Είναι ο θάνατος το τέλος της ανθρώπινης εμπειρίας;  

Ο Πλάτωνας, στην Πολιτεία (10.614-10.621) έχει καταγράψει μία από τις αρχαιότερες ιστορίες σχετικά με την τύχη των ψυχών στον άλλο κόσμο. Εκεί περιέγραψε πώς ο Ηρ, γιος ενός Αρμένιου, σκοτώθηκε στο πεδίο της μάχης και το σώμα του μεταφέρθηκε στο σπίτι του για να αποτεφρωθεί.

Τη δωδέκατη ημέρα μετά τον θάνατό του, τη στιγμή που τον είχαν πάνω στη νεκρική πυρά, ξύπνησε και αφηγήθηκε μια Επιθανάτια Εμπειρία που είχε. Περιέγραψε τον τρόπο που άφησε το σώμα του και μετά ταξίδεψε με πολλές άλλες ψυχές σε έναν τόπο κρίσης.

Οι καλοί ανέβαιναν στον ουρανό, ενώ οι κακοί υποβάλλονταν σε διαφόρων ειδών τιμωρίες πριν τελικά τους επιτραπεί να μεταβούν σε ένα πιο ευτυχισμένο βασίλειο. Όταν ο Ηρ συνάντησε τους κριτές του άλλου κόσμου, «του είπαν ότι πρέπει να γίνει αγγελιαφόρος και να πει στους ανθρώπους για όσα συνέβαιναν εκεί και του έδιναν εντολή να ακούσει και να βλέπει όλα όσα γίνονται σ’ εκείνον τον τόπο»[1].

Εκτός από τη διαδικασία της κρίσης, της ανταμοιβής και της τιμωρίας, στον Ηρ έδειξαν πώς ένας προφήτης θα βοηθούσε τις ψυχές να επιλέξουν κλήρους που θα καθόριζαν τη μετενσάρκωσή τους σε ένα νέο άτομο ή ζώο.

Η διήγηση του Πλάτωνα περιλαμβάνει περίτεχνες λεπτομέρειες, σύμβολα και έννοιες από την ελληνική μυθολογία και τη φιλοσοφία, όπως οι Σειρήνες, οι Μοίρες, οι ήρωες και άλλα πρόσωπα.

«Έλεγε ότι είδε την ψυχή που ήταν κάποτε του Ορφέα να διαλέγει τη ζωή ενός κύκνου, επειδή από το μίσος της για το γυναικείο φύλο, αφού οι γυναίκες είχαν προκαλέσει τον θάνατό του, δεν ήθελε να γεννηθεί από μια γυναίκα. Έλεγε ακόμη  ότι είδε την ψυχή του Θάμυρου να διαλέγει τη ζωή ενός αηδονιού… του γελωτοποιού Θερσίτη να παίρνει τη μορφή πιθήκου. Κατά τύχη η ψυχή του Οδυσσέα έλαχε να διαλέξει τελευταία απ’ όλες. Θυμόταν τα βάσανα που είχε περάσει, γι’ αυτό είχε υποτονισθεί η φιλοδοξία του και περιφερόταν για πολλή ώρα ψάχνοντας ζωή απλού ανθρώπου μακριά από αξιώματα. Με δυσκολία μια παρατημένη από τους άλλους τέτοια ζωή μόλις την είδε, έσκυψε και την πήρε με χαρά λέγοντας ότι θα έκανε το ίδιο, κι αν τύχαινε να κάνει επιλογή πρώτη»[2].

Πολλοί φιλόλογοι έχουν απορήσει για το ρόλο αυτού του μύθου στην ιδανική Πολιτεία του και το λόγο που αναφέρεται στην ελεύθερη επιλογή των ψυχών για το είδος της ζωής που επιθυμούν να έχουν κατά την ενσάρκωσή τους. Μερικοί θεώρησαν ότι ήταν μια συγκεκαλυμμένη προσπάθεια του Πλάτωνα να στηρίξει μεταφυσικά τα ολιγαρχικά καθεστώτα. Εφόσον ελεύθερα η κάθε ψυχή επιλέγει τη μοίρα της στη ζωή, δεν έχει νόημα να διαμαρτύρεται για την ταξική κατάταξή της. Γεννήθηκε εκεί που η ίδια θέλησε, άρα δεν μπορεί να κατηγορεί κανέναν άλλον γι’ αυτό...

Υπάρχουν βέβαια και πολλά θετικά μηνύματα στην ιστορία του, όπως η μεταφυσική ευθύνη που έχει ο κάθε άνθρωπος για την ύπαρξή του, η επιλογή ανάμεσα στον χρηστό και πονηρό βίο, αλλά και η ευτυχία που υπάρχει στην απλότητα, βάζοντας τον Οδυσσέα να επιλέξει μετά τον θάνατό του την ψυχή ενός καθημερινού ανθρώπου.

Αν και δεν μπορούμε να γνωρίζουμε κατά πόσο αυτή η διήγηση προέρχεται από έναν στρατιώτη που πράγματι λεγόταν Ηρ και αφηγήθηκε την εμπειρία του, το βέβαιο είναι ότι είναι εμπλουτισμένη με λογοτεχνικές, φιλοσοφικές, πολιτικές και μυθολογικές αναφορές.

Δυόμισι χιλιάδες σχεδόν χρόνια μετά τον Πλάτωνα και την απόπειρά του να περιγράψει συμβολικά την τύχη της ψυχής, με τις σύγχρονες επιστημονικές μεθόδους ανάνηψης υπήρξε μια νέα προσέγγιση σ’ αυτό το επίμονο ερώτημα της ανθρωπότητας. Η αγεωγράφητη χώρα του θανάτου έχει πλέον εκατομμύρια κυριολεκτικά ταξιδιώτες που κάνουν μια σύντομη βόλτα στα παράλιά του και μετά επιστρέφουν στη ζωή. Όσα διηγούνται είναι τόσο συγκλονιστικά που η πρώτη αντίδραση απέναντί τους είναι εκείνη της απόρριψης ως ψευδαισθήσεων, ή άλλων φυσιοκρατικών λόγων, και η κατάταξή τους στην ίδια κατηγορία με άλλες φαντασιακές ιστορίες.

Πολλοί σοβαροί και έγκριτοι επιστήμονες, παρ’ όλα αυτά, αποφάσισαν να κάνουν εκείνο που η Επιστήμη επαγγέλεται ως δόγμα της, να μελετήσουν αμερόληπτα, αντικειμενικά και ειλικρινά αν υπάρχει κάποια αλήθεια σε αυτές τις μαρτυρίες που προκύπτουν όταν οι άνθρωποι βρίσκονται στη γκρίζα ζώνη του θανάτου.

 

Γκρίζα ζώνη του θανάτου.

Τα όρια μεταξύ ζωής και θανάτου δεν είναι αυστηρά καθορισμένα. Το πέρασμα μπορεί να παρομοιαστεί με την είσοδο σε έναν ωκεανό, όπου η στεριά είναι η ζωή και ο θάνατος είναι ο ωκεανός.

Ο δρ Σαμ Πάρνια (Sam Parnia), ειδικός στην Καρδιοπνευμονική αναζωογόνηση, περιγράφει ως εξής τη μετάβαση: «Ξεκινάτε βυθίζοντας τα δάχτυλα των ποδιών σας στο νερό και τα βρέχετε λίγο, ενώ στέκεστε ακόμη στη στεριά. Αυτή είναι η κατάσταση του ιατρικού σοκ. Καθώς περπατάτε όλο και πιο βαθιά, βυθίζεστε όλο και περισσότερο. Τότε είναι που η καρδιά σταματάει. Βιολογικά και ιατρικά μιλώντας, η καρδιακή ανακοπή και ο θάνατος αντιπροσωπεύουν μια εξαιρετικά σοβαρή (στην πραγματικότητα, την πιο σοβαρή) μορφή ιατρικού σοκ. Με άλλα λόγια, υπάρχει ανεπαρκής παροχή οξυγόνου και θρεπτικών ουσιών στον εγκέφαλο και το σώμα, γεγονός που συμβάλλει στην καταστροφή των κυττάρων με την πάροδο του χρόνου. Βιολογικά, ο θάνατος αποτελεί προέκταση αυτού που είχε ξεκινήσει ως σοκ. Τελικά, όταν περπατάτε αρκετά μακριά, βυθίζεστε εντελώς. Καθ' όλη τη διάρκεια, από την αρχική είσοδο μέχρι τη διακοπή της καρδιάς σας και τελικά την πλήρη βύθιση, όλα είναι η ίδια διαδικασία της παραμονής στο νερό, ουσιαστικά μια επιδείνωση της σοβαρότητας του ιατρικού σοκ. Ωστόσο, μπορείτε ακόμη να εισέλθετε βαθύτερα σε αυτόν τον παροιμιώδη ωκεανό. Αυτή είναι η γκρίζα ζώνη του θανάτου. Κάποια στιγμή, βυθίζεστε τόσο βαθιά που η ιατρική επιστήμη δεν θα μπορέσει ποτέ να σας βγάλει έξω. Ούτε σήμερα, ούτε αύριο, ούτε σε χίλια χρόνια. Αυτό συμβαίνει όταν το νεκρό σας σώμα έχει υποστεί ζημιές και έχει υποβαθμιστεί πέρα από κάθε επιδιόρθωση, ώρες ή και περισσότερο στη μεταθανάτια περίοδο»^[3].

Ο ίδιος, προκειμένου να μελετήσει τη μετάβαση και να διαπιστώσει αν είναι αληθινά όσα διηγούνται εκείνοι που επιστρέφουν από αυτήν, διηύθυνε μια πρόσφατη έρευνα με τίτλο AWARE II. Σε αυτήν έγινε μια συλλογική προσπάθεια μεταξύ είκοσι πέντε μεγάλων ιατρικών κέντρων, μέσω μιας διεπιστημονικής κοινοπραξίας τριάντα τριών κορυφαίων επιστημόνων και ειδικών ιατρών στην εντατική ιατρική, την επείγουσα ιατρική, τη νευρολογία, τη νευροφυσιολογία και την αναισθησία. Χρησιμοποιήθηκαν οι πλέον σύγχρονες μέθοδοι επεξεργασίας φυσικής γλώσσας (NLP) και τεχνητής νοημοσύνης (AI), σε συνεργασία με επιστήμονες στο Κέντρο Επιστήμης Δεδομένων του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης.

Επίσης, έγιναν συστηματικές αναλύσεις χρησιμοποιώντας μια επιστημονική τεχνική που ονομάζεται Θεμελιωμένη Θεωρία. Πρόκειται για μια ποιοτική ερευνητική μέθοδο που χρησιμοποιούν συνήθως οι επιστήμονες για να διερευνήσουν σε βάθος τις πεποιθήσεις, τις εμπειρίες, τις στάσεις, τις συμπεριφορές και τα κοινωνικά φαινόμενα των ανθρώπων, αντί να βασίζονται σε εικασίες.

Κατάφεραν να αποδείξουν με μαθηματική βεβαιότητα 98% ότι αυτές οι αναμνήσεις που προκύπτουν όταν οι άνθρωποι είναι κλινικά νεκροί και επιστρέφουν στη ζωή, αφορούν μοναδικές διαυγείς συνειδησιακές καταστάσεις που δεν εξαρτώνται από το πνευματικό υπόβαθρό τους, τις κοινωνικές διαμορφώσεις τους, το φύλο τους, την καταγωγή τους ή την παιδεία τους.

Το πόρισμα της έρευνας που δημοσιεύτηκε το 2022 στα Χρονικά της Ακαδημίας Επιστημών της Νέας Υόρκης (Annals of the New York Academy of Sciences), ήταν πως τα στοιχεία δείχνουν ότι ούτε οι φυσιολογικές ούτε οι γνωστικές διεργασίες τελειώνουν με τον θάνατο και ότι οι ανακληθείσες εμπειρίες γύρω από τον θάνατο δεν συνάδουν με παραισθήσεις, ψευδαισθήσεις ή εμπειρίες που προκαλούνται από ψυχεδελικά ναρκωτικά.

 

Επιπλέον επιστημονικές μελέτες.

Σύμφωνα με μια πρόσφατη τυχαία δημοσκόπηση στις ΗΠΑ και στη Γερμανία, τουλάχιστον το 4% του συνολικού πληθυσμού του δυτικού κόσμου έχει βιώσει μια Επιθανάτια Εμπειρία[4]. Στην Ελλάδα υπολογίζεται ότι σύμφωνα με τα δημογραφικά δεδομένα υπάρχουν τουλάχιστον 420.000 άνθρωποι που έχουν αντίστοιχο βίωμα.

Το ποσοστό είναι ιδιαίτερα σημαντικό ανάμεσα σε αυτούς που τους έχει γίνει ανάνηψη. Στην επιστημονική έρευνα AWARE II που αναφέρθηκε ήδη, διαπιστώθηκε ότι ένας στους πέντε ανθρώπους που επέστρεψαν μετά από κλινικό θάνατο διηγείται μια διαυγή εμπειρία και σχεδόν 40% έχει κάποιες ακαθόριστες εντυπώσεις που δεν μπορεί να εκφράσει λεκτικά. Οι υπόλοιποι δεν θυμούνται την εμπειρία τους κυρίως λόγω σοβαρής φλεγμονής που προκαλείται στον εγκέφαλο μετά την ανάνηψη και της επίδρασης ηρεμιστικών φαρμάκων.

Είναι ενδεικτική η μαρτυρία ενός αναισθησιολόγου, ο οποίος δεν πίστευε στις μαρτυρίες αυτές πριν ο ίδιος βιώσει μία. Όταν κάποιος ασθενής του συνήλθε στο δωμάτιο ανάνηψης, διηγήθηκε ότι τον υποδέχτηκε στην άλλη μεριά ο αποθανών πατέρας του, ο οποίος τον ηρέμησε κατά τη διάρκεια της μακράς χειρουργικής επέμβασης και περπάτησε μαζί του σε ένα παραδείσιο τοπίο. Ο αναισθησιολόγος θεώρησε ότι ο άντρας είχε παραισθήσεις, γι’ αυτό και του χορήγησε αντιψυχωσικά φάρμακα. Την επόμενη ημέρα, όταν τον ρώτησε για τη βόλτα του στον παράδεισο, δεν μπορούσε να θυμηθεί καθόλου το γεγονός[5].

Αν και τα στοιχεία που έχουν προκύψει από δεκάδες επιστημονικές έρευνες είναι καταιγιστικά, οι σκεπτικιστές συνεχίζουν να υποστηρίζουν ότι οι εμπειρίες αυτές είναι είτε παραισθήσεις ή/και εξωπραγματικές αναμνήσεις. Η πραγματικότητα, όμως, είναι ότι δεν υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που να τις αποκλείουν.

Ο καθηγητής Ανδρέας Κ. Παπανικολάου, παγκοσμίως γνωστός νευροεπιστήμονας, αναφέρει, «Δεν έχομε κανένα, έστω υποτυπώδες, θεωρητικό πρότυπο των εμπειριών αυτών, παρά την λανθάνουσα, εντός της επιστημονικής κοινότητας, παραδοχή του αντιθέτου: η απαρίθμηση, έστω και αξιόπιστων, αναγκαίων συνθηκών δεν αποτελεί θεωρητικό πρότυπο, ούτε καν απλή υπόθεση, που εξηγεί τον μηχανισμό παραγωγής των εν λόγω φαινομένων. Η παράθεση αναγκαίων συνθηκών δεν είναι ταυτόσημη με το ποιητικό αίτιο, τον μηχανισμό, δηλαδή, γενέσεως οποιουδήποτε φαινομένου. Αλλά αυτή η βασική μεθοδολογική αλήθεια σπανίως συνειδητοποιείται από όσους εξισώνουν το μεταφυσικό Δημοκρίτειο αφήγημα με επιστημονική θεωρία»[6].

Μία ενδεικτική έρευνα που αποδεικνύει ότι δεν εξηγούνται φυσιοκρατικά οι Επιθανάτιες Εμπειρίες είναι οι μαρτυρίες από τυφλούς εκ γενετής. Ο δρ Κένεθ Ρινγκ (Kenneth Ring), που μελέτησε για χρόνια το φαινόμενο, σε μια μελέτη του πήρε συνέντευξη από τριάντα ένα τυφλά άτομα (δεκατέσσερα από αυτά εκ γενετής), από τα οποία τα είκοσι ένα είχαν βιώσει εξωσωματική εμπειρία και περιέγραφαν  με λεπτομέρειες όλα όσα συνέβαιναν γύρω τους ενόσω ήταν κλινικά νεκροί. Διαπίστωσε ότι οι περιγραφές τους δεν διέφεραν καθόλου από τις αντίστοιχες ανθρώπων που είχαν κανονική όραση. Είτε κάποιος γεννήθηκε τυφλός είτε είχε χάσει την όρασή του αργότερα  στη ζωή του, περιέγραφε κανονικά αντικείμενα και πρόσωπα κατά τη διάρκεια της εμπειρίας του[7].

Ένα ενδεικτικό παράδειγμα αυτής της κατηγορίας είναι ο Μπραντ Μπάροουζ, ο οποίος είναι τυφλός εκ γενετής.

Ο Μπραντ ζούσε στο Κέντρο Τυφλών Παιδιών της Βοστώνης. Σε ηλικία οκτώ ετών εμφάνισε πνευμονία και τελικά αντιμετώπισε σοβαρές αναπνευστικές δυσκολίες. Η καρδιά του σταμάτησε τουλάχιστον για τέσσερα λεπτά και χρειάστηκε ΚΑΡΠΑ για να επανέλθει.

Εκείνες τις στιγμές ένιωσε να αιωρείται μέσα στο δωμάτιο προς το ταβάνι. Είδε το σώμα του ξαπλωμένο, αλλά και έναν τυφλό συγκάτοικό του να σηκώνεται από το κρεβάτι του και να φεύγει από το δωμάτιο για να φέρει βοήθεια. Ο συγκάτοικός του το επιβεβαίωσε αυτό αργότερα.

Στη συνέχεια ο Μπραντ διαπίστωσε ότι ανέβαινε γρήγορα προς τα ψηλά και βρέθηκε πάνω από την οροφή. Σε αυτό το σημείο, κατάλαβε ότι μπορούσε να δει καθαρά για πρώτη φορά στη ζωή του.

Παρατήρησε ότι ο ουρανός ήταν συννεφιασμένος και σκοτεινός. Είχε προηγηθεί χιονοθύελλα την προηγούμενη ημέρα και ο Μπραντ μπορούσε να δει χιόνι παντού, εκτός από τους δρόμους που είχαν ανοιχθεί, αν και ήταν ακόμη λασπωμένοι. Στη συνέντευξή του ήταν σε θέση να δώσει μια πολύ λεπτομερή περιγραφή του τρόπου με τον οποίο φαινόταν το χιόνι.

Ο Μπραντ μπορούσε επίσης να δει τους σωρούς από χιόνια που είχαν δημιουργήσει τα εκχιονιστικά μηχανήματα. Είδε ένα τραμ να περνάει με μια πινακίδα που έδειχνε την κατεύθυνση της διαδρομής στο πίσω μέρος.

Τέλος, αναγνώρισε μια παιδική χαρά που χρησιμοποιούσαν τα παιδιά του σχολείου του και έναν συγκεκριμένο λόφο που συνήθιζε να σκαρφαλώνει εκεί κοντά[8].

Η ακρίβεια των περιγραφών της εξωσωματικής φάσης της Επιθανάτιας Εμπειρίας έχει πιστοποιηθεί επίσης από άλλους έγκριτους επιστήμονες. Η δρ Τζάνις Χόλντεν (Janice Holden) βρήκε 107 περιπτώσεις στις οποίες εφάρμοσε το πιο αυστηρό κριτήριο, δηλαδή ότι κάποια θα απορριπτόταν ως ανακριβής εάν διαπιστωνόταν ότι έστω και μια λεπτομέρεια της αφήγησης δεν ανταποκρινόταν στην ομόφωνη πραγματικότητα των γεγονότων. Διαπίστωσε ότι μόνο το 8% όλων των περιπτώσεων περιείχε ανακρίβεια, με το υπόλοιπο 92% να έχει κριθεί απολύτως ακριβές[9].

Στο ίδιο συμπέρασμα κατέληξε και ο δρ Τζέφρι Λονγκ (Jeffrey Long), Ακτινοθεραπευτής - Ογκολόγος, όπου σε αντίστοιχη έρευνα σε 287 ασθενείς με εξωσωματική εμπειρία βρήκε πως οι 280 (97,6%) περιέγραψαν τα γεγονότα με απολύτως ρεαλιστικές παρατηρήσεις και χωρίς εξωπραγματικό περιεχόμενο.

Στο ερώτημα αν θα μπορούσαν οι διηγήσεις να είναι τυχαίες μαντεψιές έχουν απαντήσει αρνητικά διάφορες πολυετείς μελέτες. Για παράδειγμα, η δρ Πένι Σαρτόρι (Penny Sartori) σε μια πενταετή μελέτη εξέτασε την υπόθεση του κατά πόσο αυτά που περιγράφονται κατά τη διάρκεια της Επιθανάτιας Εμπειρίας θα μπορούσαν να βασίζονται σε φανταστικά σενάρια. Ως ομάδα σύγκρισης είχε καρδιοπαθείς ασθενείς που δεν είχαν βιώσει αντίστοιχη εμπειρία.

Αναφέρει για τα πορίσματα της έρευνάς της: «Είκοσι οκτώ από αυτούς τους ασθενείς δεν ήταν σε θέση ούτε καν να μαντέψουν ποιες διαδικασίες είχαν πραγματοποιηθεί. Τρεις ανέφεραν σενάρια βασισμένα σε πράγματα που είχαν δει σε δημοφιλή νοσοκομειακά δράματα στην τηλεόραση και δύο έκαναν εικασίες για το σενάριο. Όλοι είχαν λάθη και εσφαλμένες αντιλήψεις για τον εξοπλισμό που χρησιμοποιήθηκε και περιγράφηκαν λανθασμένες διαδικασίες. Πολλοί υπέθεσαν ότι είχε χρησιμοποιηθεί απινιδωτής ενώ στην πραγματικότητα δεν είχε χρησιμοποιηθεί... Αυτά είχαν σημαντική διαφοροποίηση με τις εκπληκτικά ακριβείς περιγραφές που έκαναν οι ασθενείς που ισχυρίζονταν ότι ήταν εκτός του σώματός τους και παρατηρούσαν την κατάσταση έκτακτης ανάγκης»[10].

Πολλοί γιατροί όταν βρίσκονται αντιμέτωποι με τέτοια παράδοξα περιστατικά ομολογούν ότι υπάρχει κάτι μυστηριώδες που δεν μπορούν να το εξηγήσουν.

Ο καρδιοχειρουργός Ρομπέρτο Αμάντο-Κατάνιο (Roberto Amado-Cattaneo), ήταν μάρτυρας μαζί με τον διάσημο καρδιοθωρακικό χειρουργό Λόιντ Ρούντι (Lloyd Rudy), στην υπόθεση ενός άντρα που ήταν για 20 με 25 λεπτά νεκρός. Τα μάτια του ήταν συνέχεια κλειστά κατά τη διάρκεια της χειρουργικής επέμβασης, ώστε να μην προκληθεί τραυματισμός του κερατοειδούς. Παρ’ όλα αυτά, όταν συνήλθε ανεξήγητα περιέγραψε με ακρίβεια όσα γίνονταν στο χειρουργείο ενόσω είχε πεθάνει, αλλά και μια οθόνη στην οποία δεν είχε οπτική πρόσβαση και πάνω της είδε κολλημένα χαρτάκια με τηλέφωνα ασθενών που τοποθετούσε μια νοσοκόμα.

Ο δρ Κατάνιο είπε για αυτήν την εμπειρία του με εκείνον τον ασθενή: «Δεν μπορώ να το εξηγήσω, αλλά συνέβη και είμαι ζωντανός μάρτυρας αυτής της υπόθεσης, ήμουν εκεί. Πολλές φορές στην ιατρική απλά δεν έχουμε τις σωστές απαντήσεις ή οποιεσδήποτε απαντήσεις. Μπορεί κανείς να πιστεύει ό,τι θέλει να πιστεύει, αλλά αυτό κατά τη γνώμη μου είναι ένα θαύμα ανεξήγητο με τις τρέχουσες επιστημονικές γνώσεις».

 

Μερικά ακόμα στοιχεία που δεν ερμηνεύονται φυσιοκρατικά.

Σε πολλές μαρτυρίες εμφανίζονται εκτός της Εξωσωματικής Εμπειρίας και άλλα δεδομένα που πιστοποιούν την πραγματικότητα του φαινομένου αντικειμενικά.

Το 57,8% διηγούνται ότι συναντούν αποθανόντες συγγενείς που την ύπαρξη αρκετών εξ αυτών δεν γνώριζαν πριν τον κλινικό θάνατό τους. Ο δρ Πιμ βαν Λόμελ (Pim van Lommel), αναφέρει την εξής μαρτυρία ενός ανθρώπου που ήταν κλινικά νεκρός: «Κατά τη διάρκεια της Επιθανάτιας Εμπειρίας μου μετά από καρδιακή ανακοπή, είδα τόσο τη νεκρή γιαγιά μου όσο και έναν άνδρα που με κοίταζε με αγάπη, αλλά τον οποίο δεν γνώριζα. Σε περισσότερα από δέκα χρόνια αργότερα η μητέρα μου μού εκμυστηρεύτηκε στο νεκροκρέβατό της ότι είχα γεννηθεί από μια εξωσυζυγική σχέση. Ο βιολογικός μου πατέρας ήταν ένας Εβραίος που είχε απελαθεί και σκοτωθεί στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Η μητέρα μου μού έδειξε μια φωτογραφία του. Ο άγνωστος άντρας που είχα δει περισσότερα από δέκα χρόνια νωρίτερα κατά τη διάρκεια της Επιθανάτιας Εμπειρίας μου αποδείχθηκε ότι ήταν ο βιολογικός μου πατέρας»[11].

Ένα άλλο στοιχείο που είναι ανερμήνευτο φυσιοκρατικά αφορά την Ανασκόπηση της ζωής (21,8%). Σε αυτή τη φάση της Επιθανάτιας Εμπειρίας οι αποθανόντες ανακαλούν όλη τους τη ζωή με εξαιρετική λεπτομέρεια μέσα από τρεις προοπτικές: α) του εαυτού τους, β) εκείνων με τους οποίους αλληλεπιδρούσαν (πώς ένιωθαν μέσα από τα δικά τους μάτια, πώς τους επηρέασαν, πώς καθόρισαν τη ζωή τους), γ) μιας "θεϊστικής" - αμερόληπτης ματιάς. Ένα Ον Φωτός, ή κάποια αγγελική οντότητα που τους συνοδεύει, γνωρίζει τα πάντα για εκείνους και τους συμπαραστέκεται με αγάπη, καλοσύνη, κατανόηση και στοργή, χωρίς να τους κρίνει ή να τους καταδικάζει για το οτιδήποτε.

Αν και στη ζωή τους μπορεί να είχαν συγκεκριμένες κοινωνικές διαμορφώσεις, σύμφωνα με τις οποίες εκτιμούσαν τον πλούτο, τη φήμη και την εξουσία, κατά τη διάρκεια της εμπειρίας τους κρίνουν τον εαυτό τους με βάση έναν οικουμενικό ηθικό κώδικα που είναι ανεξάρτητος από όσα υποστήριζαν ή πίστευαν. Αξιολογούν τα πάντα με βάση τον αλτρουισμό, τη συμπόνια, την καλοσύνη και την αυτοθυσία, που επέδειξαν ενόσω ζούσαν.

Κανείς δεν έχει δηλώσει ότι δεν συμφωνούσε με την ηθική του αξιολόγηση, ή πως ένιωθε αδικημένος. Η έμφυτη τάση του ανθρώπου να προσπαθεί να δικαιολογήσει τη συμπεριφορά του απουσιάζει. Στη θέση της εμφανίζεται η ειλικρινής αποδοχή και η ταπεινή αποτίμηση, παρόλο που κάτι τέτοιο μπορεί να είναι άβολο, ντροπιαστικό και αμήχανο.

Δεν τονίζονται οι τελετουργικές ή κοινωνικοπολιτισμικές πτυχές της θρησκείας στην οποία οι αποθανόντες ανήκαν, ούτε υπάρχει η διαπίστωση ότι οι επιλογές της ζωής τους σβήστηκαν ή συγχωρέθηκαν επειδή πίστευαν σε μια συγκεκριμένη θρησκεία ή θρησκευτική προσωπικότητα.

Επιπλέον δεν φαίνεται να διακρίνουν ως σημαντικές διάφορες πνευματικές πρακτικές όπως ο διαλογισμός, η γιόγκα, ή άλλα μέσα που χρησιμοποιούνται για την αναζήτηση μιας πνευματικής αφύπνισης.

Συνειδητοποιούν, επίσης, ότι οι πληγές, οι θλίψεις και οι απογοητεύσεις τους αποτελούσαν μέρος ενός βαθύτερου νοήματος και σχεδίου που δεν ήταν εμφανές όσο ζούσαν. Αναγνωρίζουν έναν μεγαλύτερο σκοπό για όλα όσα συμβαίνουν, ακόμα και για πράγματα που θεωρούσαν ασήμαντα ή είχαν ξεχάσει.

Όσοι αυτοκτονούν καταλαβαίνουν ότι δεν μπορούν να απαλλαγούν πραγματικά από τον πόνο τους, αφού η συνείδηση, η προσωπικότητα και τα προβλήματά τους δεν εκμηδενίζονται. Αντιθέτως, βιώνουν τις οδυνηρές συνέπειες της πράξης τους δημιουργώντας οι ίδιοι μια κόλαση για τον εαυτό τους. Μετά, επιστρέφουν στη ζωή με το μήνυμα να αγωνιστούν ειλικρινά ώστε να ξεπεράσουν τις δυσκολίες τους και να μάθουν από αυτές κάτι σημαντικό, αντί να τους κυριαρχούν και να τους απογοητεύουν.

Η ανασκόπηση της ζωής πρόκειται γενικά για μια εμπειρία που μεταμορφώνει όσους τη βιώνουν και τους δημιουργεί τη θέληση να γίνουν καλύτεροι ως άνθρωποι όταν βρεθούν ξανά στο σώμα τους.

 

Συμπέρασμα

Όσα προηγήθηκαν αναφέρονται από εκατομμύρια ανθρώπους από όλον τον κόσμο. Ανάμεσά τους υπάρχουν έγκυροι επιστήμονες (ορθοπεδικοί χειρουργοί, ογκολόγοι, καρδιολόγοι, νευροχειρουργοί), καθηγητές, πρόεδροι τραπεζών, πιλότοι εμπορικών αερογραμμών κι άλλοι πολλοί, που δεν χρειάζονται ούτε τα χρήματα ούτε τη φήμη, ενώ πολλές φορές αμαυρώνονται όταν καταθέτουν όσα βίωσαν. Μια συνωμοσία φαίνεται αδύνατη και απίστευτη.

Είναι επιπλέον σημαντικό ότι οι παραπάνω εμπειρίες μαρτυρούνται από τα αρχαία χρόνια από όλους τους λαούς της Γης. Ο ιστορικός των θρησκειών Γκρέγκορι Σούσαν (Gregory Shushan)  έδειξε ότι στοιχεία τους, όπως η εξωσωματική εμπειρία, η συνάντηση με αποθανόντες, το Ον Φωτός, η ανασκόπηση της ζωής, οι άλλοι κόσμοι, κ.λπ., εμφανίζονται σε δοξασίες της Παλαιάς και Μέσης Βασιλείας της Αιγύπτου, της Σουμέρ και Παλαιάς Βαβυλωνιακής Μεσοποταμίας, της Βεδικής Ινδίας, της προ-Βουδιστικής Κίνας και των Μάγια - Αζτέκων της Μεσοαμερικής. Πολιτισμοί που είχαν σημαντικές χρονολογικές και γεωγραφικές αποστάσεις, και αναπτύχθηκαν σχετικά ανεξάρτητα μεταξύ τους, παρουσιάζουν στις πεποιθήσεις τους για τις εμπειρίες των ψυχών μετά τον θάνατο ένα συνεπές σύνολο θεματικών στοιχείων[12]. Αυτό δείχνει ότι η επίσκεψη στην άλλη μεριά είναι μια πραγματική, αν και σύντομη, μετάβαση που αργότερα παρήγαγε και μορφοποίησε τα θρησκευτικά πιστεύω της ανθρωπότητας.

Για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, η επιστήμη και η θρησκεία συγκλίνουν ισχυρά στο να απαντήσουν στο ερώτημα της επιβίωσης της συνείδησης μετά τον θάνατο. Κυρίως, στο να βοηθήσουν τους ανθρώπους να βρεθούν πιο κοντά στον Θεό σε μια εποχή που είναι ιδιαίτερα υλιστική, σκεπτικιστική και κυνική.

 

Σημειώσεις 

[1] Πλάτων, Πολιτεία, Τόμος Δ’, μτφ. Θεόδωρος Γ. Μαυρόπουλος, Ζήτρος, Θεσσαλονίκη 2018, σ. 1481.

[2] Ό.π., σ. 1497-1499.

[3] Sam Parnia, Lucid Dying: The New Science Revolutionizing How We Understand Life and Death, Hachette Books, New York 2024, σ. 60-61.

[4] Van Lommel P. (2014), “Getting Comfortable With Near-Death Experiences: Dutch Prospective Research on Near-Death Experiences During Cardiac Arrest”. Missuri Medicine 111 (2): 126-131.

[5] Rajiv Parti M.D., Dying to Wake Up: A Doctor's Voyage into the Afterlife and the Wisdom He Brought Back, Atria Books, New York 2017, σ. 79.

[6] Ανδρέας Κ. Παπανικολάου, Μυστική Γνώση, Μια επιστημονική προσέγγιση του θρησκευτικού, φιλοσοφικού και φαρμακογενούς μυστικισμού, Gutenberg, Αθήνα 2021, σ. 128.

[7] Kenneth Ring, Lessons From The Light - what near-death experiences teach us, Moment Point Press, Inc, Massachusetts 2000, σ. 81.

[8] ο.π. σελ. 79 και https://youtu.be/cieNhl765oo

[9] Janice M. Holden (2007), “More Things in Heaven and Earth: A Response to ‘Near-Death Experiences with Hallucinatory Features’”.  Journal of Near-Death Studies 26 (1): 40.

[10] Penny Sartori, The Near-Death Experiences of Hospitalized Intensive Care Patients: A Five-Year Clinical Study, Edwin Mellen Press, New York 2008, σ. 212-215.

[11] Pim van Lommel, Consciousness Beyond Life: The Science of the Near-Death Experience, HarperCollins, New York 2010, σ. 32, 33.

[12] Gregory Shushan, Near-Death Experience in Ancient Civilizations: The Origins of the World's Afterlife Beliefs, ‎Inner Traditions, Vermont 2025.

 

Ο Ασημεόνογλου Παναγιώτης είναι Φυσικός και συγγραφέας οκτώ βιβλίων, με πιο πρόσφατα τα «Ο Θεός μέσα από τα μάτια ενός φυσικού», 24 γράμματα, 2024 και «Ξεκλειδώνοντας το μυστήριο του θανάτου, επιστημονικές μελέτες και μαρτυρίες ανθρώπων που βρέθηκαν στην άλλη μεριά», 24 γράμματα, 2025.     

 

Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Κίτρινο τριαντάφυλλο", 1962) είναι έργο του Γιάννη Τσαρούχη.