Ἀπὸ τὸν φιλόσοφο στὸν οἰκονομολόγο

Κάθε μεγάλη ἱστορικὴ ἐποχὴ παράγει τὸ δικό της κυρίαρχο πεδίο διανοήσεως. Δὲν πρόκειται ἁπλῶς γιὰ μία ἀκαδημαϊκὴ προτίμηση οὔτε γιὰ μία τεχνικὴ ἐξειδίκευση. Τὸ κεντρικὸ πεδίο σκέψεως κάθε πολιτισμοῦ ἀποκαλύπτει τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο αὐτὸς ἀντιλαμβάνεται τὸν ἄνθρωπο, τὴν κοινωνία καὶ τὴν πραγματικότητα. Δείχνει ποιὸ θεωρεῖ ὡς κέντρο τοῦ κόσμου καὶ ποια ἀλήθεια λειτουργεῖ ὡς θεμέλιο τῆς συλλογικῆς ζωῆς.

Στὴν ἀρχαία οἰκουμένη, τὸ κέντρο βάρους βρισκόταν στὴ φιλοσοφία. Ὁ φιλόσοφος δὲν ἦταν μία περιθωριακὴ διανοητικὴ μορφή, ἀποκομμένη ἀπὸ τὴν κοινωνία, ἀλλὰ ὁ ἄνθρωπος ποὺ ἐπιχειροῦσε νὰ ἑρμηνεύσει τὸ εἶναι, τὴν τάξη τοῦ κόσμου καὶ τὴ θέση τοῦ ἀνθρώπου μέσα σὲ αὐτόν. Ἡ σκέψη περιστρεφόταν γύρω ἀπὸ τὸ ἐρώτημα τῆς ἀληθείας, τῆς ἀρχῆς τοῦ κόσμου, τῆς κοσμικῆς ἁρμονίας καὶ τοῦ νοήματος τῆς πόλεως.

Ἡ ἴδια ἡ πόλη νοεῖτο ὡς ἀντανάκλαση μιᾶς βαθύτερης τάξεως. Ὁ Πλάτων ἀναζητεῖ τὴ δίκαιη πολιτεία ὄχι ὡς τεχνικὸ σύστημα διοικήσεως, ἀλλὰ ὡς ἔκφραση ἁρμονίας μεταξὺ ψυχῆς καὶ κόσμου. Ὁ Ἀριστοτέλης θεωρεῖ τὸν ἄνθρωπο «πολιτικὸν ζῷον», ἐπειδὴ ἡ κοινωνία δὲν εἶναι σύμβαση συμφέροντος, ἀλλὰ φυσικὴ ὁλοκλήρωση τῆς ἀνθρώπινης ὑπάρξεως. Ἡ φιλοσοφία ἐπομένως λειτουργεῖ ὡς τὸ κέντρο ὀργανώσεως τοῦ πολιτισμοῦ, διότι ἡ ἀναζήτηση τῆς ἀληθείας θεωρεῖται ἡ ὑψηλότερη ἀνθρώπινη δραστηριότητα.

Μὲ τὴν ἐμφάνιση τοῦ χριστιανικοῦ κόσμου, τὸ κέντρο μετατοπίζεται. Ἡ θεολογία ἀναλαμβάνει τὸν ρόλο τοῦ κυρίαρχου ἑρμηνευτικοῦ πλαισίου. Ἡ ἱστορία πλέον δὲν ἀποτελεῖ ἕναν ἀτέρμονο κύκλο ἀνόδου καὶ πτώσεως, ἀλλὰ μία πορεία μὲ νόημα, ἀρχή καὶ τέλος. Ὁ χρόνος γίνεται ἱστορία σωτηρίας.

Ἡ μετατόπιση αὐτὴ εἶναι κοσμοϊστορική. Τὸ πρόσωπο ἀποκτᾶ κεντρικὴ σημασία. Ὁ ἄνθρωπος δὲν ἑρμηνεύεται πλέον πρωτίστως ὡς λογικὸ ἢ πολιτικὸ ὄν, ἀλλὰ ὡς ὕπαρξη προορισμένη γιὰ σχέση καὶ κοινωνία. Ἡ ἀλήθεια δὲν εἶναι μία ἀφηρημένη ἰδέα ἀλλὰ προσωπικὴ πραγματικότητα. Ἡ κοινότητα παύει νὰ στηρίζεται μόνο στὴν κοινὴ καταγωγὴ ἢ στὸν νόμο καὶ θεμελιώνεται στὴν κοινωνία προσώπων.

Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ θεολόγος γίνεται ἡ μορφὴ ποὺ ἐκφράζει τὸ βαθύτερο πνευματικὸ ὑπόβαθρο τῆς ἐποχῆς. Δὲν πρόκειται γιὰ στενὰ «θρησκευτικὸ» ρόλο μὲ τὴ σύγχρονη σημασία τοῦ ὅρου. Ἡ θεολογία λειτουργεῖ ὡς συνολικὸ πλαίσιο ἑρμηνείας τοῦ κόσμου, τῆς πολιτικῆς, τῆς ἱστορίας καὶ τοῦ νοήματος τῆς ζωῆς. Ἡ ἀρχιτεκτονική, ἡ τέχνη, ἡ πολιτική καὶ ἡ κοινωνικὴ ὀργάνωση διαμορφώνονται μέσα ἀπὸ αὐτὸ τὸ θεολογικὸ κέντρο.

Ἡ νεωτερικότητα εἰσάγει μία νέα μετατόπιση. Τὸ κέντρο περνᾶ στὸν πολιτικὸ φιλόσοφο καὶ στὸν θεωρητικὸ τοῦ κοινωνικοῦ συμβολαίου. Ἀπὸ τὸν Hobbes καὶ τὸν Locke μέχρι τὸν Rousseau, ὁ ἄνθρωπος ἀρχίζει νὰ νοεῖται πρωτίστως ὡς αὐτόνομο ἄτομο. Ἡ κοινωνία δὲν ἀντιμετωπίζεται πλέον ὡς φυσικὴ ἢ ὀργανικὴ κοινότητα, ἀλλὰ ὡς ἀποτέλεσμα συμφωνίας μεταξὺ ἐπιμέρους μονάδων συμφέροντος.

Ἡ μεταβολὴ αὐτὴ ἀλλάζει ριζικὰ τὴ φύση τῆς πολιτικῆς. Ἡ πολιτικὴ παύει σταδιακὰ νὰ θεωρεῖται ἀναζήτηση τοῦ κοινοῦ ἀγαθοῦ καὶ μετατρέπεται σὲ μηχανισμὸ διαχειρίσεως ἀνταγωνιστικῶν ἐπιθυμιῶν. Τὸ κράτος λειτουργεῖ ὡς ἐγγυητὴς δικαιωμάτων, συμβολαίων καὶ ἀτομικῶν ἐλευθεριῶν. Ἡ ἐλευθερία νοεῖται κυρίως ὡς ἀπελευθέρωση τοῦ ἀτόμου ἀπὸ κάθε προϋπάρχουσα ἱεραρχία, παράδοση ἢ δεσμὸ κοινότητος.

Στὴ σύγχρονη ἐποχὴ συντελεῖται μία ἀκόμη βαθύτερη μεταβολή. Τὸν ρόλο τοῦ κεντρικοῦ διανοητῆ δὲν τὸν κατέχει πλέον οὔτε ὁ φιλόσοφος οὔτε ὁ θεολόγος οὔτε κὰν ὁ πολιτικὸς θεωρητικός. Τὸν κατέχει ὁ οἰκονομολόγος.

Αὐτὸ δὲν σημαίνει ἁπλῶς ὅτι ἡ οἰκονομία ἀπέκτησε μεγαλύτερη σημασία. Σημαίνει κάτι πολὺ βαθύτερο. Σημαίνει ὅτι ὁλόκληρος ὁ πολιτισμὸς ἄρχισε νὰ ἑρμηνεύει τὸν ἄνθρωπο, τὴν κοινωνία καὶ τὴν ἱστορία μέσα ἀπὸ οἰκονομικὲς κατηγορίες.

Ὁ ἄνθρωπος παρουσιάζεται πλέον πρωτίστως ὡς μονάδα παραγωγῆς καὶ καταναλώσεως. Ἡ ἐλευθερία ταυτίζεται μὲ τὴ δυνατότητα ἐπιλογῆς μέσα στὴν ἀγορά. Ἡ πρόοδος μετρᾶται σχεδὸν ἀποκλειστικὰ μὲ δείκτες ἀναπτύξεως, ἀποδόσεως καὶ αὐξήσεως καταναλώσεως. Ἡ ἐπιτυχία τῶν κοινωνιῶν ἀξιολογεῖται μὲ βάση τὸ ΑΕΠ, τὶς ροὲς κεφαλαίων, τὴν πιστοληπτικὴ ἀξιολόγηση καὶ τοὺς χρηματιστηριακοὺς δείκτες.

Ἀκόμη καὶ ἡ γλῶσσα μεταβάλλεται. Οἱ πολῖτες μετατρέπονται σὲ «ἀνθρώπινο κεφάλαιο». Ἡ παιδεία νοεῖται ὡς «ἐπένδυση δεξιοτήτων». Ἡ κοινωνία ἀξιολογεῖται μὲ ὅρους παραγωγικότητος. Ἡ πολιτικὴ συζήτηση περιορίζεται σὲ ζητήματα ἀγορῶν, ἐπενδύσεων, κινήτρων καὶ τεχνοκρατικῆς διαχειρίσεως.

Μέσα σὲ αὐτὸ τὸ πλαίσιο, ἡ οἰκονομία παύει νὰ εἶναι μέσο καὶ μετατρέπεται σὲ ὀντολογία. Δὲν λειτουργεῖ πλέον μέσα σὲ ἕναν πολιτισμὸ ἀλλὰ καθίσταται τὸ ἴδιο τὸ πλαίσιο μέσα στὸ ὁποῖο νοεῖται ἡ πραγματικότητα. Ὅ,τι δὲν μετριέται, σταδιακὰ θεωρεῖται ἀσήμαντο. Ὅ,τι δὲν παράγει ἀπόδοση, μοιάζει νὰ στερεῖται νοήματος.

Ἔτσι ὅμως ἀρχίζει νὰ ἀποσυντίθεται ὁ ἴδιος ὁ πολιτισμὸς. Ἡ κοινότητα ὑποχωρεῖ μπροστὰ στὸ ἄτομο. Ἡ θυσία ἀντικαθίσταται ἀπὸ τὸ συμφέρον. Ἡ ἱστορικὴ μνήμη χάνει τὴ σημασία της μπροστὰ στὴν ἀμεσότητα τῆς καταναλώσεως. Ἡ ἀλήθεια μετατρέπεται σὲ ὑποκειμενικὴ προτίμηση καὶ ἡ πολιτικὴ περιορίζεται σὲ διαχείριση λειτουργικῶν συστημάτων.

Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ σύγχρονη κρίση δὲν εἶναι ἁπλῶς οἰκονομικὴ ἢ πολιτική. Εἶναι κρίση κέντρου. Ὁ σύγχρονος ἄνθρωπος διαθέτει περισσότερα μέσα ἀπὸ κάθε προηγούμενη ἐποχή, ἀλλὰ δυσκολεύεται νὰ ἀπαντήσει στὰ θεμελιώδη ἐρωτήματα. Γιατί ὑπάρχει; Ποιος εἶναι ὁ σκοπὸς τῆς κοινωνίας; Πρὸς τὰ ποῦ κατευθύνεται ἡ ἱστορία;

Κάθε πολιτισμὸς τελικὰ ὀργανώνεται γύρω ἀπὸ αὐτὸ ποὺ θεωρεῖ ὡς ὑψίστη ἀλήθεια. Ὅταν τὸ κέντρο ἦταν ἡ φιλοσοφία, ὁ κόσμος ἀναζητοῦσε τὴν κοσμικὴ τάξη. Ὅταν τὸ κέντρο ἦταν ἡ θεολογία, ἀναζητοῦσε τὸ νόημα τῆς ἱστορίας καὶ τὸ πρόσωπο. Ὅταν τὸ κέντρο μεταφέρθηκε στὸ ἄτομο, ἡ κοινωνία ὀργανώθηκε γύρω ἀπὸ τὰ δικαιώματα καὶ τὴ βούληση.

Σήμερα, ὅταν τὸ κέντρο περιορίζεται στὴν οἰκονομικὴ λειτουργία, ὁ ἄνθρωπος κινδυνεύει νὰ χάσει ὄχι μόνο τὴν κοινότητα ἀλλὰ καὶ τὸν λόγο ὑπάρξεώς του. Διότι κανένας πολιτισμὸς δὲν μπορεῖ νὰ ἐπιβιώσει μακροπρόθεσμα ὅταν γνωρίζει μόνο πῶς λειτουργεῖ, ἀλλὰ ὄχι γιατί ὑπάρχει.

Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Αστικό", 1993) είναι έργο του Δημήτριου Καραπιπέρη.