Είμαστε μόνο ο εγκεφαλός μας;

Οι επιστημονικές εξελίξεις των τελευταίων δεκαετιών έχουν αποδείξει ότι ιδιότητες που παλιότερα αποδίδονταν σε μια «ψυχή» οφείλονται αποκλειστικά στη λειτουργία του εγκεφάλου. Αυτό το οποίο είμαστε, οι χαρές και οι λύπες μας, οι αναμνήσεις και οι φιλοδοξίες μας, οι ηθικές επιλογές μας και η ταυτότητά μας, δεν φαίνονται να είναι τίποτε άλλο -σύμφωνα με τον νομπελίστα Φράνσις Κρικ που ανακάλυψε το DNA- από τη συμπεριφορά των νευρώνων μας^[1]. 

Όπως αναφέρει ο διάσημος ψυχολόγος του Χάρβαρντ, Στίβεν Πίνκερ: «Η υποτιθέμενη άυλη ψυχή, όπως γνωρίζουμε τώρα, μπορεί να διχοτομηθεί με ένα μαχαίρι, να μεταβληθεί από χημικές ουσίες, να ξεκινήσει ή να σταματήσει από τον ηλεκτρισμό και να σβήσει από ένα απότομο χτύπημα, ή από ανεπαρκές οξυγόνο»^[2].

Για τη σύγχρονη επιστήμη η διαφορά μας με τα υπόλοιπα όντα του πλανήτη θεωρείται ότι είναι ποσοτική (έχουμε περισσότερους βρόχους ανάδρασης[3]) και η ανθρώπινη ιδιαιτερότητα δεν οφείλεται σε κάποιον μεταφυσικό παράγοντα, όπως υποστηρίζουν αρκετοί θεολόγοι ή φιλόσοφοι.

Εγκεφαλικές διαφορές με τα ζώα.

Αν και ο εγκέφαλος των ανθρώπων δεν είναι ο μεγαλύτερος που υπάρχει στη φύση, αφού ως προς αυτό το σημείο υπερτερούν όντα όπως τα δελφίνια, οι φάλαινες και οι ελέφαντες, θεωρείται κρίσιμο για την ικανότητα της ανθρώπινης γνωστικής λειτουργίας σε σύγκριση με τη ζωική το σχετικά μεγαλύτερο μέγεθος του εγκεφαλικού φλοιού. Ιδιαίτερα το μέγεθος εκείνων των τμημάτων του φλοιού που δεν εμπλέκονται άμεσα στις αισθητηριακές ή κινητικές λειτουργίες.

Η πιο σημαντική εξελικτική αλλαγή ήταν η επέκταση του σχετικού μεγέθους του προμετωπιαίου φλοιού. Η περιοχή αυτή αποτελεί περίπου το 12% του συνολικού εγκεφαλικού φλοιού σε έναν πίθηκο (μακάκο) και το 17% σε έναν χιμπατζή, αλλά έχει μεγαλώσει ώστε να καταλαμβάνει το 29% του συνολικού εγκεφαλικού φλοιού σε έναν άνθρωπο[4]. Με την αύξηση αυτή υπήρξε ευρύτερη διασύνδεση των διάφορων περιοχών του εγκεφάλου.

Ο μετωπιαίος φλοιός είναι εκείνος που μας επιτρέπει να ενσωματώνουμε τη συμπεριφορά μας στο χρόνο, να χειριζόμαστε σωστά τις πληροφορίες που αποθηκεύουμε στη μνήμη μας, να διατηρούμε την προσοχή μας, να προετοιμαζόμαστε για κατάλληλες δράσεις και να ελέγχουμε ανασταλτικά τη συμπεριφορά μας[5].

Ένας άλλος παράγοντας που φαίνεται να διακρίνει τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα ζώα είναι η αυξημένη παρουσία νευρώνων Von Economo (από τον νευρολόγο και ψυχίατρο Κωνσταντίνο φον Οικονόμου) στον εγκέφαλό του σε σχέση με άλλα θηλαστικά. Οι νευρώνες αυτοί είναι κύτταρα που εκτείνονται σε μεγάλο μέρος του εγκεφαλικού φλοιού και ρυθμίζουν ανώτερες γνωστικές λειτουργίες, όπως την κοινωνική αντίληψη, την ενσυναίσθηση, τη λήψη αποφάσεων και τη συνειδητότητα. Βοηθούν στην ενσωμάτωση πληροφοριών που συσχετίζονται με τις σωματικές καταστάσεις στην ανώτερη γνωστική επεξεργασία και, ως εκ τούτου, είναι σημαντικοί για τη διαχείριση των ενεργειών και των αντιλήψεών μας.

Με τις διευρυμένες αυτές δυνατότητες του εγκεφάλου μας αναπτύχθηκε η γλωσσική μας ικανότητα που μας επιτρέπει να διαμορφώνουμε την αυτοαντίληψή μας και να καλλιεργούμε την κοινή συνείδηση μεταξύ ομάδων, ρυθμίζοντας παράλληλα την ηθική μας[6].

Είμαστε, όμως, μόνο ο εγκέφαλός μας;

Τα παραπάνω επιστημονικά δεδομένα είναι λογικό να μας οδηγούν στο μεταφυσικό συμπέρασμα ότι ο εγκέφαλός μας ταυτίζεται με τη συνείδησή μας, δηλαδή με τον πυρήνα του εαυτού μας, την ψυχή μας. Έτσι, οποιαδήποτε θεολογική ή/και φιλοσοφική άποψη που αναφέρεται στη μοναδικότητα του ανθρώπινου φαινομένου προσκρούει στο τείχος του σκεπτικισμού. Ο άνθρωπος «είναι μια ανακατανομή του τίποτα» (Δημήτρης Νανόπουλος) και ο έσχατος προορισμός του είναι το Τίποτα.

Σε μια βαθύτερη και πολύπλευρη ανάλυση, ωστόσο, τα πράγματα φαίνεται να μην είναι τόσο απλά. Υπάρχουν πολλά στοιχεία που δείχνουν ότι ο άνθρωπος όχι μόνο δεν είναι ο εγκέφαλός του, αλλά η συνείδησή του (η ψυχή του) είναι κάτι πολύ μεγαλύτερο από όσο μπορεί ο ίδιος να αντιληφθεί και ο εγκέφαλος αποτελεί στην πραγματικότητα ένα περιοριστικό φίλτρο αυτής.

Αυτές οι «ανωμαλίες», μερικές εκ των οποίων θα δούμε σύντομα στη συνέχεια, οδηγούν πολλούς μεγάλους επιστήμονες να θεωρούν ότι το υπάρχον επιστημονικό παράδειγμα δεν επαρκεί για να ερμηνεύσει αυτό που όντως είμαστε. Μπορούμε σε αυτό το σημείο να θυμηθούμε την ιστορική εξέλιξη της σύγχρονης Φυσικής, όπου η διαπίστωση μικρών «ανωμαλιών», όπως η παρατήρηση μιας μικροσκοπικής απόκλισης της τροχιάς του Ερμή γύρω από τον Ήλιο και η αλλόκοτη συμπεριφορά μικροσωματιδίων, οδήγησαν στην Θεωρία της Σχετικότητας και την Κβαντομηχανική. Έτσι, μερικά από αυτά που αναφέρονται στη συνέχεια, ίσως στο μέλλον οδηγήσουν σε μια επιστημονική επανάσταση που προς το παρόν δεν υποψιαζόμαστε καν.

Α) Πόσος εγκέφαλος είναι αναγκαίος; 

Η σταρ της σειράς Game of Thrones, Emilia Clarke (που υποδύεται τη Daenerys Targaryen), υποβλήθηκε το 2011 και το 2013 σε αφαίρεση μεγάλου μέρους του εγκεφάλου της λόγω ανευρυσμάτων που απειλούσαν τη ζωή της. Το 2022 δήλωσε στα ΜΜΕ: «Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι, παρά το μέγεθος του εγκεφάλου μου που δεν είναι πλέον λειτουργικό, μπορώ να μιλάω, μερικές φορές με ευφράδεια, και να ζω τη ζωή μου εντελώς κανονικά, χωρίς καμία απολύτως επίπτωση. Ανήκω σε μια πολύ, πολύ, πολύ μικρή μειοψηφία ανθρώπων που μπορούν να επιβιώσουν από κάτι τέτοιο»[7].

Υπάρχουν πολλές αντίστοιχες περιπτώσεις με αυτήν της Εmilia. Μια μελέτη του 2019 σε έξι άτομα στα οποία είχε αφαιρεθεί έως και το ήμισυ του εγκεφάλου τους (ημισφαιρεκτομή) έδειξε ότι, παρά την απώλεια, καθένα από αυτά προσαρμόστηκε καλά στην καθημερινότητά του[8]. Αυτοί οι άνθρωποι ζουν φυσιολογικά χωρίς να έχουν νευρολογικά προβλήματα που να τους εμποδίζουν να προσαρμοστούν στο περιβάλλον τους.

Ακόμα πιο εντυπωσιακές είναι περιπτώσεις ανθρώπων που έχουν οξεία υδροκεφαλία και παρόλα αυτά δεν υποφέρουν από σωματική ή/και πνευματική αναπηρία. To 2007, το διάσημο ιατρικό περιοδικό The Lancet, ανέφερε την αινιγματική περίπτωση ενός σαραντατετράχρονου Γάλλου δημόσιου υπαλλήλου, που είχε πάει σε ένα νοσοκομείο παραπονούμενος για αδυναμία στα πόδια του. Όταν οι γιατροί εξέτασαν τον εγκέφαλό του, διαπίστωσαν ότι τού έλειπε το 90%! Παρόλα αυτά ζούσε μια εντελώς φυσιολογική ζωή, με οικογένεια, σταθερή δουλειά και μια τεράστια εγκεφαλική ανωμαλία που βρέθηκε εντελώς τυχαία[9].

Είναι τόσο παράδοξο αυτό το δεδομένο που έχει προταθεί ότι η πληροφορία του εαυτού μας μπορεί να κρατείται «μέσα στον εγκέφαλο σε κάποια εξαιρετικά μικροσκοπική, υποατομική μορφή, μέχρι στιγμής άγνωστη στους βιοχημικούς και φυσιολόγους», ή ακόμα, να κρατείται «έξω από τον εγκέφαλο, εξωσωματικά»[10].

Πρόσφατα, ο νευροχειρουργός, νευροεπιστήμονας και καθηγητής νευροχειρουργικής στο Πανεπιστήμιο του Στόνι Μπρουκ, Μάικλ Έγκνορ[11], με 40 χρόνια πρακτικής και έχοντας κάνει πάνω από 7.000 επεμβάσεις εγκεφάλου, έγραψε ένα βιβλίο για πολλά αντίστοιχα δεδομένα που αμφισβητούν τη μεταφυσική άποψη ότι είμαστε μόνο ο εγκέφαλός μας[12]. Ο ίδιος αναφέρει «η ανώτερη ανθρώπινη ικανότητα να σκέφτεται κανείς θεωρητικά -να σκέφτεται και να θέλει ελεύθερα- δεν είναι φυσική και δεν προέρχεται από τον εγκέφαλο. Οι νευροεπιστήμονες που αναζητούν τη συνείδηση στον εγκεφαλικό φλοιό, το εγκεφαλικό στέλεχος, το θάλαμο, ή τον ιππόκαμπο, επιδίδονται σε κάτι που μοιάζει με ψευδοεπιστήμη»[13].

Στο ίδιο συμπέρασμα κατέληξαν και δύο από τους κορυφαίους νευροφυσιολόγους του 20^ου αι., ο Νομπελίστας σερ Τζων Εκλς, που συνεργάστηκε με τον Καρλ Πόπερ, και ο Ουάιλντερ Πένφιλντ.

Ο Εκλς πίστευε ότι ο νους και ο εγκέφαλος είναι ξεχωριστές οντότητες που αλληλεπιδρούν και προς τις δύο κατευθύνσεις, κάτι που μπορεί να εκληφθεί ως ροή πληροφοριών κι όχι ενέργειας. Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την αναλογία του χεριού στο γάντι για να το εξηγήσουμε καλύτερα. Όταν τοποθετούμε το χέρι μας σε ένα γάντι, τα δύο συνδέονται περίπλοκα μεταξύ τους. Ωστόσο, είναι εγγενώς δύο διαφορετικά πράγματα. Το σχήμα του χεριού και του γαντιού μοιάζουν και συνδέονται στις κινήσεις. Αν το γάντι είναι στενό, αυτό έχει αντίκτυπο στο χέρι και δημιουργεί μια δυσφορία. Ταυτόχρονα, η κίνηση του χεριού επηρεάζει και διαμορφώνει τις κινήσεις του γαντιού. Στην πραγματικότητα, τα δύο είναι τόσο στενά συνδεδεμένα μεταξύ τους, ώστε σε έναν τρίτο μπορεί να φαίνονται το ίδιο, αν και δεν είναι.

Για να εξηγήσει την πρότασή του συνεργάστηκε με τον Φυσικό Φρίντριχ Μπεκ και πρότεινε ένα κβαντομηχανικό μοντέλο απελευθέρωσης νευροδιαβιβαστών στις συνάψεις του εγκεφαλικού φλοιού (εξωκυττάρωση στα συναπτικά κυστίδια που μεταδίδει πληροφορίες από τον προσυναπτικό προς τον μετασυναπτικό νευρώνα). Πρόκειται για μια ευφυέστατη απάντηση στο αίνιγμα της συνείδησης^[14] από έναν τεράστιο επιστήμονα και συνάμα φιλόσοφο.

Στο ίδιο συμπέρασμα περί δυισμού κατέληξε και ο Ουάιλντερ Πένφιλντ μετά από εκατοντάδες χιλιάδες ατομικές εγκεφαλικές διεγέρσεις σε ξύπνιους ασθενείς. Στα πειράματά του διαπίστωσε ότι μπορούσε να διεγείρει τέσσερις μόνο καταστάσεις: κίνηση, αντίληψη, συναίσθημα και μνήμη. Ο Πένφιλντ ανακάλυψε ως αποτέλεσμα των προσπαθειών του ότι ούτε η διάνοια ούτε η βούληση παράγονται από τον εγκέφαλο, καταλήγοντας τελικά στο τέλος ότι «η δυϊστική υπόθεση [διαχωρισμός συνείδησης και εγκεφάλου] φαίνεται η πιο λογική εξήγηση»[15]...

Β) Τελική διαύγεια 

Η τελική διαύγεια - terminale Geistesklarheit όπως την ονόμασε ο Γερμανός βιολόγος, Μάικλ Ναμ, είναι ένα φαινόμενο κατά το οποίο ασθενείς με σοβαρά κατεστραμμένο εγκέφαλο, ικανό μόνο για ελάχιστη μνήμη και γνωστική λειτουργία, εκδηλώνουν ξαφνικά μνήμη και νόηση πολύ πέρα από την ικανότητα του εγκεφάλου τους να τα παράγει.

Ένα ενδεικτικό περιστατικό αναφέρει ο  Σκοτ Χέιγκ, γνωστός αρθρογράφος ιατρικής και κλινικός καθηγητής ορθοπεδικής χειρουργικής, που είχε έναν ασθενή, τον Ντέιβιντ, του οποίου ο καρκίνος του πνεύμονα, όπως συμβαίνει συχνά, είχε κάνει μετάσταση στον εγκέφαλό του. Η ομιλία του Ντέιβιντ είχε καταλήξει να είναι ακατάληπτη και στη συνέχεια έγινε ασυνάρτητη. Μετά δεν μπορούσε πλέον να κινηθεί και τελικά δεν ανταποκρινόταν καθόλου στο περιβάλλον του. Σύμφωνα με τον Χέιγκ, δεν έδειχνε «καμία έκφραση, καμία αντίδραση σε οτιδήποτε του κάναμε. Απ' όσο μπορούσα να καταλάβω, απλά δεν ήταν εκεί». Μια σάρωση αποκάλυψε ότι ο καρκίνος είχε καταστρέψει το μεγαλύτερο μέρος του εγκεφάλου του. Παρόλα αυτά, μία ώρα πριν από τον θάνατό του, και αφού είχε ήδη αρχίσει να αναπνέει ακανόνιστα, ξύπνησε. Χαμογέλασε, μίλησε καθαρά στην οικογένειά του, κράτησε τα χέρια τους και έφυγε από τη ζωή. Η νοσηλεύτρια που τον παρακολουθούσε θεώρησε ότι ήταν κάτι «σαν θαύμα» αυτό που συνέβη[16].

Η συχνότητα του φαινομένου είναι αρκετά διαδομένη. Μια μικρή έρευνα σε δέκα φροντιστές σε έναν οίκο ευγηρίας έδειξε ότι επτά ήταν εξοικειωμένοι με την τελική διαύγεια[17]. Μια μεγαλύτερη μελέτη σε σαράντα πέντε Καναδούς εθελοντές ασύλων ή παρηγορητικής φροντίδας διαπίστωσε ότι το 33% δήλωσε ότι έχει γίνει μάρτυρας του φαινομένου[18]. Αν είμαστε μόνο ο εγκέφαλός μας, τότε αυτά τα περιστατικά συνιστούν «ανωμαλίες» που θέλουμε να κρύψουμε κάτω από το χαλί.

Όπως, όμως, έγραψε ο νευροεπιστήμονας και ανθρωπολόγος Τσαρλς Γουάιτχεντ, «οι ανωμαλίες τείνουν να κρύβονται κάτω από το χαλί μέχρι να γίνουν τόσες πολλές που τα έπιπλα αρχίζουν να πέφτουν»[19]…

Γ) Επιθανάτιες Εμπειρίες

Τις τελευταίες δεκαετίες, με την ανάπτυξη σύγχρονων μεθόδων ανάνηψης, εκατομμύρια άνθρωποι από όλον τον κόσμο επιστρέφουν στη ζωή και διηγούνται κάποιες συγκλονιστικές εμπειρίες που είχαν όντας κλινικά νεκροί. Αν και κατά καιρούς οι αφηγήσεις αυτές αμφισβητήθηκαν ως παραισθήσεις ή ψυχολογικοί μηχανισμοί, πρόσφατες έρευνες από σοβαρούς και έγκριτους επιστήμονες αποδεικνύουν ότι η συνείδηση δεν παύει με τον βιολογικό θάνατο του σώματος.

Σε μια πρόσφατη έρευνα με τίτλο AWARE II που διηύθυνε ο δρ Σαμ Πάρνια, ειδικός στην Καρδιοπνευμονική αναζωογόνηση, έγινε μια συλλογική προσπάθεια μεταξύ είκοσι πέντε μεγάλων ιατρικών κέντρων, μέσω μιας διεπιστημονικής κοινοπραξίας τριάντα τριών κορυφαίων επιστημόνων και ειδικών ιατρών στην εντατική ιατρική, την επείγουσα ιατρική, τη νευρολογία, τη νευροφυσιολογία και την αναισθησία. Χρησιμοποιήθηκαν οι πλέον σύγχρονες μέθοδοι επεξεργασίας φυσικής γλώσσας (NLP) και τεχνητής νοημοσύνης (AI), σε συνεργασία με επιστήμονες στο Κέντρο Επιστήμης Δεδομένων του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης. Επίσης, έγιναν συστηματικές αναλύσεις χρησιμοποιώντας μια επιστημονική τεχνική που ονομάζεται Θεμελιωμένη Θεωρία. Πρόκειται για μια ποιοτική ερευνητική μέθοδο που χρησιμοποιούν συνήθως οι επιστήμονες για να διερευνήσουν σε βάθος τις πεποιθήσεις, τις εμπειρίες, τις στάσεις, τις συμπεριφορές και τα κοινωνικά φαινόμενα των ανθρώπων, αντί να βασίζονται σε εικασίες.

Το πόρισμα της έρευνας που δημοσιεύτηκε το 2022 στα Χρονικά της Ακαδημίας Επιστημών της Νέας Υόρκης (Annals of the New York Academy of Sciences)[20], ήταν πως τα στοιχεία δείχνουν ότι ούτε οι φυσιολογικές ούτε οι γνωστικές διεργασίες τελειώνουν με τον θάνατο και ότι οι ανακληθείσες εμπειρίες γύρω από τον θάνατο δεν συνάδουν με παραισθήσεις, ψευδαισθήσεις ή εμπειρίες που προκαλούνται από ψυχεδελικά ναρκωτικά.

Η παραπάνω έρευνα είναι μόλις μία από τις αντίστοιχες δεκάδες που έχουν γίνει από πολλές άλλες διεθνείς ερευνητικές ομάδες και οι οποίες μέχρι πρότινος ήταν άγνωστες στο ελληνικό κοινό. Τον Οκτώβριο του 2025 έτυχε να εκδοθούν παράλληλα δύο βιβλία, ένα του γράφοντος από τις εκδόσεις 24 γράμματα με τίτλο «Ξεκλειδώνοντας το μυστήριο του θανάτου, επιστημονικές μελέτες και μαρτυρίες ανθρώπων που βρέθηκαν στην άλλη μεριά», και ένα σε μετάφραση του ψυχοθεραπευτή π. Μελέτιου Ζαχαρόπουλου από τις εκδόσεις Αρμός, του ψυχίατρου Christophe Fauré «Η ζωή αυτή... και πέρα από αυτή, Μελετώντας το ταξίδι της ψυχής μετά τον θάνατο», τα οποία αποδεικνύουν μέσα από σύγχρονες επιστημονικές μελέτες την πραγματικότητα αυτού του φαινομένου.

Συμπέρασμα

Όταν ο Ναστραντίν Χότζας έγινε μια φορά δικαστής, πήγαν και τον βρήκαν δύο αντίδικοι. Άκουσε τον πρώτο με προσοχή, κούνησε το κεφάλι και του είπε: «Δίκιο έχεις». Άκουσε και τον δεύτερο, που έλεγε τα ακριβώς αντίθετα, κούνησε το κεφάλι και είπε σ’ αυτόν: «Δίκιο έχεις». Ένας τρίτος φώναξε: «Μα, δεν είναι δυνατόν να έχουν και οι δύο δίκιο!». Είπε ο Χότζας: «Κι εσύ δίκιο έχεις».

Αυτή η ιστορία θυμίζει κάτι που είχε πει ο νομπελίστας Φυσικός Νιλς Μπορ (θεμελιωτής της Κβαντομηχανικής): «Υπάρχουν ασήμαντες αλήθειες και υπάρχουν μεγάλες αλήθειες. Το αντίθετο μιας ασήμαντης αλήθειας είναι απλά ψευδές. Το αντίθετο μιας μεγάλης αλήθειας είναι επίσης αληθές».

Όσα αναφέρθηκαν σύντομα παραπάνω δείχνουν ότι το αίνιγμα της ανθρώπινης υπόστασης παραμένει ακόμη άλυτο. Υπάρχουν δεδομένα που δείχνουν ότι ο άνθρωπος είναι μόνο ο εγκέφαλός του και άλλα που αμφισβητούν αυτήν την πρόταση ως μεταφυσική.

Η Συνείδηση είναι κάτι που υπερβαίνει την επιστημονική μας ικανότητα και οποιαδήποτε προσπάθεια απόλυτης μοντελοποίησής της θα αφήνει αναγκαστικά απ’ έξω κρίσιμα στοιχεία.

Ίσως θα ήταν πιο σωστή επιστημολογικά μια πολυδιάστατη ερμηνεία που θα είχε μεν αλληλοαναιρούμενες προτάσεις (οντολογική ασυνέπεια) αλλά θα βοηθούσε στην πληρέστερη κατανόηση του φαινομένου. Αυτή θα λάμβανε υπόψη ότι υπάρχουν φαινόμενα που εξηγούνται καλύτερα αν υιοθετήσουμε έναν δυϊσμό οντοτήτων (substance dualism) και φαινόμενα που ερμηνεύονται καλύτερα μέσα από έναν δυϊκό μονισμό (dual-aspect monism).

Στα πλαίσια της επιστήμης αυτό συμβαίνει, για παράδειγμα, στην πυρηνική φυσική όπου η διαδικασία της σύντηξης είναι εύκολο να περιγραφεί με το μοντέλο της υγρής σταγόνας (liquid drop model), ενώ η αλληλεπίδραση του πυρήνα με άλλα σωματίδια (σκέδαση) μπορεί να περιγραφεί καλύτερα με το μοντέλο της θολής κρυστάλλινης σφαίρας (cloudy crystal ball model).

Συνοπτικά θα λέγαμε ότι η Συνείδηση:

1. Εκφράζει μια ανόμοια και ανεπανάληπτη διαφορετικότητα που διαρκώς μεταβάλλεται από τις συσχετίσεις, τις ενοράσεις, τις εμπειρίες, τις κρίσεις, τις ποιητικές ενέργειες και τις αναμνήσεις. Είναι ένας παραστασιακός, αισθηματικός και προθεσιακός ρους, σύμφωνα με τον φιλόσοφο Κορνήλιο Καστοριάδη[21] και φέρει συγκεκριμένα στοιχεία μοναδικής προσωπικής ταυτότητας, παρόλη τη δυναμική και εξελισσόμενη φύση της (όπως θα λέγαμε μαθηματικά είναι αναλλοίωτη μεταβλητή κάτω από μετασχηματισμούς).
2. Αναπτύσσεται από τον εγκέφαλο (ίσως με τον ίδιο τρόπο που αυτο-οργανώνονται τα χαοτικά συστήματα). Εξαρτάται υπαρξιακά από το σώμα με το οποίο αποτελεί ένα αδιαίρετο όλον χωρίς οντολογική ή εννοιολογική προτεραιότητα μεταξύ τους (dual-aspect monism, δυϊκός μονισμός), αλλά δεν περιορίζεται σε αυτό και μπορεί να υπάρξει ανεξάρτητα από αυτό (substance dualism, δυϊσμός οντοτήτων).
3. Στα πλαίσια της Χριστιανικής θεολογίας, μπορούμε να θεωρήσουμε πως όταν πεθαίνουμε αναβαθμίζουμε το πρόσκαιρο, γήινο σώμα μας (έκδοση 1.0) σε ένα πνευματικό σώμα (έκδοση 2.0) που έχει πολύ μεγαλύτερη «δόξα» σύμφωνα με τον Παύλο. Όταν ολοκληρωθεί η ανθρώπινη ιστορία, το αναβαθμισμένο πνευματικό μας σώμα θα ενωθεί με το αναστημένο γήινο σώμα μας (έκδοση 3.0), που θα μοιάζει με εκείνο του Ιησού όταν αναστήθηκε. Θα αποτελείται από μια μετασχηματισμένη ύλη με νέες ιδιότητες. Αυτό το νέο σώμα θα είναι αθάνατο, δηλαδή θα έχει περάσει πέρα από τον θάνατο όχι μόνο με τη χρονική έννοια, αλλά και με την οντολογική, που σημαίνει ότι δεν θα υπόκειται πλέον στην ασθένεια, τον τραυματισμό και τη φθορά.
4. Οι ζωές μας διατηρούνται ολοκληρωτικά στη μνήμη του Θεού, με τις καλές και κακές τους πράξεις, με τις απογοητεύσεις και τα επιτεύγματα, σε μια δυναμική συσχέτιση μαζί Του. Η αγάπη του Θεού διαρκώς εργάζεται αγιαστικά και λυτρωτικά ώστε να καθαρίζονται και να μεταμορφώνονται τα πρόσωπα, με ό,τι έχει χαθεί να αποκατασταθεί και ό,τι καλό δεν αποκτήθηκε να απονεμηθεί[22].

 

Στο ερώτημα αν είμαστε μόνο ο εγκέφαλός μας, η απάντηση είναι ναι και όχι -αναλόγως ποιο ζήτημα αντιμετωπίζουμε κάθε φορά.

 

Σημειώσεις

[1]  Francis Crick, Astonishing Hypothesis: The Scientific Search for the Soul, σελ. 3, Touchstone, 1995.

[2] Stephen Pinker, How the Mind Works, σελ. 64, Penguin Books, 1999.

[3] Μπορούμε να φανταστούμε τον βρόχο ανάδρασης ως μια μηχανή που έχει είσοδο και έξοδο. Αρχικά εισάγουμε δεδομένα στην είσοδο, η μηχανή τα επεξεργάζεται και μας αποδίδει κάτι νέο στην έξοδο. Το αποτέλεσμα το επανεισάγουμε στη μηχανή και η διαδικασία συνεχίζεται, εξάγοντας πάλι κάτι νέο στην έξοδο.

[4] J. M. Fuster, “Frontal Lobe and Cognitive Development,” Journal of Neurocytology 31 (2002): 374-76.

[5] J. M. Fuster, Cortex and Mind: Unifying Cognition, Oxford University Press, 2003.

[6] Terrence W. Deacon, The Symbolic Species: The Co-evolution of Language and the Brain, κεφ.13, W. W. Norton, 1997.

[7] Emily Mae Czachor, “Emilia Clarke Reflects on ‘Remarkable’ Ability to Speak Despite Losing ‘Quite a Bit’ of Her Brain to Aneurysms,” CBS News, July 19, 2022, www.cbsnews.com/news/emilia-clarke-brain-aneurysms-remarkable-recovery-ability-to-speak/

[8] Laura Sanders, “Some People with Half a Brain Have Extra Strong Neural Connections,” ScienceNews, November 19, 2019, www.sciencenews.org/article/some-people-with-half-brain-have-extra-strong-neural-connections

[9] https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(07)61127-1/

[10] Donald R. Forsdyke (2015), “Wittgenstein’s Certainty is Uncertain: Brain Scans of Cured Hydrocephalics Challenge Cherished Assumptions”. Biological Theory 10: 336–42.

[11] https://www.youtube.com/watch?v=41bIJ7hYbLs

[12] Michael Egnor, Denyse O'Leary, The Immortal Mind: A Neurosurgeon’s Case for the Existence of the Soul, Worthy Books, 2025.

[13] https://mindmatters.ai/2025/03/looking-for-consciousness-in-all-the-wrong-places/

[14] Δες Sir John Eccles, In memoriam – a tireless warrior for dualism, σελ. 60-62, 161-181, ecomed, 2000.

[15] Wilder Penfield, The Mystery of the Mind, σελ. 85, Princeton University Press, 1975.

[16] Scott Haig, “The Brain: The Power of Hope”. Time, January 29, 2007.

[17] Sue Brayne, Hilary Lovelace, and Peter Fenwick (2008), “End-of-Life Experiences and the Dying Process in a Gloucestershire Nursing Home as Reported by Nurses and Care Assistants”. American Journal of Hospice and Palliative Medicine 25: 195–206.

[18] Stephen Claxton-Oldfield and Alexie Dunnett (2018), “Hospice Palliative Care Volunteers’ Experiences with Unusual End-of-Life Phenomena”. Omega 77: 3–14.

[19] Whitehead, Charles (2004), “Everything I Believe Might Be a Delusion. Whoa! Tucson 2004: Ten years on, and are we any nearer to a Science of Consciousness?”. Journal of Consciousness Studies 11 (12): 68-88.

[20] Parnia, Sam & Post, Stephen & Lee, Matthew & Lyubomirsky, Sonja & Aufderheide, Tom & Deakin, Charles & Greyson, Bruce & Long, Jeffrey & Gonzales Silva, Anelly & Huppert, Elise & Dickinson, Analise & Mayer, Stephan & Locicero, Briana & Levin, Jeff & Bossis, Anthony & Worthington, Everett & Fenwick, Peter & Shirazi, Tara (2022), “Guidelines and standards for the study of death and recalled experiences of death––a multidisciplinary consensus statement and proposed future directions”. Annals of the New York Academy of Sciences, 1511: 5-21

[21] Κορνήλιος Καστοριάδης, Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας, σελ. 512, Κέδρος, 4η έκδοση

[22] John Polkinghorne, The God of Hope and the End of the World, σελ. 111, Yale University Press, 2003

 

Ο Ασημεόνογλου Παναγιώτης είναι Φυσικός και συγγραφέας οκτώ βιβλίων, με πιο πρόσφατα τα «Ο Θεός μέσα από τα μάτια ενός φυσικού», 24 γράμματα, 2024 και «Ξεκλειδώνοντας το μυστήριο του θανάτου, επιστημονικές μελέτες και μαρτυρίες ανθρώπων που βρέθηκαν στην άλλη μεριά», 24 γράμματα, 2025.

 

Στην εικαστική συμπλήρωση της σελίδας, κατασκευή ("Ενας μουζικάντης") του Γεωργίου Γιάννακα.