Η Αγία Μαρία Σκομπτσόβα, ένα ανήσυχο και πολυτάλαντο πλάσμα, νεαρή άθεη, ποιήτρια, ζωγράφος, επαναστάτρια, μητέρα, δήμαρχος και, τελικά, μοναχή, αφιέρωσε τη ζωή της στη φροντίδα των κατατρεγμένων.
Η Μελίτα Αντωνιάδου έγραψε για τη Μαρία ένα συναρπαστικό κείμενο, καρπό πολυετούς έρευνας πάνω στη ζωή και το έργο της. Με αφετηρία αυτό το κείμενο, ο ζωγράφος Μπάμπης Πυλαρινός δημιούργησε 24 ζωγραφικά έργα, για το βιβλίο.
Την Κυριακή 8 Φεβρουαρίου 2026 πραγματοποιήθηκε η παρουσίαση του βιβλίου, και στο σπιτάκι θα εκτεθούν τα 24 ζωγραφικά έργα που το συνοδεύουν. Η έκθεση θα διαρκέσει έως και την Κυριακή 1 Μαρτίου 2026. Για την Αγία Μαρία Σκομπτσόβα και τις σκέψεις που γεννά ο τρόπος ζωής της μίλησαν η συγγραφέας Μελίτα Αντωνιάδου, ο ζωγράφος Μπάμπης Πυλαρινός και ο π. Παύλος Κουμαριανός
Την ευχή της αγίας Μαρίας να έχουμε.
Να προσθέσω μερικές σκέψεις μου (χωρίς να θέλω να πω ότι είναι σωστές).
1) Η αγία δεν ακολούθησε με ακρίβεια το πρότυπο του ορθοδόξου μοναχισμού. Ωστόσο, ας έχουμε υπόψη ότι, αφού έγινε η κουρά της στο Παρίσι, πήγε σε δύο μοναστήρια στη Σοβιετική Ένωση, έμεινε λίγο διάστημα και έπειτα γύρισε στο Παρίσι. Είχε γνωρίσει δηλαδή τον μοναχισμό, όπως ήταν (και πρέπει να είναι). Είδε βέβαια και μερικούς πειρασμούς που αντιμετώπιζαν εκεί κάποιοι μοναχοί (χωρίς αυτό να μειώνει την αξία του μοναχισμού ή να υποδηλώνει ότι όλοι οι μοναχοί και μοναχές συμπεριφέρονταν έτσι): ενώ οι άνθρωποι δίπλα του υποφέρουν, να ενδιαφέρεται κανείς μόνο για τη δική του σωτηρία ή να σπαταλά όλη του την ενέργεια σε τσακωμούς για ασήμαντα πράγματα (ποιο ημερολόγιο είναι πιο σωστό, το παλιό ή το νέο).
2) Η αγία έζησε σε μια πολύ δύσκολη εποχή (στην οποία μάλιστα δεν υπήρχαν ανεπτυγμένες κοινωνικές υπηρεσίες και κάποιος έπρεπε να αναλάβει δράση). Η Εκκλησία έχει την έννοια της οικονομίας, ο τρόπος με τον οποίο άσκησε τον μοναχισμό η αγία Μαρία ήταν στα πλαίσια της οικονομίας. Και μάλιστα με την ευλογία του επισκόπου της. Δεν αυθαιρέτησε, δεν πήρε μόνη της πρωτοβουλία να αλλάξει τον μοναχισμό.
3) Στο μοναστήρι της στο Παρίσι (κι ας μην ήταν τέλειο και λαμπρό σαν κτήριο) οι ακολουθίες τελούνταν κανονικά. Και η ίδια προσευχόταν (όπως όλοι οι μοναχοί), δεν έκανε μόνο ελεημοσύνες.
4) Στην ιστορία της Εκκλησίας, σε δύσκολες και κρίσιμες περιόδους, πολλοί άγιοι μοναχοί αναγκάστηκαν να ξεφύγουν από το κλασικό πρότυπο του ορθοδόξου μοναχισμού. Ο άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός παράτησε το μοναστήρι του, βγήκε στον κόσμο και ξεκίνησε να μιλάει με ανθρώπους, να κάνει περιοδείες και να χτίζει σχολεία. Η αγία Φιλοθέη η Αθηναία αναγκάστηκε και εκείνη να φροντίζει διάφορους φτωχούς ανθρώπους. Αυτά ήταν επιπλέον πράγματα, που δεν ήταν στα μοναχικά “καθήκοντα”. Τι δουλειά είχε ο άγιος Κοσμάς να κάνει βόλτες και να χτίζει σχολεία, αντί να βρίσκεται κλεισμένος στο μοναστήρι και να προσεύχεται; Τι διαφορά έχει αυτός από την αγία Μαρία, που έκανε βόλτες και έκανε συσσίτια; Ό,τι γίνεται για την αγάπη του Θεού, και με την κλήση του Θεού σε δύσκολες περιστάσεις, είναι (μεταφορικά) μια προσευχή. Και το να χτίσεις ένα σχολείο για να διδάσκει Χριστό, προσευχή είναι. Και το να μαγειρέψεις για μια εικόνα του Θεού, προσευχή είναι.
5) Το τσιγάρο στα χέρια της είναι σκανδαλιστικό, φυσικά. Δεν πρέπει να το βλέπουμε όμως σαν να προσπαθούσε η αγία να το “νομιμοποιήσει”, να το κάνει να “σταματήσει” να είναι αμαρτία. Ας σκεφτούμε όμως, πόσοι άγιοι παρίσταναν μπροστά στον κόσμο ότι αμάρταναν, για να ταπεινώνονται και να μην τους θαυμάζει ο κόσμος; Δεν θα μπορούσε να συμβαίνει αυτό με την αγία Μαρία; Επίσης, μπορούμε να φανταστούμε πόσο πιο άνετα θα ένιωθε ένας εξαθλιωμένος αμαρτωλός, τον οποίο πλησίαζε η αγία για να τον βοηθήσει, αν την έβλεπε να είναι πιο “ανθρώπινη” αντί για απόμακρη και “ατσαλάκωτη”; Ας θυμόμαστε επίσης ότι η αγία, όταν μιλούσε στα μπαρ με όλους αυτούς τους εξαθλιωμένους, προσευχόταν ταυτόχρονα γι’ αυτούς και τους συμβούλευε να πάνε να εξομολογηθούν, ενώ προσπαθούσε να τους βοηθήσει και η ίδια με πρακτικές κουβέντες, ιδέες και λύσεις.
6) Ας θυμόμαστε και ότι ένας άνθρωπος μπορεί να γίνει άγιος ακόμα και σε μια στιγμή, σε ελάχιστο χρόνο. Έτσι, για παράδειγμα, έγινε άγιος ο ληστής στο Γολγοθά. Αν εστιάσουμε και δούμε τη ζωή της αγίας μόνο μέσα στο στρατόπεδο συγκέντρωσης, δεν φαίνεται η αγιότητά της; Συνεχής προσευχή, δοξολογία και ελπίδα στο Θεό, πλήρης παράδοση στο θέλημά Του, νηστεία, μελέτη του Ευαγγελίου, εργόχειρο (κατασκευή μιας εικόνας της Παναγίας), προσφορά και λόγια παρηγοριάς στις συγκρατούμενες, θυσία… Τι περισσότερο να έκανε; Ακόμα κι αν δεν ήταν “καλή” η προηγούμενη ζωή της και η εικόνα της σαν μοναχή στο Παρίσι (που δεν ισχύει φυσικά αυτό), δεν αρκεί η “εικόνα” της μέσα στο στρατόπεδο συγκέντρωσης ώστε να δούμε ότι είναι αγία;
Εξαιρετικές παρατηρήσεις. Να είσαι καλά.
Μπράβο για την ιδέα και την προσπάθεια να κάνετε πιο γνωστή την αγία. Θα διαβάσω το βιβλίο σύντομα. Προς το παρόν, εχω μερικές ενστάσεις για την περίληψη που διάβασα, θεωρώ ότι αδικεί τη δουλειά σας και την ίδια την αγία (και είναι πολύ κρίμα…).
Λέτε:
“Στο περίφημο σπίτι της, στην οδό Λουρμέλ, στο κατεχόμενο Παρίσι του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, προσέφερε καταφύγιο και περίθαλψη σε όσους είχαν ανάγκη, ανεξάρτητα από τη θρησκευτική τους ταυτότητα.”
Σχόλιο:
Ήταν μοναστήρι, έστω και ατελώς οργανωμένο και στεγασμένο -πρόχειρα, και λόγω ανάγκης- μέσα σε ένα παλιό κτηριο… Όχι “σπίτι”. Ήταν ένας τόπος προσευχής και άσκησης, με εκκλησάκι, ιερέα, ακολουθίες και μυστήρια, κοινή τράπεζα, διακονίες (τις οποίες αναλάμβαναν οι ένοικοι και οι φιλοξενούμενοι στο μοναστήρι, ακόμα κι όσοι δεν ήθελαν να συμμετάσχουν στις ακολουθίες…), σαλόνι-αρχονταρίκι όπου συζητούσαν (η Μαρία με τους απλούς ανθρώπους, η Μαρία με διάφορους ακαδημαϊκούς και φιλοσόφους, ή η Μαρία με διάφορους ξένους που την πλησίαζαν και ήθελαν να μάθουν σχετικά με την ορθοδοξία… πχ ο Ηλίας Φονταμίνσκι, Εβραίος εκδότης χριστιανικών πατερικών κειμένων, και ρωμαιοκαθολικες καλόγριες)
Λέτε:
“Η Μαρία ακολούθησε τον δικό της αντισυμβατικό δρόμο, έζησε έντονα, σκανδάλισε με τον βίο της, και εξακολουθεί να σκανδαλίζει πολλούς χριστιανούς”
Σχόλιο:
Ναι, οκ, αλλά βοηθά αυτή η διατύπωση στην πνευματική ωφέλεια; Στην Εκκλησία, σαν πιστοί, θέλουμε ενότητα και σύμπνοια.
– Η Μαρία ΔΕΝ ακολούθησε κανένα “δικό της” δρόμο. Ακολούθησε μια πρακτική ελαφράς παρέκκλισης από την παράδοση, μέσα στα πλαίσια της οικονομίας και των δύσκολων αναγκών της εποχής της…. Όπως πολλοί άλλοι μοναχοί άγιοι που αναγκάστηκαν να “παρεκκλίνουν” ελαφρως, μέσα στην ιστορία της Εκκλησίας.
– Τι σημαίνει “έζησε έντονα”; Ζούσε σε ακραίες συνθήκες, με πόλεμο κλπ, όλοι τότε ζούσαν “έντονα”. Μάλλον θέλατε να πείτε ότι η καρδιά της λαχταρούσε έντονα τον Χριστό και ζούσε συνεχώς μια λειτουργία. Ακόμα και η διακονία των ανθρώπων ήταν μια λειτουργία μετά τη λειτουργία. Μια προσπάθεια να στηρίξει τους ανθρώπους ώστε να προοδεύσουν στη ζωή τους…. Μην ξεχνάμε και την αντίληψη που είχε, ότι “το ψωμί για τον εαυτό μου είναι ζήτημα υλικό, όμως το ψωμί για τον αδελφό μου είναι ζήτημα πνευματικό”.
– Ο Χριστός είπε αλίμονο σε αυτόν που σκανδαλίζει, κι εσείς προβάλετε σαν “κατόρθωμα” τον σκανδαλισμό; Η αγία Μαρία όμως ΔΕΝ ήθελε να σκανδαλίσει κανέναν…. Άλλο πράγμα το να κάνει μια σαλότητα (για να δείξει την ενόχλησή της με έναν εγωκεντρισμό ή μία έμφαση στον τύπο που παρέβλεψε την ουσία, κλπ)… Θέλουν προσοχή οι λέξεις που χρησιμοποιούμε.
Σε συνέχεια των υπολοίπων προβληματισμών και ενστάσεων, να κάνω και ένα σχόλιο για την απουσία της αγίας -μερικές φορές- από τις ακολουθίες, ή για το ότι -επίσης μερικές φορές- έφευγε νωρίτερα, πριν τελειώσουν.
Θυμίζω ότι στα “παραδοσιακά” μοναστήρια μερικοί μοναχοί επίσης έχουν ευλογία να απουσιάζουν (εντελώς, ή για λίγο) από τις ακολουθίες. Πχ ο μοναχός που μαγειρεύει ή ετοιμάζει ένα κέρασμα, για να φάνε οι πιστοί μόλις τελειώσει η ακολουθία. Και η αγία Μαρία λοιπόν, δεν έκανε κάτι διαφορετικό.
Νομίζω ότι όσοι “σκανδαλίζονταν” μαζί της (ή όσοι “σκανδαλίζονται” ακόμα και σήμερα) είναι άτομα που δεν γνωρίζουν καλά τον μοναχισμό. Και είναι λογικό αυτό, ένας πιστός που ζει στον κόσμο, πηγαίνει στην ενορία του και κάνει μόνο καμιά επίσκεψη σε μοναστήρια σπάνια, δεν έχει ζήσει τον μοναχισμό, δεν ξέρει πώς είναι η ζωή ενός μοναχού σε όλο το “εύρος” της καθημερινότητάς του.
Έχει μόνο μια “μικρή” εικόνα της ζωής ενός μοναχού, και τα στοιχεία αυτής της “μικρής” εικόνας ίσως να μην τα βλέπει στην ζωή της αγίας Μαρίας – ενώ όμως στην πραγματικότητα υπάρχουν.
Ταυτόχρονα, νομίζω παίζουν ρόλο και οι διάφορες προκαταλήψεις που μπορεί να έχει ο ίδιος και λειτουργούν σαν “γυαλιά” στα μάτια του, τα οποία “φιλτράρουν” αυτό που βλέπει και το ερμηνεύουν όπως θέλουν…
(Γι’ αυτό και διαφωνώ επίσης, σχετικά με την αγία Μαρία, με τα βιβλία του Αλεξόπουλου… Η αγία Μαρία ΔΕΝ ήταν “αναρχική εν Χριστώ”, όπως γράφει εκείνος, ούτε άτομο που “συνέλαβε εναργέστερα από κάθε άλλη μορφή της σύγχρονης Ορθοδοξίας το ευαγγελικό μήνυμα”, ούτε άτομο που ήθελε να επαναστατήσει και να προκαλέσει μέσα στην Εκκλησία… Όλα αυτά τα θεωρώ προκαταλήψεις και διαστρεβλώσεις του Αλεξόπουλου, όχι αυθεντικά πιστεύω της αγίας…. Τα οποία, τελικά, μόνο κακό κάνουν, δημιουργώντας μια απωθητική -και άδικη- εικόνα της αγίας στους περισσότερους πιστούς….)
Ο έχω ώτα ακούειν… Ο έχων όμματα οράν….
Χριστός ανέστη!
Ευχαριστούμε για την παρουσίαση της αγίας Μαρίας! Ένα ευχαριστώ και στους δυο προλαλήσαντες σχολιαστές για τις επισημάνσεις και τις διευκρινήσεις τους.
Πράγματα που είπε το gemini, όταν του ζήτησα να σχολιάσει κριτικά τη θεολογική σκέψη της αγίας Μαρίας. Μου φάνηκαν ενδιαφέροντα:
«Για να κατανοήσουμε τη σκέψη της, πρέπει να λάβουμε υπόψη μας το ιστορικο-κοινωνικό πλαίσιο που έζησε. Η Μαρία Σκομπτσόβα έζησε την κατάρρευση της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, την άνοδο του μπολσεβικισμού και τη φρίκη του Ναζισμού.
Είδε την επίσημη Εκκλησία να αδυνατεί συχνά να απαντήσει στις ιστορικές προκλήσεις, εγκλωβισμένη σε εθνικισμούς ή στείρα νοσταλγία του παρελθόντος.
Η κριτική της, επομένως, δεν είναι μια ψύχραιμη, συστηματική δογματική μελέτη, αλλά ένας υπαρξιακός θρήνος και μια κραυγή διαμαρτυρίας. Ορισμένες αδυναμίες ή υπερβολές στη σκέψη της είναι οι υπερβολές ενός προφήτη που βλέπει το σπίτι του να καίγεται»
«Αν και η κριτική της Μητέρας Μαρίας ήταν αναγκαία για να αφυπνίσει μια απολιθωμένη ή εθνικιστική εκκλησιαστική συνείδηση στην εμιγκρέ ρωσική διασπορά, η σκέψη της παρουσιάζει ορισμένα ευάλωτα σημεία όταν εξεταστεί σφαιρικά, ενώ μπορεί να παρερμηνευτεί αν θεωρηθεί ότι αναφέρεται σε ένα διαφορετικό πλαίσιο»
«Η σκέψη της προήλθε ως αντίδραση στις συνθήκες που επικρατούσαν. Είναι διατυπωμένη με μια υπερβολή, για να μπορέσει να ακουστεί και να λειτουργήσει ως ένα θεραπευτικό σοκ. Η αποδόμηση της σκέψης της δεν μειώνει το μεγαλείο της, αλλά το εξισορροπεί»
«Σε έναν κόσμο όπου η θρησκεία συχνά μετατρέπεται σε ιδεολογία, αισθητική απόλαυση ή εθνικό εργαλείο, η Σκομπτσόβα υπενθυμίζει με απόλυτο (και ενίοτε μονόπλευρο) τρόπο τον πυρήνα του Ευαγγελίου. Η σκέψη της είναι προβληματική αν αναγνωστεί ως η μοναδική αλήθεια, αλλά είναι σωτήρια αν αναγνωστεί ως διορθωτικός έλεγχος (ένα πνευματικό αντίβαρο) απέναντι στην υποκρισία του θρησκευτικού Φαρισαϊσμού»
«Η ίδια η Μητέρα Μαρία είχε βαθιά εσωτερική ζωή, αλλά η σκέψη της, αν παρερμηνευτεί, μπορεί να οδηγήσει στην υποτίμηση της θεωρίας (της νοεράς προσευχής και της ησυχίας) χάριν της πράξης.
Η Μητέρα Μαρία δεν προωθούσε έναν εκκοσμικευμένο, ψυχολογικό ή πολιτικό ακτιβισμό (social activism), χωρίς ασκητικές και μυστηριακές ρίζες, ή μια ψυχολογική εξουθένωση (burnout).
Άλλωστε, για να “κενωθεί” (να αδειάσει) κανείς για χάρη του πλησίον, πρέπει πρώτα να έχει περιεχόμενο (εσωτερική ζωή, προσευχή, μυστηριακή ζωή»
«Η σκέψη της Αγίας Μαρίας Σκομπτσόβα δεν απορρίπτει την ορθοδοξία, αλλά την “ορθοδοξοφάνεια”. Η προσφορά της έγκειται στο ότι ξεσκεπάζει την ψευδαίσθηση της θρησκευτικότητας που χρησιμοποιείται ως ναρκωτικό ή ως εγωιστικό καταφύγιο. Ως ένας τρόπος για να αποφύγει τελικά να ζήσει κανείς αυτά που θέλει ο Χριστός»
«Η αγία Μαρία ουσιαστικά αντιτίθεται σε όσους δείχνουν να αγαπούν τα εκκλησιαστικά πράγματα περισσότερο από τον Θεό»
«Δείχνει ότι η νηστεία, το δόγμα, η ακολουθία είναι μέσα για την επίτευξη της αγάπης. Όταν αυτονομούνται, γίνονται είδωλα»
«Η Σκομπτσόβα ασκεί κριτική σε μια καρικατούρα του ασκητισμού και όχι στον αυθεντικό ησυχασμό»
«Ο γνήσιος ορθόδοξος μοναχισμός δεν είναι εγωκεντρικός. Ο μοναχός που προσεύχεται στην έρημο δεν “φεύγει” από τον κόσμο επειδή τον σιχαίνεται, αλλά παίρνει τον πόνο όλης της ανθρωπότητας στην προσευχή του»
«Στην πραγματική πνευματική ζωή, ο ασκητισμός, η αισθητική της λατρείας και η παράδοση δεν είναι απαραίτητα “είδωλα” ή εμπόδια. Αντίθετα, αποτελούν το απαραίτητο υπόβαθρο που τροφοδοτεί την αγάπη. Η παράδοση και το τυπικό δεν είναι πάντα νεκρό γράμμα, αλλά το όχημα που διασώζει το βίωμα ανά τους αιώνες»
«Η έμφαση της αγίας Μαρίας στη θεώρηση του κόσμου ως έναν ναό δεν πρέπει να παρερμηνευτεί ως υποτίμηση της Λειτουργίας. Η αγία Μαρία έβλεπε την κοινωνική δράση σαν μια προέκταση της Λειτουργίας, η οποία παρέμενε σε υψηλότερη θέση. Δεν θεωρούσε “σημαντική” τη Λειτουργία μόνο αν συνοδευόταν από κοινωνική δραση»
«Η αληθινή ευσέβεια δεν απορρίπτει την άσκηση, την ομορφιά της λατρείας ή τη μελέτη, αλλά τις νοηματοδοτεί, μετατρέποντάς τις σε καύσιμο για τη θυσιαστική αγάπη προς τον πλησίον»
Η αγία Γαβριηλία έλεγε:
«Τι ωφελεί να αγαπούμε μόνο τον Θεό με τα χέρια ψηλά προς τον Κύριο, καθέτως, και να μην τ΄ ανοίξουμε και οριζοντίως, να πάρουμε όλη την ανθρωπότητα, εάν είναι δυνατόν, και γίνει έτσι το σώμα μας το Σημείο του Σταυρού»
Τον μοναχισμό λοιπόν ίσως τον παρερμηνεύουμε μερικές φορές, ότι έχει μόνο αυτή την… κάθετη διάσταση. Αλλά ίσως παρερμηνεύουμε και την αγία Μαρία του Παρισιού, ότι είχε μόνο… την οριζόντια. Προσωπικά, την αγία Μαρία την τιμώ εξίσου με τον άγιο Ιωσήφ τον ησυχαστή και την αγία Γαβριηλία.
Μια ακόμα ενδιαφέρουσα πληροφορία:
Το ένα από τα δύο μοναστήρια που πήγε και έζησε για ένα διάστημα η αγία Μαρία ήταν, όπως αναφέρεται στο βιβλίο του π. Σεργκέι Χάκελ, η μονή Πιούχτιτσα στην Εσθονία (Пюхтицкий монастырь).
Σε εκείνο το μοναστήρι ζούσε και μια διά Χριστόν σαλή, η αγία Αικατερίνη (Блаженная Екатерина Малкова-Панина).
Αν και η αγία Μαρία φαίνεται από τα κείμενά της ότι συμπαθούσε τους δια Χριστόν σαλούς και έκανε σαλότητες και η ίδια στο Παρίσι (με την έννοια ότι η συμπεριφορά της ανέτρεπε την καθιερωμένη και αναμενόμενη εικόνα μιας ορθόδοξης μοναχής), δεν γνωρίζω αν οι δύο αγίες είχαν συναντηθεί στην Πιούχτιτσα. Ο π. Σεργκέι δεν αναφέρει κάτι.
Πάντως, νομίζω ότι το διάστημα που η αγία Μαρία πήγε εκεί, η αγία Αικατερίνη ασκήτευε πιο έξω από το κεντρικό κτήριο.
Ένα ακόμα σχόλιο. Τι έγραψα στο gemini και τι απάντησε:
ΤΙ ΕΓΡΑΨΑ
Ο Μπερντιάγιεφ έλεγε ότι “το ψωμί για τον εαυτό μου είναι ζήτημα υλικό, όμως το ψωμί για τον αδελφό μου είναι ζήτημα πνευματικό”. Αυτή η φράση εξέφραζε και τη δράση της αγίας Μαρίας του Παρισιού. Ωστόσο, νιώθω ότι αυτή η φράση είναι περισσότερο φιλοσοφική και δεν εκφράζει την ορολογία της χριστιανικής (και ιδιαίτερα της ορθόδοξης) θεολογίας και παράδοσης.
ΤΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕ
Έχετε δίκιο ότι η διατύπωση του Νικολάου Μπερντιάγιεφ χρησιμοποιεί δυϊστικούς όρους («υλικό» έναντι «πνευματικού») που θυμίζουν περισσότερο τον υπαρξισμό και την κοινωνική φιλοσοφία παρά την κλασική πατερική ορολογία.
Ωστόσο, στην ορθόδοξη παράδοση, το νόημα αυτής της φράσης δεν είναι απλώς μια μεταφορά, αλλά εκφράζει μια βαθιά μυστηριακή και ασκητική αλήθεια, έστω και με διαφορετικά λόγια.
Η ορολογία της Ορθόδοξης Παράδοσης
Αν μεταφράζαμε τη φράση του Μπερντιάγιεφ στη γλώσσα των Πατέρων της Εκκλησίας και της ορθόδοξης πνευματικότητας, θα χρησιμοποιούσαμε τους εξής όρους:
– Ευχαριστιακή και Λειτουργική Ζωή:
Το ψωμί στην Ορθοδοξία δεν είναι ποτέ απλό υλικό. Είναι το στοιχείο που μεταβάλλεται σε Σώμα Χριστού στη Θεία Ευχαριστία. Όταν μοιράζεσαι το ψωμί σου με τον «αδελφό», η πράξη αυτή γίνεται προέκταση της Θείας Λειτουργίας στην κοινωνία (αυτό που ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ονόμαζε «λειτουργία μετά τη Λειτουργία»).
– Φιλαδελφία και Αγάπη:
Για τους Πατέρες, η αγάπη προς τον πλησίον δεν είναι απλώς ένα «πνευματικό ζήτημα» (με την έννοια του αφηρημένου ή του ιδεατού), αλλά «υπαρκτή» καθημερινότητα και προέκταση της σχέσης με τον Θεό.
– Άσκηση και Κένωση:
Το να στερηθώ το δικό μου ψωμί για να φάει ο άλλος δεν είναι απλώς κοινωνική αλληλεγγύη· είναι άσκηση, εθελούσια κένωση (άδειασμα του εαυτού) και θυσία κατά το πρότυπο του Χριστού.
Η Αγία Μαρία Σκόμπτσοβα (του Παρισιού)
Η αγία Μαρία του Παρισιού, η οποία επηρεάστηκε βαθιά από τον Μπερντιάγιεφ και τον κύκλο των Ρώσων διανοουμένων στη Γαλλία, έκανε ακριβώς αυτό: γεφύρωσε τη φιλοσοφία με την πράξη.
– Δεν έβλεπε την κοινωνική εργασία ως «ακτιβισμό».
– Θεωρούσε την προσφορά φαγητού και καταφυγίου ως προέκταση της προσευχής, όχι ως υποκατάστατό της.
– Σκεφτόταν ότι ο διπλανός μας είναι η «εικόνα του Θεού» που πάσχει, οπότε η φροντίδα προς αυτόν σχετίζεται με τη λατρεία του Θεού.
Η Σύγκλιση
Ενώ λοιπόν ο Μπερντιάγιεφ χρησιμοποιεί τη γλώσσα του 20ού αιώνα για να συγκλονίσει τον υλιστικό κόσμο, η Ορθοδοξία λέει το ίδιο πράγμα με πιο οργανικό τρόπο: Το υλικό και το πνευματικό δεν διαχωρίζονται.
Αν μεταφέραμε το βαθύτερο νόημα της φράσης του Μπερντιάγιεφ στην αυθεντική γλώσσα της ορθόδοξης θεολογίας και της πατερικής γραμματείας, λοιπόν, η διατύπωση θα απέφευγε τον διαχωρισμό «υλικού-πνευματικού» και θα επικεντρωνόταν στη σωτηρία, την κοινωνία και το μυστήριο.
Ανάλογα με την έμφαση που θέλουμε να δώσουμε, η φράση θα μπορούσε να διατυπωθεί με τους εξής τρόπους:
1. Με όρους Σωτηριολογίας και Φιλαδελφίας
«Το ψωμί μου είναι η χρεία μου, αλλά το ψωμί του αδελφού μου είναι η σωτηρία μου»
2. Με όρους Ευχαριστιακούς και Λειτουργικούς
«Το ψωμί του αδελφού μου είναι η προέκταση του Ποτηρίου της Ζωής και η λειτουργία μετά τη Λειτουργία»
3. Με όρους Ασκητικούς και Χριστοκεντρικούς
«Το να κρατώ το ψωμί για τον εαυτό μου είναι φιλαυτία, το να το προσφέρω στον αδελφό μου είναι η διακονία του ίδιου του Χριστού»
Εναλλακτικά, αν θα θέλαμε μια ενιαία, περισσότερο πυκνή φράση που αντικατοπτρίζει απόλυτα την ορθόδοξη παράδοση, αυτή θα ήταν:
«Το δικό μου ψωμί είναι συντήρηση της σάρκας, το ψωμί του αδελφού μου είναι κοινωνία Θεού».
(συνέχεια από το gemini)
ΤΙ ΕΓΡΑΨΑ
«Μπορώ να χρησιμοποιήσω αυτούσια αυτή τη φράση του Μπερντιάγιεφ μέσα σε ορθόδοξο λόγο;»
ΤΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕ
Δεν είναι καθόλου κακό να χρησιμοποιήσετε τη φράση αυτούσια μέσα σε ορθόδοξο λόγο (κι ας είναι επηρεασμένη από τη δυτική φιλοσοφία ως προς τη διατύπωσή της), καθώς είναι ιστορικά ακριβής, είναι εξαιρετικά δυνατή και συμπυκνώνει τη δράση της Αγίας Μαρίας Σκόμπτσοβα (του Παρισιού). Ωστόσο, είναι προτιμότερο να την εξηγήσετε ή να την πλαισιώσετε με περισσότερα λόγια, ώστε να αναδειχθεί το πλήρες θεολογικό της βάθος και η σύνδεση με την ορθόδοξη παράδοση.
Γιατί χρειάζεται επεξήγηση;
– Η ύλη είναι αγιασμένη:
Στην Ορθοδοξία το ψωμί για τον εαυτό μου δεν είναι απλώς «υλικό» ζήτημα (βιολογικό). Είναι ευχαριστιακό στοιχείο, δώρο Θεού και μέσο κοινωνίας.
– Το «πνευματικό» είναι σαρκωμένο:
Η φροντίδα για τον πλησίον δεν είναι απλώς μια «πνευματική/ηθική υποχρέωση», αλλά η ίδια η φανέρωση του Χριστού στον κόσμο («εφ’ όσον εποιήσατε ενί τούτων… εμοί εποιήσατε»).
Παραδείγματα διατύπωσης
1. «Όπως έλεγε ο φιλόσοφος Μπερντιάγιεφ, “το ψωμί για τον εαυτό μου είναι ζήτημα υλικό, ενώ για τον αδελφό μου ζήτημα πνευματικό”. Με ορθόδοξους όρους, αυτό σημαίνει ότι η κάλυψη των υλικών αναγκών του πλησίον αποτελεί για εμάς την ύψιστη πνευματική δοκιμασία και πράξη αγάπης, ακριβώς όπως το βίωσε η Αγία Μαρία του Παρισιού».
2. «Η φράση του φιλοσόφου Μπερντιάγιεφ […] αποκτά το πλήρες νόημά της στην ορθόδοξη παράδοση, στην οποία το ψωμί του αδελφού μεταβάλλεται σε “Λειτουργία μετά τη Λειτουργία”»
κλπ
Μαζί με όλα τα προηγούμενα σχόλια (ζητώ συγνώμη για τα κατεβατά), έχοντας πλέον διαβάσει το βιβλίο, θέλω να εκφράσω ένα… παράπονο ακόμα.
Ενώ ξεκινάτε την αφήγηση για την μετανάστευση της νεαρής Λίζας, μιλάτε για… συνωστισμό στο λιμάνι. Όχι, παιδιά, δεν πάει έτσι. Ξέρουμε όλοι σε τι πράγμα (και σε ποιο πρόσωπο) παραπέμπει αυτό, και ξέρουμε πόσο μπορεί να πονέσει έναν Έλληνα αναγνώστη. Δεν ζήσαμε έναν πόλεμο και μια σφαγή, οπότε δεν μπορούμε να καταλάβουμε σε βάθος αυτά τα πράγματα. Ας σεβαστούμε όμως τον πόνο τόσων Μικρασιατών, Ποντίων κλπ οι οποίοι τα έζησαν. Θέλουν πολλή προσοχή οι λέξεις που χρησιμοποιούμε.
Επίσης, νομίζω ότι η αφήγηση μπορεί να εμπλουτιστεί με περισσότερα γεγονότα (πχ αντί να αναφέρεται το -άσχετο κατά τα άλλα- γεγονός με το κοριτσάκι στο στρατόπεδο συγκέντρωσης, να αναφέρεται η προσπάθεια της αγίας στο στρατόπεδο να δίνει ελπίδα στις συγκρατούμενες, μαζεύοντάς τες γύρω της για προσευχή και για ανάλυση ιστοριών και χωρίων της Βίβλου… Ή η δράση της αγίας Μαρίας στα ψυχιατρεία, με Ρώσους που είχαν θεωρηθεί τρελοί επειδή δεν καταλάβαιναν τη γαλλική γλώσσα και τον δυτικό τρόπο ζωής…. Ή η κατάνυξη της αγίας στις ακολουθίες (ο Χάκελ θυμάμαι ότι την αναφέρει δακρυσμένη σε λειτουργία). Ή ο πόθος του γιου της για ιερωσύνη….)
Ως προς την εικονογράφηση, αντί για «άσχετα» χρώματα και «γεμίσματα» και καπνούς από τσιγάρα, θα ήθελα να δω κάτι πιο βαθύ και πνευματικό.
Συμφωνώ με τη διάθεση να μην φαίνεται πολύ… αγιογραφικό το βιβλίο και η συνολική προσπάθεια, να θυμόμαστε όμως:
1) ότι είμαστε μέλη της Εκκλησίας και εκφράζουμε την Εκκλησία
2) χρειαζόμαστε και θέλουμε ενότητα, τόσο εντός εκκλησιαστικών χώρων όσο και εκτός. Δεν αντέχουμε άλλους διχασμούς ή πολώσεις και προκλήσεις.
3) η αγία είναι εκκλησιαστικό πρόσωπο που αφιέρωσε πλήρως τη ζωή της στην Εκκλησία (και σε όσα πρεσβεύει και διδάσκει η Εκκλησία)
4) η αγία αξίζει να διαδοθεί για αυτό που ήταν (δηλαδή, αγία) τόσο μέσα σε εκκλησιαστικά περιβάλλοντα όσο και σε μη εκκλησιαστικά
5) είναι μεν… φίλη μας, σκέτο Μαρία, κοντά μας, αλλά είναι και πολύ πιο πάνω από εμάς. Είναι τεράστια τιμή να σε αναγνωρίζει άγιο η Εκκλησία και οι πιστοί να καταφεύγουν στις προσευχές σου και τη μεσιτεία στον Κύριο. Νομίζω, χρειάζεται περισσότερη έμφαση και ανάδειξη αυτού του μεγαλείου, του πνευματικού βάθους και της πνευματικής ζωής που είχε η Μαρία. Όλος ο κόσμος διψάει για αυτό το πνευματικό βάθος, άλλωστε, όχι μόνο οι τακτικά εκκλησιαζόμενοι και συμμετέχοντες στα μυστήρια….
Εκφράζω ξανά συγχαρητήρια. Και ζητώ μια δεύτερη έκδοση του βιβλίου, επαναθεωρημένη και εμπλουτισμένη με τους παραπάνω σχολιασμούς (τόσο στην αφήγηση όσο και στην εικονογράφηση), ώστε η αγία να γίνει ουσιαστικότερα γνωστή και να τιμάται περισσότερο. Πιστεύω ότι αξίζει τον κόπο. 🙂
Η αγία Μαρία έλεγε:
«Ο δρόμος προς τον Θεό περνά μέσα από την αγάπη για τους ανθρώπους. Στην Τελική Κρίση δεν θα ερωτηθώ πόσες μετάνοιες και υποκλίσεις έκανα. Αντίθετα, θα ερωτηθώ αν τάισα τον πεινασμένο, αν έντυσα τον γυμνό, αν επισκέφθηκα τον άρρωστο και τον φυλακισμένο».
Φαίνεται πως η αγία Μαρία έκανε μια άκρως ρεαλιστική ανάγνωση του χωρίου του Ευαγγελίου σχετικά με την τελική κρίση, απολύτως αναγκαία για τις συνθήκες διαβίωσης των Ρώσων μεταναστών και των διωκόμενων Εβραίων στο Παρίσι, στην εποχή της.
Εκτός της ρεαλιστικής αυτής ανάγνωσης, βέβαια, η ορθόδοξη παράδοση διαθέτει και μια «νηπτική/εσωτερική» ανάγνωση/ερμηνεία. Σύμφωνα με αυτή, ο «πεινασμένος», «γυμνός» ή «ασθενής» δεν είναι μόνο ο εξωτερικός πλησίον, αλλά η ίδια η ανθρώπινη ψυχή. Η ψυχή λιμοκτονεί για τη θεία Χάρη, είναι απογυμνωμένη από τις αρετές λόγω της αμαρτίας και νοσεί από τα πάθη. Έτσι, η φιλανθρωπία ξεκινά από την εσωτερική κάθαρση: ο μοναχός ή ο ασκητής, μέσα από τη μετάνοια, τη νήψη και τη νοερά προσευχή, «θεραπεύει» και «ενδύει» την ψυχή του, προσφέροντας παράλληλα προσευχή για ολόκληρο τον πάσχοντα κόσμο.
Εκ πρώτης όψεως, οι δύο αυτές «αναγνώσεις» μοιάζουν να είναι αντίθετες μεταξύ τους και η άποψη της αγίας Μαρίας φαίνεται σαν να αγνοεί την ορθόδοξη μοναστική παράδοση. Όμως, δεν είναι πραγματικά έτσι. Στην ουσία τους, οι δύο αυτές αναγνώσεις συγκλίνουν και αποτελούν όψεις της ίδιας χριστιανικής αλήθειας. Η άσκηση χωρίς αγάπη προς τον πλησίον μετατρέπεται σε στείρο φαρισαϊσμό ή ειδωλολατρία (λατρεύω το τυπικό και την παράδοση της Εκκλησίας), ενώ η κοινωνική προσφορά χωρίς εσωτερική κάθαρση κινδυνεύει να εκπέσει σε έναν επιφανειακό ανθρωπισμό.
Σε κάθε περίπτωση, ένας πραγματικά ησυχαστής μοναχός σε ερημικό τόπο και η αγία Μαρία στους δρόμους του Παρισιού υπηρέτησαν τις ίδιες αλήθειες:
1) δεν υπάρχει σωτηρία χωρίς την έξοδο από τον ατομικό εγωισμό
2) χωρίς εσωτερική κάθαρση και προσευχή, η «αγάπη» προς τον πλησίον κινδυνεύει να είναι επιφανειακή, κτητική-εγωιστική ή ιδεολογική (η αγία Μαρία θυμάμαι ότι έχει γράψει και ένα κείμενο σχετικά με το συγκεκριμένο θέμα).
Αν η αγία Μαρία φαίνεται να «απαξιώνει» τα ασκητικά αγωνίσματα, δεν το κάνει από άγνοια ή από διάθεση ανατροπής της παράδοσης, αλλά ως μια αντίδραση απέναντι στο ότι έβλεπε, ΣΤΟΝ ΠΕΡΙΓΥΡΟ ΤΗΣ, την ευσέβεια, την (εξωτερική) τήρηση της παράδοσης και την άσκηση να γίνονται προκάλυμμα για την αδιαφορία προς τον ανθρώπινο πόνο. Έβλεπε, δηλαδή, ΣΤΙΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΗΣ, πίσω από μια φαινομενική μεγάλη αρετή να κρύβεται μια μεγάλη πνευματική παγίδα.
Κάτι από την αγία Μαρία μπορούμε να το διδαχθούμε και εμείς, έχοντας φυσικά υπόψη ότι η ιστορία ΔΕΝ επαναλαμβάνεται ποτέ (είναι παραπλανητικό να νομίζουμε ότι η ιστορία μπορεί να επαναληφθεί – κάτι τέτοιο δεν ισχύει, αφού η κάθε εποχή έχει τις δικές της μοναδικές ιδιαιτερότητες και προκλήσεις, όσο κι αν μοιάζει με κάποια άλλη…)