«Κάποιοι λένε ότι η αρετή του άρχοντα φαίνεται
από το ότι μπορεί να μετατρέψει μια πόλη από
μικρή σε μεγάλη∙ εγώ θα έλεγα ότι η αρετή του
άρχοντα φαίνεται περισσότερο από το ότι μπορεί
να μετατρέψει μια πόλη από φαύλη σε χρηστή»
(Μ. Φώτιος/Ο Ηγεμών)
Από τις απαρχές της ιστορίας, ο άνθρωπος αναζητεί τον ηγέτη που θα σταθεί εμπρός του όχι ως αφέντης, αλλά ως σημείο αναφοράς· εκείνον που θα μπορεί να διακρίνει καθαρά όταν τα μάτια των πολλών θολώνουν, να θυμίζει το μέτρο όταν όλα γίνονται υπερβολή, να δείχνει δρόμο όταν ο ορίζοντας σκοτεινιάζει. Κάθε εποχή επιχείρησε να ορίσει τα χαρακτηριστικά αυτού του προσώπου, και η δική μας δεν αποτελεί εξαίρεση. Πανεπιστήμια, διεθνείς οργανισμοί, επιχειρηματικές σχολές καταρτίζουν δείκτες, λίστες, μοντέλα· μιλούν για αυτογνωσία, διορατικότητα, ευελιξία, κοινωνικότητα, σεβασμό στη διαφορετικότητα, ηθική συμπεριφορά. Όλα αυτά έχουν τη θέση τους· αποτελούν όμως το περίβλημα, όχι την ουσία.
Διότι το ζήτημα της ηγεσίας δεν είναι πρωτίστως τεχνικό· είναι βαθύτατα πνευματικό. Η ικανότητα χωρίς ηθική ρίζα μοιάζει με οίκο χτισμένο πάνω σε άμμο: εντυπωσιάζει από μακριά, αλλά δεν αντέχει στην πρώτη καταιγίδα. Η ευφυΐα χωρίς διάκριση γίνεται εργαλείο αδικίας χωρίς ο χρήστης της να το αντιληφθεί. Και ο άνθρωπος που δεν έχει αναμετρηθεί με τα πάθη του δεν μπορεί να σταθεί ελεύθερος απέναντι σε ό,τι τον πιέζει, τον εξαγοράζει ή τον απειλεί.
Οι σύγχρονες κοινωνίες έχουν ωριμάσει αρκετά ώστε να αντιληφθούν ότι η πολιτική εξουσία δεν κινείται στο κενό. Πίσω από τα ορατά πρόσωπα υπάρχουν δομές, συμφέροντα, αλληλεξαρτήσεις, μηχανισμοί επιρροής οι οποίοι, άλλοτε εμφανώς κι άλλοτε αδιόρατα, διαμορφώνουν το πεδίο μέσα στο οποίο καλούνται να σταθούν οι άνθρωποι που ηγούνται. Γι’ αυτό, παραδοσιακά, οι πολιτικές ηγεσίες λειτουργούν ως μεσολαβητικό στρώμα ανάμεσα στους ισχυρούς και στους πολλούς, απορροφώντας, συχνά, το βάρος της κοινωνικής αγανάκτησης ώστε να μην φτάσει ποτέ στον πυρήνα της ισχύος. Δεν χρειάζονται υπερβολές για να καταδειχθεί· η ιστορία αρκεί.
Οι κοινωνικές ελίτ δεν αφήνουν την ανάδειξη ηγετών στην τύχη. Επιλέγουν πρόσωπα όχι μόνο για τα χαρίσματά τους αλλά και για τις αδυναμίες τους· διότι οι ρωγμές του ανθρώπου αποτελούν πάντοτε τα πιο αποτελεσματικά σημεία χειρισμού. Έτσι, παρεκτροπές, ανεκπλήρωτες φιλοδοξίες, πάθη που δεν δαμάστηκαν, μπορούν να γίνουν όχι πεδία μετάνοιας, αλλά πεδία εξάρτησης. Η εξάρτηση οδηγεί σε αποφάσεις που φέρουν τη σφραγίδα της νομιμότητας, αλλά υπηρετούν σκοπούς που δεν είναι πάντοτε φωτεινοί.
Κι όταν αναδειχθεί πρόσωπο που δεν εντάσσεται στα προβλέψιμα σχήματα; Τότε χρησιμοποιούνται όσα η πολιτική γνωρίζει εδώ και αιώνες: προσέγγιση, εξαγορά, πίεση, αποδόμηση, διαστρέβλωση. Η ηθική σπίλωση δεν είναι τυχαίο συμβάν· είναι εργαλείο. Η κοινωνική αποδόμηση δεν είναι λάθος· είναι μέθοδος. Και ο ανεξέλεγκτος άνθρωπος προκαλεί πάντοτε τρόμο σε όσους επιθυμούν έναν κόσμο πλήρως ελεγχόμενο.
Πίσω από όλα αυτά δεν κρύβεται μόνο πολιτική σκοπιμότητα αλλά μια βαθύτερη λογική: να αντιμετωπίζεται ο άνθρωπος όχι ως εικόνα Θεού αλλά ως αντικείμενο χειρισμού, ως μέσο κι όχι ως σκοπός. Όποιος υπηρετεί μια τέτοια λογική, συνειδητά ή ασυνείδητα, συμβάλλει σε μια πορεία που μειώνει τον άνθρωπο αντί να τον ανυψώνει.
Γι’ αυτό η αληθινή ηγεσία δεν μπορεί να ξεκινά από τις δεξιότητες· ξεκινά από την καρδιά. Η ηθική δεν είναι σύνολο κανόνων αλλά τρόπος υπάρξεως. Αν δεν πηγάζει από το φως του Χριστού, εύκολα γίνεται προσωπείο που καλύπτει την αδικία. Η πίστη, η αφοσίωση, ακόμη και η θυσία, όταν δεν εδράζονται στην αλήθεια, μπορούν να υπηρετήσουν το σκοτάδι. Ο άνθρωπος που δεν έχει νικήσει τα πάθη του δεν μπορεί να αντισταθεί στις πιέσεις· ο άνθρωπος όμως που στάθηκε με ειλικρίνεια απέναντι στον εαυτό του, που αναμετρήθηκε με τις αδυναμίες του και τις υπέταξε, δεν δεσμεύεται ούτε από εξαγορές ούτε από απειλές. Μπορεί να ηγηθεί επειδή πρώτα έμαθε να άρχει του εαυτού του, και ο τρόπος που άρχει τον εαυτό του γίνεται νόμος για τους αρχόμενους, για τον λαό.
Η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο τους ηγέτες· βαραίνει και τους λαούς. Καμία κοινωνία δεν είναι απλός θεατής της μοίρας της. Ο λαός που παραδίδεται στον εφησυχασμό, που αφήνει την κρίση του να θαμπώνει, που ταυτίζει το θέαμα με την αλήθεια, θα αναδείξει ηγεσίες ανάλογες με την πνευματική του στάθμη. Αντίθετα, ο λαός που καλλιεργεί ευθύτητα, διάκριση, συνείδηση, μπορεί να αναγνωρίσει τον ηγέτη που ήδη υπάρχει στις τάξεις του· εκείνον που δεν επιβάλλεται με θόρυβο αλλά αποκαλύπτεται με το παράδειγμά του.
Ο αληθινός ηγέτης ―ο αναφερόμενος στην αλήθεια―, δεν σμιλεύεται στα κέντρα ισχύος· γεννιέται μέσα από πνευματικό μόχθο και χάρη. Ο Θεός δεν στερεί από έναν λαό τον άνθρωπο που έχει ανάγκη· συχνά όμως ο λαός στερεί από τον εαυτό του την ικανότητα να τον διακρίνει.
Όταν το βλέμμα καθαρίσει, τότε οι σκιές που περιβάλλουν την ηγεσία παύουν να έχουν δύναμη όχι γιατί το σκοτάδι έφυγε, αλλά γιατί ο άνθρωπος έμαθε επιτέλους να βλέπει.
~
Ο Γεώργιος Κ. Τασούδης είναι συγγραφέας και αρθρογράφος. Γεννήθηκε στην πόλη της Δράμας. Κατάγεται από τις περιοχές της Ανατολικής Θράκης (Κεσσάνη) και του Πόντου (Κοτύωρα). Ζει στο Θούριο Ορεστιάδας. Δεν γνωρίζει το πότε, το πού και το πώς θα πεθάνει, όμως, ελπίζει κι εύχεται ο θάνατος να τον βρει εν μετάνοια Χριστού. Πιστεύει ακράδαντα στη μετά θάνατον ζωή.
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Εκείνα τα χρόνια") είναι έργο της Ισμήνης Μπονάτσου.
