115 χρόνια από την κοίμηση του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη
Εδώ και μερικά κείμενα προσπαθώ να πω κάποια πράγματα για τον Παπαδιαμάντη και την... αρνητική παπαδιαμαντολογία τα οποία, τελικά, δεν τα λέω γιατί αυτό ουσιαστικά πρέπει να αποτελούν μια εκτεταμένη μελέτη με την παράθεση στοιχείων και ντοκουμέντων.
Έτσι εκεί, λοιπόν, που αρχίζω για να τα πω μένω μετέωρος ωσάν να μην έχω ήχο, να μην έχω υλικό (Δ. Σαββόπουλος). Ή αλλιώς εκεί που πάω να τα πω εν συντομία δεν μπορώ να τα πω πραγματικά. Ή έστω να τα σκιαγραφήσω και από την φούρια μου δεν λέω τίποτα για αυτήν την παπαδιαμαντική, παραπαδιαμαντική ταμπακιέρα που υπερχειλίζει.
Δηλαδή, πως διαβάζοντάς τον ως αναγνώστης, μελετητής, ερευνητής*, έχοντας κατά νουν τους πάλαι ποτέ αρνητές του, γιατί τείνουν να εκλείψουν στις μέρες μας, θα δεις τις τερατώδεις αστοχίες τους, μπορεί και «φάρσες» τους εναντίον ενός ανθρώπου που δεν πείραξε κανένα. (Μήπως και κακόβουλες φάρσες);
Τις περισσότερες φορές οι άστοχες κριτικές τους δεν ξεκινούν από το ίδιο το έργο του Παπαδιαμάντη, ήτοι δεν εδράζονται επί του πραγματικού, όπως θα έλεγε και ο ίδιος ο σερ Παπαδιαμάντης, αλλά εκ του φαντασιακού, αν όχι εκ του φανταστικού. Συνήθως, αν όχι πάντα, ξεκινούν από τις ιδεολογικές αυταπάτες που τους διακατέχουν και μάλιστα όλης της ιδεολογικής κλίμακας από την αριστερή μέχρι την δεξιά. Ιδιότυπη είναι και η αρνητική κριτική από ανθρώπους της Εκκλησίας προς τον κατά τα άλλα «Άγιο των γραμμάτων» -όπως εξίσου για μένα ενοχλητικά τον αποκαλούν μερικοί. Η αρνητική κριτική των ανθρώπων της Εκκλησίας έχει κυρίως ηθικολογικά, ηθικοπλαστικά χαρακτηριστικά.
Πριν προχωρήσουμε θα πρέπει να πούμε και να ομολογήσουμε πως άνθρωποι απ’ όλη την ιδεολογική βεντάλια, από την αριστερά μέχρι την δεξιά, και βεβαίως από την Εκκλησία, θαύμασαν και προσκύνησαν ευλαβικά το έργο Παπαδιαμάντη και την προσωπικότητά του. Του συγγραφέα ο οποίος έζησε ως ένας απλός λαϊκός άνθρωπος και μάλλον στο περιθώριο του κόσμου, ήσυχα, αν όχι «κατανυκτικά», και το έργο του προκάλεσε τόση συγκίνηση, αλλά και τόση ταραχή.
Και αυτή η μεγάλη ταραχή φανερώνει την ιδιαίτερη σημασία και αξία του συγγραφικού του έργου. Γιατί τα έργα των μεγάλων συγγραφέων «σηκώνουν» και προκαλούν, πάντα, μεγάλη συζήτηση και προβληματισμό μέχρι να καταλήξουν να καθιερωθούν ως κλασικά και... ανεπανάληπτα! Και, όπως λένε, ένα βιβλίο δεν είναι επιτυχημένο μόνο από τις πωλήσεις του, αλλά και από τις συζητήσεις που θα προκαλέσει. Και ο Παπαδιαμάντης προκάλεσε ακόμη και έριδες και εμφυλίους!
Επιστρέφοντας στην αυταπάτη των επικριτών του θα λέγαμε πως έβλεπαν στο έργο του εκ Σκιάθου μεγάλου συγγραφέα πράγματα που δεν υπήρχαν και ούτε υπάρχουν. Τους βόλευε, όμως, να απομονώσουν κάτι να το μεγεθύνουν και τότε να επιχειρήσουν να τον σακατέψουν επί τόπου, άπαξ και διά παντός. Σαν να προσπαθούσαν, δηλαδή, να βγάλουν λαγούς από τα μανίκια τους χωρίς, αλήθεια, να είναι οι ίδιοι μάγοι, αλλά ούτε καν ταχυδακτυλουργοί. Οπότε τι είναι, τι μπορεί να είναι;
Σε κάτι για παράδειγμα που ενοχλήθηκαν άνθρωποι προερχόμενοι από την αριστερά ήταν η μη αναφορά του Παπαδιαμάντη στα κοινωνικά προβλήματα της εποχής του! Αυτό, όμως, μπορεί να το επικαλεστεί μόνον ένας που δεν διάβασε Παπαδιαμάντη. Τρομάζει κάποιος από τις αντίστοιχες αναφορές του στα διηγήματά του.
Πάντως σε μια εκδήλωση ιδιαίτερης μεγαλοψυχίας θα μπορούσαμε να τους προσφέρουμε ένα σωσίβιο γι’ αυτή την τρικυμία εν κρανίω η οποία τους οδήγησε στο φρικτό αυτό ναυάγιο. «Ναυαγίων ναυάγιο». Θα ισχυριζόμουν, λοιπόν, πως ο παπαδιαμαντικός λόγος, η γλώσσα του και η ποιητική της εκφορά τους μάγεψε τόσο τον νουν και έτσι δεν μπόρεσαν να αντιληφθούν και να προσλάβουν τα πραγματικά περιστατικά τα οποία στοιχειοθετούσαν τις αληθινές ιστορίες του.
Παραζαλίστηκαν από το ποιητικό του θάμβος, ήτοι εξεθαμβήθησαν, θαμπώθηκαν και έμειναν ενεοί και κατάπληκτοι από τον οίστρο του αυτό. Γι' αυτό και κάθε πραγματικό περιστατικό το θεώρησαν φαίνεται ως καλλολογικό στοιχείο και όχι ως πραγματική αναφορά.
Κρίμα, όμως, γιατί σε πολλά θα συμφωνούσαν. Αλλά, ως προς αυτό, ένιωθαν να υπάρχει χάσμα μέγα μεταξύ τους, γιατί κάτι άλλο στην ουσία τους ενοχλούσε στον Παπαδιαμάντη. Δεν ήθελαν, δηλαδή, να διαχειρίζεται η δική του πέννα τα κοινωνικά θέματα και τα προβλήματα τα οποία θεωρούσαν ως προνομιακά για την ιδεολογία τους. Και αυτό που τους ενοχλούσε ουσιαστικά ήταν το θέμα της εκπεφρασμένης του πίστης.
Οπότε ο αστήρικτος «κριτικός» τους λόγος μεταβάλλεται, αμέσως, και αρχικά σε... υποκριτικό και ύποπτο προς διερεύνηση, και εκτρέπεται, τελικά, σε «προβοκατόρικο». Δηλαδή σαν να βρίσκονταν οι φορείς του σε διατεταγμένη υπηρεσία. Και επειδή δύσκολα θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι υπήρχαν κάποια κέντρα τα οποία καθοδήγησαν τους «υποκριτικούς» αυτούς γραφιάδες, μπορούμε, μόνον, να τους εγκαλέσουμε για υπερβάλλοντα ζήλο.
Ανάλογα θέματα ήταν ο... ερωτισμός και ο... αισθησιασμός του άρχοντα Πρωτογράφου μας στον οποίο σκοντούφλισαν εκκλησιαστικοί, η «θρησκευτικότητά» του για τους αντιεκκλησιατικούς (δεξιούς και αριστερούς, παλαιολιθικούς και εκσυγχρονιστές), η αντίθεση του προς την αρχαιολατρία που υποστήριζαν αρκετοί διανοούμενοι της εποχής του, αλλά και όσοι θεωρούσαν πως ήταν κολλημένος στο παρελθόν και ιδιαίτερα στην περίοδο του «ένδοξου Βυζαντινισμού μας» κ.ά.
Και σίγουρα όσοι είχαν πρόβλημα με την γλώσσα που χρησιμοποιούσε.
Δεν θα μπούμε εδώ και στο θέμα της ένταξης των διηγημάτων του στην ηθογραφία, που τότε ήταν της μόδας και το οποίο άλλωστε έγραφε και ο ίδιος ως χαρακτηρισμό σε ορισμένα διηγήματα του. Μόνο που όσοι τον εντάσσουν, αποκλειστικά, στον τομέα αυτό το κάνουν παρελκυστικά γιατί, προφανώς, θέλουν, να τον εντάξουν ή και να τον πετάξουν με ασέβεια και χλευασμό στον τομέα της λαογραφίας, στα ήθη και τα έθιμα. Άλλη υποτίμηση κι αυτή στην επιστήμη της εθνολογίας!
Τείνω, λοιπόν, να πιστέψω πως όλοι οι ενοχλημένοι, δηλαδή οι κακοπροαίρετα δράσαντες εναντίον του Παπαδιαμάντη με τις μελέτες τους, έδρασαν, μάλλον, ατομικά και μάλιστα προφητικά σκεπτόμενοι εναντίον του.
Άλλο πάλιν κι αυτό θα μου πείτε!
Οι «προβοκάτορες» ήταν προφήτες; Πώς γίνεται; Ναι! Και θα συμπλήρωνα πως όλοι αυτοί οι προβοκάτορες-προφήτες τον πήραν πολύ σοβαρά τον Παπαδιαμάντη. Πολύ σοβαρότερα απ' ότι όλοι οι άλλοι! Δεν νομίζετε; Αυτό δεν φανερώνει το πάθος τους εναντίον του;
Αυτοί που τον κυνήγησαν αγρίως, και μάλιστα όταν ήταν ακόμη εν ζωή, είδαν, προείδαν και εντόπισαν την δύναμη του λόγου και του έργου του. Γι' αυτό ενοχλήθηκαν ψευδο-ιδεολογικά και ψευδο-κριτικά και του ρίχτηκαν.
Θα συμπλήρωνα επίσης πως είδαν και την πρωτοτυπία του και πως έγραφε, μιλούσε και απευθυνόταν προς όλους ως εξουσία έχων! Πώς να μην τρομάξουν από την δύναμη της πέννας και της συγγραφής του;
Με τον ποιητικό του οίστρο σμίλευε στα έργα του την εποχή του, μαζί με το εσώτερο πνευματικό παρελθόν μας, αλλά και τον γλωσσικό μας πλούτο και το ροκ του μέλλοντός μας. Και, σίγουρα φοβήθηκαν, το ροκ του μέλλοντός μας διά χειρός του. Το ροκ του μέλλοντός μας διά χειρός Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη!
Θα μου πείτε τι εξουσία είχε αυτός ο «ναυαγός» της ζωής που ξεβράστηκε στο μέσον της Αθήνας, ο αιώνιος φοιτητής, ο κουρελής, ο θαμώνας των λαϊκών καπηλιών, ο ψάλτης του αγράμματου και ψευδίζοντος Αγίου παπα-Νικόλα Πλανά;
Προφανώς η εξουσία του ήταν χωρίς καμιά κοινωνική χρησιμότητα. Αλλά, όπως φαίνεται ήταν επικίνδυνη και ενοχλητική. Ο Παπαδιαμάντης δεν κατάντησε ενοχλητικός γιατί ξέπεσε. Άλλωστε από πού να ξεπέσει... Δεν ήταν μικρόψυχος και δεν εποφθαλμιούσε την θέση κάποιου άλλου. Ήταν ουσιαστικά ένας διαπρεπής συγγραφέας και εκφραστής ενός έργου με ξεχωριστή ποιότητα που ξεχώριζε με το προσωπικό ξεχωριστό του στυλ. Δεν παραλείπουμε, φυσικά, το περιέχομενό του, την ουσία του δηλαδή, και την ποιητική του έξαρση. Και όλο αυτό τους ενοχλούσε.
Οπότε ήταν ευνόητο οι ιδεολογικά μικρόψυχοι επιτήδειοι να αναρωτηθούν τι γυρεύει ετούτος εδώ ανάμεσά μας; Τους έκανε μεγάλη ζημιά και τους χαλούσε ό,τι έκτιζαν. Ενώ ο ίδιος μεγαλοπρεπής, ακόμη και από τον πάτο της κοινωνίας, όπου βρισκόταν μαζί με τα στόματα που έπρεπε να θρέψει (τις τρεις αδελφές του), και ανιδιοτελής απέναντι σε όλους, εξέφραζε μοναδικά τον τότε ελληνικό κόσμο και την όλη πνευματική μας συνέχεια. Αυτή πιστεύω ήταν η μοναδική του έγνοια.
Και ο Αλεξανδρής Αδαμαντίου, ο Παπαδιαμάντης μας, νήπιος πάντα στην καρδία ως ποιητής, όταν θόλωνε ο νους του αυτά μνημόνευε, τραγουδούσε και έψελνε. Όπως εμείς, σήμερα, σε αντίστοιχες καταστάσεις μνημονεύουμε αυτόν καθ' υπόδειξη Οδυσσέα Ελύτη!
Όλο αυτό, βεβαίως, ο πόλεμος εννοώ και η μάχη γύρω από τον Μέγα Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη θυμίζει έναν τρωικό πόλεμο -εμφύλιος και αυτός- γύρω από το σώμα ενός γενναίου, ένδοξου πολεμιστή και ήρωα το οποίο πρέπει να τιμηθεί με τις τιμές που του αξίζει από τους φίλους του και, συνάμα, να αποτελεί τρόπαιο και λάφυρο για τους εχθρούς του οι οποίοι επιδιώκουν να το εξευτελίσουν.
Να επισημάνουμε, όμως, πως τόσο η αναγνώριση του ευκλεώς αγωνισθέντος, έστω και διά της πυρφόρου πέννας του ως δορυφορούντος μαχητή της πρώτης γραμμής στην ποιητική ευαισθησία του τρόπου του τόπου μας, όσο και η αντίθετη προσπάθεια εξευτελισμού και σύλησης του δεινού συγγραφέα μας, και ζώντος και τεθνεώτος, μοιάζει να αποτέλεσε μέσα στο πέρασμα του χρόνου μια αμφιμαχία.
Μια πάλη, δηλαδή, γύρω από το έργο, αλλά και το πρόσωπο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, για την ανάδειξη και την τιμή του αφ' ενός και τον διασυρμό και τον εξευτελισμό του αφ' ετέρου. Ντρέπομαι να αναφέρω για το τι εξεστόμησε, πριν μερικά χρόνια σε άρθρο του στην εφημερίδα το «Βήμα» η... πένα διαπρεπούς Έλληνα πανεπιστημιακού καθηγητή φιλολογίας. Και, μάλιστα, όταν η αμφιμαχία γύρω από τον διαπρεπή μας συγγραφέα είχε ουσιαστικά κατευνάσει. Φαίνεται, πως η μάχη πλέον είχε μεταφερθεί από ξένους και εγχώριους πανεπιστημιακούς απ' ευθείας στο πρόσωπο του Παπαδιαμάντη με φαντασιακές-ψυχαναλυτικές υποθέσεις!
Όσο για την ίδια την αμφιμαχία, μάλλον μας έδωσε αρκετά και πλούσια αποτελέσματα, αφού πάντα αντίστοιχες έριδες φωτίζουν πολλές και ιδιαίτερες παραμέτρους στο πνευματικό έργο ενός δημιουργού. Ως προς το θέμα αυτό αφήνω μια σημαντική οφειλόμενη εκκρεμότητα στην οποία δεν κατέληξα στο κείμενο αυτό για να επανέλθω σε επόμενο. Οπότε, το σημείωμα αυτό δεν θα το χαρακτήριζα ως «Μικρά μελέτη», όπως ο ίδιος ο Παπαδιαμάντης θέλει τους μοναδικούς «Χαλασοχώρηδες» του. Όχι δεν είπα «Χαλασοπαπαδιαμάντηδες»! Μην βάζετε λόγια στο στόμα μου.
Ναι! Αλλά πρέπει να πούμε και κάτι άλλο για να δέσουμε το όλο κείμενο με την πνευματική... κλοπή που κάναμε για τον τίτλο και για αποδείξουμε ότι δεν είμαστε εκτός σαββοπουλικού κλίματος.
Ορίστε, λοιπόν, Διονύσης Σαββόπουλος, «Μέρες καλύτερες θα 'ρθουν»:
«Φιλότεχνοι κι αλλήθωροι προς κάποια δύση πάντα/ που παραμόρφωσε γενιές, παλιά κι απ' το τριάντα/ την ώρα που το μέσα μας κοβόταν σαν διαμάντι/ στου Καζαντζίδη το λυγμό και του Παπαδιαμάντη»!
Δεν αξίζει, λοιπόν, να αφήνουμε τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη άθαφτο, άκλαφτο και άτιμο στο πεδίο της μάχης στο οποίο έδωσε ένα γνήσιο πνευματικό αγώνα του με τις πιο καλές και όμορφες ποιητικές προθέσεις. Τι ζήτησε κι αυτός με την γραφή του; «Λίγη άνοιξη και λίγη Ανάσταση»! Και όχι μόνον για τον εαυτό του, αλλά και για τους αναγνώστες του. Αυτό δεν είναι η προσδοκία του κάθε συγγραφέα του κάθε δημιουργού; Και τι έλαβε;
Τον σκέφτομαι να περπατά εν μέσω Αθηνών δακρυσμένο και να αναρωτιέται: «Και τι ζητάω; Τι ζητάω»;
Και αν μου επιτρεπόταν θα συμπλήρωνα: «Μια ευκαιρία στον παράδεισο να πάω...»**.
Όσο και για να μην με πείτε προβοκάτορα, όπως και εγώ, αδίκως, αντίστοιχα αποκάλεσα τους επικρίτες του, («αστοχιά στο στόμα μου», Φώτα ολόφωτα), για τις ανάγκες της υποστήριξης της υπόθεσης του κειμένου μου, νομίζω πως η δική του ευκαιρία για να πάει στον παράδεισο ήταν, πραγματικά, η γεύση της λίγης άνοιξης και λίγης ανάστασης που προαναφέραμε και πρόκειται για λόγια δικά του!
Και, σίγουρα, όλα αυτά με την βοήθεια της τέχνης του, της γραφής, της συγγραφής. Αυτό ήταν το δημιουργικό του πάθος το οποίο το έκανε ποίηση και τον ίδιο ποιητή!
Όλα τα άλλα είναι υποθέσεις! Και, όπως θα έλεγε ο Μέγας Καβάφης, δεν αποδείχτηκαν!
Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης κοιμήθηκε στην πατρίδα του, την Σκιάθο στις 2 προς 3 Ιανουαρίου του 1911.
* (Βλέπε στο προηγούμενο κείμενό μου για τον Αλ. Παπαδιαμάντη. Ο «Ενοχλητικός κύριος Παπαδιαμάντης!»: https://antifono.gr/o-enochlitikos-kyrios-papadiamantis/)
** Από το τραγούδι «Και τι ζητάω», σε στίχους του Γιάννη Γεωργακόπουλου και μουσική Λαυρέντη Μαχαιρίτσα.
Ο Στέλιος Κούκος είναι συγγραφέας του βιβλίου, «Ωριμάζει μέσα μου ο Παπαδιαμάντης» των εκδόσεων Λογείον.
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Παπαδιαμάντης") είναι έργο του Μπάμπη Πυλαρινού.