής ή φαινομενολογικής» ανθρωπολογίας —αν και είναι αμφισβητήσιμο το κατά πόσο οι Scheler και Heidegger υποστηρίζουν όσα ο Buber θέλει να υποστηρίζουν— ο συγγραφέας απορρίπτει και τον κολλεκτιβισμό (σ. 159/132: «Wenn aber der Individualismus nur einen Teil des Menschen erfasst, so erfasst der Kollektivismus nur den Menschen als Teil»). «Η ένταξη του ανθρώπου στο ‘Όλο’», θα πει ο Buber, «… συντελέστηκε. Δεν πρόκειται όμως για την επαφή του ανθρώπου με τον άνθρωπο… εδώ δεν συντελείται μία υπέρβαση, αλλά μία νάρκωση της απομόνωσης του ανθρώπου» (σ. 161/134). Ο άνθρωπος, προκειμένου να γίνει πρόσωπο πρέπει να διαφοροποιηθεί από το απρόσωπο πλήθος, τη μάζα.

       Το γεγονός της πραγμάτωσης του ανθρώπου νοείται, λοιπόν, με όρους μιας διττής εξόδου: από τη μια μεριά εξόδου από τον εγκλεισμό του εγωτισμού, από την άλλη, εξόδου από την ισοπέδωση και την απονέκρωση του κολλεκτιβισμού.

       Ο «χώρος» που καθιστά δυνατή αυτή τη διπλή έξοδο είναι η «σφαίρα του Μεταξύ» (σ. 164/ 136). «Εκείθεν του υποκειμενικού, εντεύθεν του αντικειμενικού, επί της στενής ατραπού όπου συναντώνται το Εγώ και το Συ — εκεί είναι η επικράτεια του Μεταξύ» (σ. 167/138). Η κατηγορία της σχέσης δεν περιορίζεται μόνο στους άλλους ανθρώπους, αλλά αφορά στα πράγματα και στον Θεό. Θα λέγαμε ότι η διαλογική αρχή του Buber δεν έχει αποκλειστικά και μόνο ανθρωπολογικό περιεχόμενο, αλλά, σαφώς, νοείται με όρους οντολογίας. Το ουσιωδώς ανθρώπινο «ίδιον», που καθορίζει την υπαρκτική-οντολογική θέση του στον κόσμο, είναι η κατηγορία της σχέσης, ή, αν θέλετε, η κατηγορία της συνύπαρξης. Όχι όμως ως επιγέννημα της ατομικής υπόστασης, αλλά ως μη αναγώγιμο a priori της παρουσίας της. Πρόκειται για μια κατεξοχήν πνευματική πράξη (σ.  145/120).

    Στο Πρόβλημα του ανθρώπου διακρίνεται η βασική αρχή της ανθρωπολογίας του Buber, η διαλογική αρχή του Εγώ και Εσύ, που παρουσιάζεται αναλυτικά στο έργο του Ich und Du, το οποίο, δυστυχώς, παραμένει αμετάφραστο στην ελληνική γλώσσα.

 

Σημείωση: Ο πρώτος αριθμός εντός της παρενθέσεως αναφέρεται στο γερμανικό κείμενο, ενώ ο δεύτερος στην ελληνική μετάφραση. Για όποιον θέλει να μελετήσει αναλυτικότερα τις βασικές αρχές της φιλοσοφίας του Buber, θα προτείναμε το βιβλίο του Χαράλαμπου Αποστολόπουλου, Ο Martin Buber και το πρόβλημα του ανθρώπου. Προϋποθέσεις, δομές και όρια της φιλοσοφικής ανθρωπολογίας του, εκδόσεις Gutenberg, σειρά: Ιδέες και συστήματα, 1991.

 

πηγή: Αντίφωνο

 

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here