Το τέλος του πολυτάραχου 20ου αιώνα σήμανε και το τέλος των ιδεολογιών. Έκτοτε βρισκόμαστε μπροστά στην προσπάθεια «απελευθέρωσης» από όλα τα ταμπού και τις απαγορεύσεις, την αποστροφή προς κάθε περιορισμό της επιθυμίας και την αυτοδημιουργία όχι μόνον κάποιων πλευρών της προσωπικής ταυτότητας, αλλά και την ανακατασκευή του ίδιου του σώματος και της πραγματικότητας κατά το δοκούν. Στο βάθος χάσκει η λατρεία του εαυτού στα πλαίσια ενός απροκάλυπτου μηδενισμού.
Μέσα στην παραζάλη και την σύγχυση της μεταμοντέρνας περιόδου κάτι όμως φαίνεται να αλλάζει. Στην παρακμιακή Δύση συγκεκριμένα σημειώνεται ένας υπολογίσιμος αριθμός μεταστροφών άθεων προς τον ρωμαιοκαθολικισμό και την ορθοδοξία. Την ίδια στιγμή πάντως παρατηρούνται και άλλου είδους «μεταστροφές», που από ορισμένους γίνεται προσπάθεια να παρουσιασθούν ως εντελώς αθώες και αβλαβείς.
Γίνεται λόγος για τις προσχωρήσεις στον νεοπαγανισμό, που κάποιοι τον παρουσιάζουν ως ένα σύγχρονο θρησκευτικό κίνημα το οποίο επιδιώκει απλώς να αναβιώσει τις προχριστιανικές πολυθεϊστικές, πανθεϊστικές ή ανιμιστικές θρησκείες της Ευρώπης και άλλων περιοχών του κόσμου. Για να κατανοήσουμε όμως την πραγματική φύση του νεοπαγανισμού θα πρέπει να εξετάσουμε κατ’ αρχάς τα περιβάλλοντα στα οποία διαδίδεται και κάποιες διαφορές του από τον παγανισμό των αρχαίων λαών.
Ο νεοπαγανισμός λοιπόν είναι διαδεδομένος σε δυο περιβάλλοντα, σε μια μερίδα της ακροδεξιάς καθώς επίσης και σε κύκλους της ριζοσπαστικής οικολογίας. Οι ακροδεξιοί δίνουν έμφαση στην επανασύνδεση με τις προχριστιανικές ινδοευρωπαϊκές παραδόσεις, ενώ οι οικολόγοι εστιάζουν στην σύνδεση με την φύση και τον κύκλο των εποχών. Ορισμένοι οικολόγοι θεοποιούν την γη, την οποία αντιμετωπίζουν ως ζωντανή ύπαρξη.
Πόση συνάφεια όμως έχει ο νεοπαγανισμός με τον παγανισμό των αρχαίων; Στην πραγματικότητα στην Ευρώπη έχει διασπασθεί κάθε συνέχεια με το προχριστιανικό παρελθόν. Ο παγανισμός επιζεί μόνον σε ιστορικές πηγές και σε κάποια τοπικά έθιμα, τα οποία έχουν προ πολλού εκχριστιανισθεί. Η προσπάθεια, κατά συνέπεια, για αποκατάσταση του αρχαίου παγανισμού ενέχει μοιραία χαρακτηριστικά αυθαιρεσίας και εκ των ενόντων κατασκευής. Οι περιορισμοί αυτοί οδηγούν τους νεοπαγανιστές να κάνουν χονδροειδή λάθη. Να αποδίδουν, για παράδειγμα, την δίψα των χριστιανών για προσωπική σχέση με τον Θεό σε μια «ηθική σκλάβων», ξεχνώντας τα αρχαία μυστήρια δια των οποίων επιζητείτο μια εξίσου στενή σχέση με το Θείον. Οι νεοπαγανιστές δίνουν έμφαση στο ηρωικό ήθος που κατ’ αυτούς μονοπωλούσαν οι ινδοευρωπαϊκής καταγωγής αρχαίοι λαοί, λησμονώντας και πάλι τον μεταγενέστερο ηρωισμό των ιπποτών του δυτικού μεσαίωνα ή τον αντίστοιχο ηρωισμό των Ακριτών του Βυζαντίου.
Παρά τα τρωτά του αυτά ο νεοπαγανισμός ασκεί έλξη σε μια μερίδα της δυτικής νεολαίας, Η έλξη αυτή οφείλεται κατά πολλούς στην εμμένειά του αφενός και στην ανάμειξή του με τον αποκρυφισμό και την μαγεία αφετέρου. Ο νεοπαγανισμός λατρεύει το εμμενές. Σε αντίθεση με την υπερβατικότητα, όπου το θείον βρίσκεται έξω και πάνω από τον κόσμο, στην εμμένεια το θείον βρίσκεται μέσα στον κόσμο. Οι θεοί τους, λένε οι νεοπαγανιστές, δεν είναι αλλόκοσμοι και απόμακροι. Η οξεία διαστολή όμως μεταξύ υπερβατικότητας και εμμένειας είναι παραπειστική και λανθασμένη σε ό,τι αφορά την ορθοδοξία τουλάχιστον. Η ενσάρκωση του Χριστού και οι άκτιστες αλλά μετεχόμενες θείες ενέργειες δίνουν την δυνατότητα στον υπερβατικό τριαδικό Θεό να είναι παρών στην Δημιουργία, την Ιστορία και τις ζωές των πιστών.
Αυτό που λατρεύουν σε τελευταία ανάλυση οι νεοπαγανιστές είναι η δύναμη. Η δύναμη μέσα στον κόσμο και πάνω του. Μέχρι την έλευση του Χριστιανισμού εθεωρείτο στην πλειοψηφία των περιπτώσεων ότι οι πλούσιοι και ισχυροί επάξια αποκτούσαν την ισχύ και τον πλούτο τους. Την ίδια στιγμή η πενία εθεωρείτο ότι ήταν η μοίρα των αδύναμων και των ανεπαρκών. Ο Χριστιανισμός τροποποίησε ριζικά αυτήν την προσέγγιση. Γι' αυτό υπήρξε ανατρεπτικός και ανθρωπολογικά παράδοξος για το παγανιστικό περιβάλλον στα πλαίσια του οποίου αναδύθηκε.
Ο νεοπαγανισμός θέλγει όμως και γιατί αναμειγνύεται με τον αποκρυφισμό και την μαγεία. Η απροσχημάτιστη ενασχόληση με το απόκρυφο και το μαγικό και διατυπώσεις των απολογητών του νεοπαγανισμού του τύπου: «Τουλάχιστον εδώ μια δύναμη είναι έτοιμη να ακούσει άμεσα τις παρακλήσεις μας» καθιστούν τον νεοπαγανισμό άκρως επικίνδυνο. Η αποτελεσματικότητα μιας τελετουργίας δεν εγγυάται κατά κανένα τρόπο ότι όποιος την τελεί απευθύνεται σε πνεύματα που θέλουν το καλό του.
Στην Ελλάδα τώρα ο νεοπαγανισμός άρχισε να ανδρώνεται στα χρόνια του μεσοπολέμου. Γνώρισε όμως πραγματική ανάπτυξη από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Οι νεοπαγανιστές στην Ελλάδα ακόμη και στις πιο ήπιες διατυπώσεις τους κάνουν λόγο για «χριστιανική κατοχή» της χώρας και αντιμετωπίζουν το Βυζάντιο ως την «πιο σκοτεινή και εφιαλτική περίοδο της ιστορίας». Ύστερα πάντως από μια τριακονταετή ορμητική διαδρομή ο νεοελληνικός παγανισμός βρίσκεται σε κάμψη.
Η αναμφισβήτητη επικινδυνότητα του νεοπαγανισμού δεν πρέπει πάντως να μας αποπροσανατολίσει. Η νεωτερικότητα είναι αυτή που υπονόμευσε τους τελευταίους αιώνες τον Χριστιανισμό και όχι ο νοσηρός νεοπαγανισμός. Αν πρόκειται ο Χριστιανισμός να ευδοκιμήσει και πάλι, θα πρέπει να σπάσει εντελώς το σιδηρούν κέλυφος της νεωτερικότητας και ο κόσμος να επανιερεοποιηθεί.
Πηγές
Neopaganism and the return of magic. By David Engels. Substack com. Aug. 29, 2026.
Dark enchantment. By N.S.Lyons. First things. May 1, 2024.
Νεοπαγανισμός: Μια σύγχρονη πνευματική, κοινωνική και εθνική απειλή. Του Λάμπρου Κ. Σκόντζου, Ιερά Μητρόπολις Δημητριάδος και Αλμυρού, 22 Μαρτίου 2016.
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Μελαγχολία", 1894) είναι έργο του, νορβηγού, Edvard Munch.