Φυσικό και γνωμικό θέλημα στον Άγ. Μάξιμο Ομολογητή κατά τo AI

Τι απαντά η TN για ένα από τα πιο λεπτά ζητήματα της χριστιανικής θεολογίας: τη διάκριση φυσικού και γνωμικού θελήματος κατά τον Άγ. Μάξιμο Ομολογητή; Του υπέβαλα τρεις ερωτήσεις (στα ελληνικά), και ιδού οι απαντήσεις του… 

1η Ερώτηση: Τι είναι «γνωμικό θέλημα» και «φυσικό θέλημα» κατά τον Άγ. Μάξιμο Ομολογητή;

Απάντηση ΤΝ: Στον Μάξιμο τον Ομολογητή, οι όροι γνωμικό θέλημα και φυσικό θέλημα είναι κεντρικοί στη θεολογία του για το πρόσωπο του Χριστού και ειδικά στη Χριστολογική έριδα του 7ου αιώνα με τους Μονοθελήτες. Ο Μάξιμος αναπτύσσει αυτούς τους όρους για να εξηγήσει πώς στον Χριστό υπάρχουν δύο θελήσεις (θεία και ανθρώπινη) χωρίς σύγχυση ή αντίθεση, και ταυτόχρονα χωρίς να διασπαστεί η ενότητα του προσώπου.

α. Φυσικό θέλημα (θέλησις φυσική)

• Είναι η έμφυτη δύναμη της φύσης να κινείται προς τον σκοπό της τελείωσής της.
• Ανήκει στη φύση και όχι στο πρόσωπο· δηλαδή, κάθε φύση έχει το δικό της φυσικό θέλημα, που εκφράζει την κίνηση προς το «κατά φύσιν ἀγαθόν».
• Στον άνθρωπο, το φυσικό θέλημα είναι η φυσική ροπή της λογικής ψυχής προς το αγαθό, όπως αυτή έχει δοθεί από τον Θεό.
• Στον Χριστό, η ανθρώπινη φύση Του έχει πλήρες και τέλειο ανθρώπινο φυσικό θέλημα, άσχετα με το αν αυτό εκφράζεται ενεργά με επιλογές.

Παράδειγμα: Η πείνα, ως φυσική ανάγκη και ροπή προς την τροφή, είναι μέρος του φυσικού θελήματος της ανθρώπινης φύσης.

β. Γνωμικό θέλημα (θέλησις γνωμική)

• Προέρχεται από τη λέξη γνώμη = προσωπική κρίση/προαίρεση.
• Είναι η προσωπική απόφαση που παίρνει κάποιος όταν, μέσω σκέψεως, σταθμίζει εναλλακτικές και επιλέγει.
• Συνδέεται με την αβεβαιότητα, την εξέταση και τη βούληση που προκύπτει από διαβούλευση.
• Εμφανίζεται μόνο σε πρόσωπα που δεν έχουν τέλεια ταύτιση του είναι τους με το απόλυτο αγαθό· γι’ αυτό και συνεπάγεται δυνατότητα πλάνης ή καθυστέρησης στην απόφαση.

Παράδειγμα: Όταν ο άνθρωπος σκέφτεται «να κάνω αυτό ή το άλλο;» και αποφασίζει μετά από εσωτερική διαβούλευση, αυτό είναι γνωμικό θέλημα.

γ. Η διάκριση στον Χριστό

Ο Μάξιμος υποστήριξε:

• Ο Χριστός έχει δύο φυσικά θελήματα: το θείο και το ανθρώπινο.
• Γνωμικό θέλημα ο Χριστός δεν έχει στην ανθρώπινη φύση Του, γιατί η ανθρώπινη θέλησή Του είναι απόλυτα εναρμονισμένη με τη θεία θέληση από την πρώτη στιγμή της ενανθρώπισης.
• Επειδή το γνωμικό θέλημα συνεπάγεται εσωτερική αβεβαιότητα και σταθμιστική επιλογή, θα σήμαινε πιθανότητα διαφωνίας με τον Πατέρα, πράγμα αδύνατο στον Χριστό.

δ. Συνοπτική αντιπαραβολή

2η Ερώτηση: Κατά τη διδασκαλία του αγίου Μαξίμου Ομολογητή κάθε άνθρωπος έχει γνωμικό θέλημα (πλην του Ιησού Χριστού, που έχει μόνο φυσικό θέλημα (θείο και ανθρώπινο). Στο πλαίσιο αυτό τι είναι πιο σωστό να πούμε από τα δύο επόμενα; (α) Ότι σκοπός του ανθρώπου είναι ο «συντονισμός» ή «ταύτιση» του γνωμικού του θελήματος με το φυσικό του θέλημα; (β) Ότι σκοπός του ανθρώπου είναι η «αναίρεση» ή «υπέρβαση» του γνωμικού του θελήματος για χάρη του φυσικού του θελήματος;

Απάντηση ΤΝ: Στον άγιο Μάξιμο, η δεύτερη διατύπωση (β) είναι πιο ακριβής — ο σκοπός δεν είναι απλώς ο «συντονισμός», αλλά η υπέρβαση/αναίρεση του γνωμικού θελήματος, ώστε να λειτουργεί μόνο το φυσικό θέλημα, χωρίς την ενδιάμεση φάση της γνωμικής διαβούλευσης.

Γιατί;

α) Το γνωμικό θέλημα είναι “σύμπτωμα” της πτώσης

1. • Δεν υπήρχε στον άνθρωπο πριν από την πτώση· ο Αδάμ δεν «σταθμίζει» το καλό, το ζει αυθόρμητα ως φυσική ροπή της φύσης του προς τον Θεό.
   • Μετά την πτώση, η αποξένωση από τον Θεό εισάγει αβεβαιότητα και εσωτερική σύγκρουση, άρα και ανάγκη γνωμικής διαβούλευσης («τι να κάνω;»).

β) Η γνωμική επιλογή δείχνει ασθένεια της θελήσεως

1. • Για τον Μάξιμο, η ανάγκη να αποφασίσουμε ανάμεσα σε εναλλακτικές είναι ένδειξη ότι δεν έχουμε άμεση βεβαιότητα του αγαθού.
   • Η «υγιής» κατάσταση είναι το φυσικό θέλημα να κινείται αβίαστα προς τον Θεό, χωρίς αντιγνωμία.

γ) Η σωτηρία αποκαθιστά την αμεσότητα του φυσικού θελήματος

1. • Στην τελείωση (θέωση), ο άνθρωπος δεν θα χρειάζεται γνωμική κρίση· το θέλημά του θα είναι φυσικό και τέλεια εναρμονισμένο με το θείο.
   • Ο Χριστός είναι το πρότυπο: πλήρες ανθρώπινο φυσικό θέλημα, αλλά καθόλου γνωμικό θέλημα.

Σύνοψη…

• Τώρα: έχουμε και φυσικό και γνωμικό θέλημα· το πρώτο είναι η έμφυτη ροπή προς το αγαθό, το δεύτερο είναι η προσωπική κρίση που προκύπτει από την αβεβαιότητα και την πτώση.
• Σκοπός: η θεραπεία της θελήσεως ώστε να μην υπάρχει πλέον γνωμική αβεβαιότητα· το φυσικό θέλημα να λειτουργεί απευθείας, «κατά φύσιν» και «κατά Θεόν».
• Άρα, σύμφωνα με τον Μάξιμο, η αναίρεση του γνωμικού θελήματος (ως αναγκαστικής διαδικασίας) είναι ο τελικός στόχος.

Γ. Ερώτηση: Επανέρχομαι στην αρχική σου απάντηση, περί του αν ο Ιησούς Χριστός έχει ή όχι γνωμικό θέλημα κατά τον άγιο Μάξιμο. Τίθεται το εξής ζήτημα: Εάν ο Χριστός δεν έχει «γνωμικό θέλημα» (δηλ. κρίση μετά από αβεβαιότητα), τότε πώς εξηγεί ο άγιος Μάξιμος την ταλάντευση του Ιησού στον κήπο της Γεθσημανής πριν τη σύλληψή του («παρελθέτω ἀπ᾿ ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο», Ματθ. 26:39); Δεν έχουμε εδώ την εκδήλωση ενός γνωμικού θελήματος;

Απάντηση ΤΝ: Το ερώτημα αυτό αγγίζει ακριβώς το σημείο όπου ο Μάξιμος Ομολογητής χρειάστηκε να δώσει την πιο λεπτή και «χειρουργική» του διάκριση για να συμφιλιώσει την εμπειρική ανάγνωση των ευαγγελικών περικοπών (όπου φαίνεται σαν να υπάρχει εσωτερική πάλη) με τη διδασκαλία του ότι ο Χριστός δεν είχε γνωμικό θέλημα.

α. Τι λέει ο Μάξιμος για τη Γεθσημανή

Στον Διάλογο Πύρρος και σε άλλα κείμενα, ο Μάξιμος εξηγεί ότι:

• Στον Χριστό, η φράση «παρελθέτω ἀπ᾿ ἐμοῦ τὸ ποτήριον τοῦτο» δεν εκφράζει γνωμικό θέλημα, δηλαδή απόφαση μετά από αβεβαιότητα.
• Αντίθετα, εκφράζει την φυσική θέληση της ανθρώπινης φύσης Του, η οποία, σύμφωνα με τον Δημιουργό, έχει έμφυτη ροπή να διαφυλάξει τη ζωή και να αποστρέφεται τον θάνατο.

Με άλλα λόγια, ο Μάξιμος βλέπει εδώ όχι διαβούλευση για το αν πρέπει να υπακούσει στον Πατέρα, αλλά την αυθόρμητη κίνηση της ανθρώπινης φύσης να αποφεύγει τον θάνατο. Αυτή η κίνηση όμως δεν είναι αντίθετη προς την υπακοή, αλλά εντάσσεται πλήρως στο σχέδιο της σωτηρίας, γιατί η ανθρώπινη θέληση του Χριστού συγκατατίθεται αμέσως και ολοκληρωτικά στη θεία βούληση:

«πλὴν οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ’ ὡς σὺ» (Ματθ. 26:39).

β. Η διάκριση που κάνει ο Μάξιμος

Ο Μάξιμος ξεχωρίζει:

1. Θέλημα φυσικό → έμφυτη κλίση της ανθρώπινης φύσης προς ζωή, και αποστροφή του θανάτου και του πόνου.
2. Γνωμικό θέλημα → προσωπική διαβούλευση που μπορεί να καταλήξει και σε αντίθεση προς το αγαθό.

Στη Γεθσημανή:

• Το πρώτο σκέλος της φράσης («παρελθέτω ἀπ᾿ ἐμοῦ τὸ ποτήριον») είναι φυσικό θέλημα: η φυσική αντίδραση της ανθρώπινης φύσης μπροστά στον θάνατο.
• Το δεύτερο σκέλος («πλὴν οὐχ ὡς ἐγὼ θέλω, ἀλλ’ ὡς σὺ») δείχνει ότι η φυσική θέληση υποτάσσεται αμέσως και ελεύθερα στη θεία θέληση — χωρίς στάδιο εσωτερικής σύγκρουσης και διαβούλευσης.

γ. Γιατί αυτό δεν είναι γνωμικό θέλημα

Για τον Μάξιμο:

• Αν ο Χριστός είχε γνωμικό θέλημα, θα υπήρχε εσωτερική αναποφασιστικότητα και πιθανότητα να επιλέξει κάτι αντίθετο από τον Πατέρα.
• Στη Γεθσημανή δεν βλέπουμε τέτοια αναποφασιστικότητα· βλέπουμε πλήρη συμφωνία από την πρώτη στιγμή, παρότι η ανθρώπινη φύση Του εκφράζει το φυσικό της αίσθημα απέναντι στον θάνατο.

Αυτό είναι κλειδί: για τον Μάξιμο, η φυσική αποστροφή του θανάτου δεν είναι αμαρτία ούτε αντίθεση προς τον Θεό, εφόσον η συγκατάθεση (συνέργεια) με το θείο θέλημα είναι άμεση και απόλυτη.

δ. Σχηματική σύνοψη:

Ερωτήσεις Β. Ξυδιάς, Απαντήσεις TN, 11/08/2025