Πρόσφατα ένας καλός φίλος μού συνέστησε να διαβάσω το βιβλίο του Νίκου Μάλλιαρη «Ελευθερία, Εθελοδουλία, Ασημαντότητα». Μου τόνισε ότι καταρχήν ασκεί κριτική στις επιβιώσεις του οικονομισμού που ακόμη και στις πιο ήπιες εκδοχές τους είναι ανίκανες να κατανοήσουν τα ουσιώδη ζητήματα του σύγχρονου κόσμου. Το βιβλίο κριτικάρει επίσης την άποψη των αναρχικών περί ενός «κακού» Κράτους που καταπιέζει μια «καλή» κοινωνία η οποία διψά, υποτίθεται, για ελευθερία. Ο φίλος μου τόνισε επιπλέον ότι το βιβλίο εστιάζει στο ζήτημα της ιστορικής παρακμής των δυτικών κοινωνιών, θέμα και ζήτημα που αποτελεί «τυφλό σημείο» όλων των ριζοσπαστικών πολιτικών χώρων, οι οποίοι πιστεύουν ακόμη ότι η ιστορία βαδίζει σταθερά προς την Πρόοδο. Και όλα αυτά επιχειρούνται από τον συγγραφέα μέσα από μια εις βαθος ανάγνωση του Κορνήλιου Καστοριάδη.
Έσπευσα να προμηθευτώ το βιβλίο και έμεινα έκπληκτος από το εύρος και το βάθος των προσεγγίσεων του νεότατου συγγραφέα του. Το βιβλίο πέραν της αξίας του ως μέσου γνωριμίας με τις απόψεις κάποιων ριζοσπαστικών πολιτικών χώρων, αποτελεί κυρίως μια περιεκτική και ουσιαστική εισαγωγή στο έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη. Στο παρόν άρθρο θα εκθέσω σύντομα πώς τοποθετείται ο συγγραφέας (με δικά του λόγια) στα ζητήματα του οικονομισμού, των σχέσεων Κράτους-κοινωνίας και στο θέμα της παρακμής.
***
Σε ό,τι αφορά τις επιβιώσεις του οικονομισμού, καταρχήν, ο συγγραφέας τονίζει ότι οι κοινωνικές αναπαραστάσεις, το νόημα, το φαντασιακό δεν είναι αντανάκλαση οικονομικών συμφερόντων και βλέψεων εξουσίας, επιφαινόμενα δίχως καμιά ουσία, ούτε όμως αποτελούν αυτάρκεις παράγοντες που λένε πάντα την αλήθεια και δεν χρήζουν ερμηνείας. Δεν είναι παράδοξο λοιπόν, για τον συγγραφέα, που ακόμη και η πιο βαθιά σπαρασσόμενη κοινωνία συνιστά ενσάρκωση ενός «κοινού» φαντασιακού, με βάση τις σημασίες του οποίου αναπτύσσεται η εμφύλια σύγκρουση.
Ο συγγραφέας επισημαίνει περαιτέρω ότι τα άτομα δεν είναι ορθολογικά αυτόματα (που αποβλέπουν υποτίθεται αποκλειστικά στο υλικό τους συμφέρον) δίχως φύλο, ιστορία, εθνικότητα, ηλικία και ασυνείδητο. Υπογραμμίζει επιπλέον την ιστορική πολυμορφία των πολιτισμών και την ιδέα ότι ο «Άνθρωπος» δεν είναι ένας αλλά, στα πλαίσια της ευπλαστότητάς του, αναδημιουργείται μέσω των ανθρωπολογικών τύπων που διαμορφώνουν οι εκάστοτε κοινωνίες. Ειδικά για αυτούς τους ανθρωπολογικούς τύπους τονίζεται ότι το επίπεδο θέσμισής τους είναι βαθύτερο από την όποια ταξική διαστρωμάτωση της κοινωνίας.
Στην μεταμοντέρνα φάση του καπιταλισμού, τώρα, καταστρέφονται οι ανθρωπολογικοί τύποι στους οποίους στηρίχθηκε η ανάπτυξη και αναπαραγωγή του καπιταλισμού και κυριαρχεί ο παθητικός πολίτης και ο μοιρολατρικός μισθωτός. Τα πράγματα έτσι οδηγούνται σε βαθιά κρίση. Η τρέχουσα κρίση του καπιταλισμού έχει φτάσει σε τέτοιο βάθος ώστε για πρώτη φορά στην ιστορία του καθίσταται και ανθρωπολογική.
***
Σε ό,τι αφορά την σχέση κράτους και κοινωνίας ο συγγραφέας σημειώνει ότι η παραδοσιακή αντιαυταρχική θέση, σύμφωνα με την οποία οι εκμεταλλευτικές κοινωνίες διαιωνίζονται μόνο και μόνο επειδή οι «κυρίαρχοι» και το «Κράτος» ασκούν καταστολή στους «κυριαρχούμενους», πηγάζει από τον φιλελεύθερης έμπνευσης ορισμό της ελευθερίας αποκλειστικά ως απουσίας εξωτερικού καταναγκασμού. Η μακροημέρευση των εκμεταλλευτικών κοινωνιών συνδέεται κυρίως με την απάθεια, τον κυνισμό και την αδιαφορία για τις συλλογικές υποθέσεις που επιδεικνύουν οι κυριαρχούμενοι. Η χειραφέτηση λοιπόν δεν είναι μόνον ζήτημα απελευθέρωσης από εξωτερικούς καταναγκασμούς αλλά και δημιουργικής μετοχής στα κοινά. Χωρίς τον τύπο ανθρώπου που έχει πάθος για τα κοινά δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία.
Συμπερασματικά, κατά τον συγγραφέα, το Κράτος πάντοτε στελεχώνεται από ένα κομμάτι της κοινωνίας και αλληλεπιδρά καθημερινά με αυτήν. Δεν υπάρχουν στεγανά μεταξύ τους ώστε να είναι δικαιολογημένη η θέση περί ενός «κακού» Κράτους και μιας «καλής» κοινωνίας που ποθεί την χειραφέτησή της. Σήμερα, που στις παρακμιακές δυτικές κοινωνίες κανείς δεν ξέρει πια τι θα πει να είσαι πολίτης ή ακόμη και άνδρας ή γυναίκα ή μάνα και πατέρας, γίνεται οδυνηρά αισθητό το γεγονός, ότι τα κοινωνικά ήθη και οι θεσμοί όπως η οικογένεια δεν είναι απαραιτήτως εργαλεία καταπίεσης, όπως μπορεί να είναι το Κράτος. Αντίθετα είναι αναγκαίες διαμεσολαβήσεις οι οποίες όχι μόνον επιτρέπουν την επιβίωση του νεογνού αλλά επιπλέον το εξανθρωπίζουν και το κοινωνικοποιούν, αποσπώντας το από τον εγκλεισμό του στον πρωταρχικό αυτισμό του.
***
Η κριτική στις επιβιώσεις του οικονομισμού και στην παραδοσιακή αντιαυταρχική θέση για τις σχέσεις Κράτους και κοινωνίας καταλήγει, όπως φάνηκε, οργανικά και ευθέως στο ζήτημα της παρακμής των δυτικών κοινωνιών. Η παρακμή αποτελεί, κατά τον συγγραφέα, βασική πτυχή της σκέψης του Κορνήλιου Καστοριάδη. Δεν πηγάζει από την «απογοήτευση» ενός εβδομηντάρη «πρώην επαναστάτη», όπως ορισμένοι θέλουν να πιστεύουν. Ο ιστορικός χαρακτήρας των κοινωνιών είναι ουσιώδης για τον Καστοριάδη. Οι κοινωνίες, μετά την ιστορική τους ανάδυση, αρχίζουν κάποια στιγμή να παρακμάζουν και να αποσυντίθενται.
Η αποσύνθεση προέρχεται από το γεγονός ότι οι φαντασιακές σημασίες που εμψυχώνουν μια κοινωνία παύουν από ένα σημείο και πέρα να το κάνουν. Είναι αυτό ακριβώς το κενό νοήματος που ωθεί τις σημερινές κοινωνίες να καταπιάνονται με ασήμαντα ζητήματα (κατανάλωση, διασκέδαση, μαγειρική). Σήμερα η πολιτική απάθεια και η αναδίπλωση του καθενός στον μικρό προσωπικό του κύκλο μας υποχρεώνουν να αναρωτηθούμε μήπως εν τέλει το υπάρχον καπιταλιστικό σύστημα δεν θα το διαδεχθεί η ελεύθερη ένωση των παραγωγών, αλλά ένα νέο σύστημα κοινωνικής καταπίεσης και εκμετάλλευσης.
