Θυμάμαι από μικρός να ακούω στο σχολείο ότι πρέπει να είμαι υπερήφανος για την αρχαιοελληνική μου κληρονομιά. Οι «αρχαίοι» -μας έλεγαν- ήταν σπουδαίοι και έκαναν πράγματα θαυμαστά. Μας μιλούσαν για τον Ηνίοχο, τον Παρθενώνα, τον Αλέξανδρο και τον Διογένη που του έκρυβε τον ήλιο.
Μεγαλώνοντας, βέβαια, μαθαίνει κανείς πράγματα για το παρελθόν για τα οποία διόλου υπερήφανος δεν θα έπρεπε να είναι. Η υποδούλωση των Αχαιών της Λακωνικής και αργότερα των Μεσσήνιων από τους Δωριείς της Σπάρτης είναι ένα παράδειγμα. Οι ωμότητες των Αθηναίων στη Μήλο κατά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο είναι ένα άλλο. Παρόλα αυτά, δύσκολα μπορεί να αμφισβητηθεί η προσφορά των προγόνων μας στην ανθρωπότητα.
Όμως, να νιώθει κανείς υπερηφάνεια; Προσωπικά δεν θέλω να είμαι περήφανος για κατορθώματα άλλων· χαρούμενος, ναι. Χαρούμενος που κατάγομαι από τον ίδιο τόπο, που μιλάω την ίδια γλώσσα, που φέρω μέσα μου αυτή την κληρονομιά, με τα πολλά καλά και τα λιγότερα κακά της.
Η περηφάνεια είναι περίεργο συναίσθημα. Ειδικά η περηφάνεια για επιτεύγματα άλλων σε κάνει να πιστεύεις ότι είσαι «ιδιοκτήτης» και όχι κοινωνός. Ως κοινωνός απλώς δανείζεσαι το δώρο· το προστατεύεις, το διαμοιράζεσαι και, αν είσαι αρκετά ικανός, προσθέτεις και το δικό σου «κάτι τι» για τους επόμενους. Ως ιδιοκτήτης, όμως, έχεις άλλη κουλτούρα και δικαιώματα. Όχι μόνο κατέχεις, αλλά προσδιορίζεις την ακριβή ποσότητα και ποιότητα του «κατεχόμενου υλικού» και -γιατί όχι;- μεταπωλείς.
Έχει γεμίσει ο τόπος με υπερήφανους κληρονόμους· ξένους και Έλληνες. Ανθρώπους που θέλουν να ερμηνεύσουν, να μεταποιήσουν και τελικά να πουλήσουν την κληρονομιά, στην προσπάθειά τους -εκούσια ή ακούσια- να λάβουν κομμάτι της.
Αποσπασματικό διάβασμα της ιστορίας κάνουν πολλοί. Μέχρι και οι Έλληνες νεοναζί χρησιμοποιούν τη σβάστικα επειδή ήταν, λέει, αρχαιοελληνικό σύμβολο. Να ενημερώσω ότι ήταν και ινδικό (αν όχι κυρίως ινδικό) αλλά, όλως τυχαίως, από τα δεκάδες σύμβολα του τόπου μας, αυτοί διαλέγουν το σύμβολο που μολύνθηκε από τον ναζισμό.
Τις προάλλες, ο Υπουργός Εξωτερικών των Η.Π.Α. παρουσιάστηκε στην Πνύκα και μας μίλησε για «το μεγαλείο του ελληνικού πολιτισμού». Κάπως σαν τους σύγχρονους καλλιτέχνες που φυτεύουμε τα έργα μας σε αρχαιολογικούς χώρους και μουσεία εν είδος «διαλόγου». Είναι κάτι που κι εγώ έχω κάνει στο παρελθόν, αλλά τουλάχιστον καταλαβαίνω ότι περισσότερα λαμβάνω παρά προσφέρω σε αυτή τη διαδικασία. Αν φυσικά αυτή η παραδοχή έχει κάποια αξία…
Βέβαια, ο Αμερικανός πολιτικός ενέγραψε την παρουσία του στον χώρο όχι μόνο λαμβάνοντας από την Πνύκα, αλλά φυτεύοντάς της και τα κομμάτια που βολεύουν την αφήγηση της διοίκησης που υπηρετεί.
Είπε κάτι στην ομιλία του που δεν ισχύει; Μάλλον όχι. Όλες οι αναφορές του για την αριστεία, τη δύναμη και την επίδειξή της, την αγάπη για τον τόπο, ακόμα και την ανθεκτικότητα απέναντι στην καταστροφή της Αθήνας από τους Πέρσες, είναι σωστές. Ανέκαθεν, η λατρεία της δύναμης που είχαν οι Αθηναίοι και οι επιτυχίες τους στον στρατιωτικό τομέα είναι το φόρτε των εκάστοτε ισχυρών του δυτικού κόσμου.
Αυτό που ξέρω, βέβαια, είναι ότι τα επόμενα χρόνια και οι Πέρσες αποδείχτηκαν πολύ ανθεκτικοί μετά το κάψιμο της Περσέπολης από τον Αλέξανδρο (άλλη μια ιστορία όχι ιδιαίτερα τιμητική για τους Έλληνες). Και οι Πέρσες έδειξαν ότι αγαπούσαν και συνεχίζουν να αγαπούν τον τόπο τους, και ήταν επίσης για πολλά χρόνια εξαιρετικά δυνατοί. Και, φυσικά, ήταν και είναι το ίδιο «υπερήφανοι» για τον πολιτισμό τους. Ακριβώς το ίδιο ισχύει για τους Ινδούς, τους Κινέζους, τους Άραβες κ.λπ.
Οπότε, η ελληνική ιδιαιτερότητα δεν φαίνεται να εξαντλείται ούτε στη σβάστικα, ούτε στη δύναμη των όπλων, ούτε στον τοπικισμό (ή καλύτερα στον εθνικισμό, όπως μας είπε ο υπερατλαντικός μας σύμμαχος), ούτε στην αίσθηση υπεροχής. Κάπου αλλού θα πρέπει να την ψάξουμε.
Το καλοκαίρι διάβασα στα αγγλικά το βιβλίο του Charles Freeman The Greek Achievement. Από όσο ξέρω, κυκλοφορεί και στα ελληνικά με τίτλο «Το ελληνικό επίτευγμα: Η θεμελίωση του Δυτικού κόσμου» από τις Εκδόσεις Κέδρος.
Κατά τον Freeman, το «ελληνικό επίτευγμα» έγκειται στην επαναστατική και ανοιχτή πνευματική προσέγγιση με την οποία οι αρχαίοι Έλληνες εξέτασαν τον κόσμο. Ο συγγραφέας υπογραμμίζει ότι οι Έλληνες ανέπτυξαν μια μοναδική ικανότητα να αμφισβητούν την παράδοση, να αναζητούν ορθολογικές εξηγήσεις και, με αυτόν τον τρόπο, να εγκαινιάζουν νέους δρόμους στη φιλοσοφία, την επιστήμη, την τέχνη και τη δημοκρατική διακυβέρνηση.
Δείγματα αυτής της διαφορετικής θέασης εύκολα μπορεί να βρει κανείς παντού. Για παράδειγμα, στην τραγική μας ποίηση μπορεί κανείς να βρει εξαιρετικά δείγματα ζύμωσης παράδοσης και ορθού λόγου.
Στους «Πέρσες», ο Αισχύλος μιλούσε και για τους Αθηναίους όταν σχολίαζε τη συντριπτική ήττα στον πόλεμο ως συνέπεια της αλαζονείας της εξουσίας. Στις «Ικέτιδες», η υποδοχή και η προστασία του ξένου/ικέτη θεωρούνταν ιερά καθήκοντα και η καταπάτησή τους βαρύτατο παράπτωμα.
Μήπως αυτά τα στοιχεία είναι πιο χαρακτηριστικά της ελληνικής σκέψης από τη «δύναμη» και τον «τοπικισμό», που μπορεί να τα βρει κανείς απλόχερα παντού σε όλη τη γη;
Κανείς δεν αμφισβητεί ότι η αγάπη για τον τόπο, η προσπάθεια για το άριστο, ακόμα και η δύναμη αυτοπροστασίας, είναι σημαντικά στοιχεία συγκρότησης μιας κοινωνίας. Φοβάμαι, όμως, ότι όσοι τα επικαλούνται συχνά -και μόνο αυτά- το κάνουν για δικό τους όφελος και όχι για την κοινωνία. Αυτοί που θέλουν να χτίσουν κυρίως επάνω στη δύναμη «ημών» και στον φόβο των «άλλων» δεν θέλουν το καλό μας.
Γιατί «άλλος» μπορεί να βαφτιστεί ο καθένας μας ανάλογα με τις συνθήκες, και η δύναμη εξαπολύεται συνήθως ανελέητη απέναντι σε κάθε διαφορετικό, από αυτούς που τη λατρεύουν. Πόσο μάλλον όταν βρισκόμαστε σε μια στιγμή της ιστορίας που όλοι ψάχνουν τη θέση τους στον κόσμο και νιώθουν δυνατοί, αλλά παράλληλα και απειλούμενοι.
Είναι εύκολο να δει κανείς ότι όλοι αυτοί διαλέγουν το κομμάτι του αρχαιοελληνικού πολιτισμού που τους συμφέρει και προσπαθούν να μας το περάσουν ως το μόνο «εθνικό».
Πράγματι, ο δυτικός πολιτισμός δείχνει σε αποδρομή, και σε αυτό θα συμφωνήσω με τον Αμερικανό αξιωματούχο. Η εξαγωγή όμως της δύναμης δεν είναι η απάντηση· είναι ο επιθανάτιος ρόγχος, μια σπασμωδική αντίδραση πριν το τέλος. Αν θέλουμε να αποφύγουμε το τέλος, θα πρέπει να κοιτάξουμε και αλλού.
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Σύνθεσις", 1960) είναι έργο του Νίκου Εγγονόπουλου.
