Mανώλης Ροζάκης
1 Εισαγωγή
Το εν λόγω κείμενο επιχειρεί μία πρώτη εισαγωγική δοκιμή και έκθεση σε δημόσιο διάλογο, με στόχο τη συγγραφή ενός βιβλίου, με πιό αναλυτική δομή και περιεχόμενο. Ειδικότερα, επιδιώκει να συνθέσει και να συνδέσει τη φιλοσοφία με την επιστήμη και την πολιτική, στο αντικείμενο το οποίο αποτελεί και τον βασικό ερωτηματικό τους «κίνδυνο»: την κρίση και τη διαχείρισή της.
Δηλαδή, τη διαχείριση της κρίσης, τη διαχείριση των αποφάσεων που πρέπει να αναλαμβάνουμε σε κάθε περίσταση, και ιδιαίτερα σε κάθε «κρίσιμη» περίσταση. Το μόνον σίγουρο είναι ότι δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε τις ακριβείς επιπτώσεις τόσο των πράξεων όσο και των παραλείψεών μας (ανθρώπινη τραγωδία, ετερογονία των σκοπών). Μολαταύτα δρούμε ωσάν να γνωρίζουμε επακριβώς τι κάνουμε και που πηγαίνουμε (βλέπε τεχνοκράτες οικονομολόγοι), βαφτίζοντας την ιστορία είτε ώς «πρόοδο», είτε ως «τέλος της ιστορίας».
Η σύνθεση της σκέψης και του λόγου σύγχρονων διανοητών (εγκυκλοπαιδιστών), όπως ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ο Παναγιώτης Κονδύλης, ο Εντγκάρ Μορέν και ο Λουίς Μάμφορντ, οι οποίοι εμβάθυναν στο πεδίο της ιστορίας της σκέψης και της πράξης, ενώ βίωσαν και τη σύγχρονη πραγματικότητα, με τον ίδιο κριτικό τρόπο, αποτελεί έναν οδηγό ή/και συνοδοιπόρο στην αναζήτηση ενός νέου «παραδείγματος».
Ευτυχώς, όπως γράφει και ο Μάμφορντ, «αφού δεν είμαι ειδικός, επωφελήθηκα από μία ελευθερία, την οποία αρνείται συνήθως στον εαυτό του ο εξειδικευμένος σοφός: την ελευθερία να συναρμόζω δεδομένα από πολύ διαφορετικούς χώρους, για να φανερώσω ένα σχήμα ευρύτερο, που θα περνούσε αλλιώς απρατήρητο»[1].
H σημερινή κατάσταση «αποκαλύπτει» με τον πιό ανάγλυφο τρόπο, την κρίση που αντιμετωπίζει στα θεμέλιά της η σύγχρονη τεχνική και το «παράδειγμα»[2] που την στηρίζει - πρόκειται για το «μοντέλο ανάπτυξης» που ισχύει σε παγκόσμιο επίπεδο. Η απαίτηση για την αναζήτηση ενός νέου «παραδείγματος», θα οδηγήσει, πρωτίστως, στην καταστροφή της οικονομικής αξίας, ως μοναδικής αξίας, που συνέχει τη σημερινή κοινωνία, καθώς επίσης και της ιδέας της ιεραρχίας, ως σημασίας που τη συνοδεύει. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, η ανακλαστική και διαβεβουλευμένη κριτική δραστηριότητα επί του συνόλου των αρχών, που διέπουν το νέο «παράδειγμα», θα πρέπει να αποτελεί μόνιμη ρυθμιστική λειτουργία του.
Συνεπώς, οφείλουμε να αναζητήσουμε τη διέξοδο, επιλέγοντας ένα νέο «παράδειγμα», μέσα στο οποίο θα αναδυθεί, ως ψυχική και πολιτική οντότητα, ένας νέος τύπος ανθρώπου, για να διαμορφώσει τις αξίες, που το υποστηρίζουν, ενόσω εκείνος αναπτύσσεται δημιουργικά, βασιζόμενος σε αρχές και αξίες, που θα στηρίζονται στην ισότητα, την ελευθερία, τη φρόνηση, την υπευθυνότητα, τη φαντασία και την θέληση, εξυψώνοντας την ανθρώπινη ύπαρξη στην αδιάκοπη αναζήτηση και έκφραση της ιερότητας του νοήματος.
2 Η Ανάλυση
Η παιδεία (ως σκοπός/τέλος κάθε κοινωνίας), βασιζόμενη πλήρως στην οικονομία (ειδικότερα στην χρηματοοικονομία, ως το υποτιθέμενο μέσο) και χρησιμοποιώντας τη γραφειοκρατία (ως την ακολουθούμενη μέθοδο και βασική μορφή επικοινωνίας στη διαχείριση των αποφάσεων) έχουν ουσιαστικά οδηγήσει στην έντονα προβληματική κατάσταση που βιώνουμε σε πλανητικό επίπεδο, σήμερα. «Η αρχή της αβεβαιότητας του σκοπού και των μέσων, καθώς τα μέσα και οι σκοποί αλληλο-αναδρούν μεταξύ τους είναι σχεδόν αναπόφευκτο όταν αθέμιτα μέσα υπηρετούν ευγενείς σκοπούς, να τους διαφθείρουν και να πάρουν τελικά την θέση τους ... να γίνουν αυτοσκοπός»[3]
2.1 Παιδεία
Ο μύθος ότι η κοινωνία λειτουργεί μόνον μέσω της άσκησης βίας, έχει παραπλανήσει το κοινωνικό και ιδεολογικό-πολιτικό περιβάλλον. «Θα ονομάσω παιδεία κάθε τι που σε μία δεδομένη κοινωνία, μέσα στο δημόσιο χώρο της, υπερβαίνει αυτό που είναι απλά λειτουργικό ή εργαλειακό και παρουσιάζει ... μίαν αόρατη διάσταση, η οποία είναι θετικά επενδεδυμένη από τα μέλη της κοινωνίας»[4].
Όπως λεει και ο Καστοριάδης «το να δοθεί μορφή στο χάος ... είναι ο καλύτερος ορισμός της παιδείας .... που δεν είναι απλώς υπόθεση ιδεών ή παραστάσεων, αλλά πρέπει ακόμη μία φορά να συν-λάβει (συλλάβει) μέσα σε μία μορφή και την παράσταση και την επιθυμία και το αίσθημα»[5]. Σήμερα, η μορφή που μπορεί να συλλαμβάνεται από την παράσταση, την επιθυμία και το αίσθημα είναι μόνον το χρήμα, κονιορτοποιώντας το συν-αίσθημα (απάθεια, αποχαύνωση, κατάθλιψη), την επιθυμία (απληστία), και την παράσταση (έλλειψη φαντασίας, έτοιμες εικόνες και καμμία προβολή για το μέλλον). «Συνοπτικά, βρισκόμαστε στην ολοσχερή κυριαρχία του καπιταλιστικού φαντασιακού. κεντρικός ρόλος της οικονομίας, απεριόριστη και δήθεν ορθολογική επέκταση της παραγωγής, της κατανάλωσης και των λίγο-πολύ σχεδιασμένων και χειραγωγούμενων «δραστηριοτήτων αναψυχής»[6]
2.2 Πολιτική Οικονομία
Η σημερινή πρωτοκαθεδρία της οικονομικής αξίας, βασίστηκε αρχικά σε άλλες αξίες, όπως είναι η εφευρετικότητα, η καινοτομία, η αποτελεσματικότητα, καθώς επίσης στηρίχθηκε σε διαφορετικούς ανθρωπολογικούς τύπους ατόμων από ότι ο ίδιος ο καπιταλισμός και η σύγχρονη κοινωνία διαμορφώνει (πχ. νομιμόφρων δημοσιος υπάλληλος, έντιμος δικαστικός, καινοτόμος επιχειρηματίας κλπ).
Σήμερα, αποτελεί αυθύρπακτη πρωτοαξία, η οποία μπορεί να περιγραφεί με το πέρασμα από την κατάσταση όπου «κερδίζει αυτός που αξίζει» στην κατάσταση όπου «αξίζει αυτός που κερδίζει», με οποιοδήποτε τρόπο, χρησιμοποιώντας κάθε μέσο, ως καθαρή εξωτερικότητα, η οποία εν τέλει καταρρέει, εφόσον δεν μπορεί να βρει άλλα στηρίγματα ή ερείσματα στην σημερινή κοινωνία. Η ίδια η αναγωγή της οικονομικής αξίας ως μοναδικής συνεχίζει να επιβιώνει στηριζόμενη μόνον στην απληστία που την συνοδεύει. Το κέρδος επένδυσης στην χρηματοπιστωτική αγορά είναι ασύγκριτα μεγαλύτερο από οτι στην παραγωγική οικονομία. Τα κεφάλαια (ως υλικά προϊοντα) συνεπώς φεύγουν από την παραγωγή και μεταφέρονται ως αϋλα αγαθα-προϊοντα-υπηρεσίες στην χρηματοπιστωτική αγορά. Η ανισορροπία που προκύπτει είναι και γίνεται προβληματική. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο πλούτος απομονώνεται, μπλοκάρεται σε μία αύλη κατάσταση, γίνεται μη διαχειρίσιμος και τελικά εξαφανίζεται (πχ. Shadow banking, offshore κλπ).
Ένα πρώτο βήμα, με καθαρά εργαλειακούς/λειτουργικούς όρους, είναι η εξεύρεση των κατάλληλων αλγορίθμων, οι οποίοι θα αντιστοιχούν στην εισροή και την εκροή κεφαλαίων από και προς την παραγωγική και χρηματοπιστωτική αγορά/οικονομία, έτσι ώστε να επέλθει μία σταδιακή ισορροπία στον όγκο των κεφαλαίων που διατίθενται στις δύο αγορές. Τα επόμενα βήματα θα πρέπει να οδηγήσουν στην επανασύνδεση της οικονομικής αξίας με άλλες συλλογικές αξίες (όπως είναι η ισότητα, η δικαιοσύνη, η φρόνηση, η υπευθυνότητα κλπ) έτσι ώστε να παύσει να αποτελεί τη μοναδική πρωτο-αξία της σύγχρονης κοινωνίας.
2.3 Γραφειοκρατία
Η σύγχρονη γραφειοκρατία όχι μόνον δεν μπορεί να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τους κινδύνους και τις κοινωνικές κρίσεις, που είναι πια ορατές, αλλά προφανώς αποτελεί μέρος του προβλήματος.
Τα ενδογενή προβλήματα που υπάρχουν στην γραφειοκρατική λογική δομή είναι:
i. Δεν υπάρχει ορθολογική εξήγηση και κανένα ουσιαστικό κριτήριο σε ότι αφορά τη διαδικασία ανέλιξης των ατόμων εντός της γραφειοκρατικής δομής, έτσι ώστε να δικαιολογείται και να ενισχύεται ο ρόλος λειτουργίας και ύπαρξής της
ii. Άμεσος αντίκτυπος είναι η απώλεια της ουσίας, της ύπαρξης και του λόγου λειτουργίας της γραφειοκρατικής δομής, ενώ εμφανίζεται η μετάλλαξη του στόχου λετουργίας στη απλή διατήρησή της, ως μοναδικό και αναγκαίο στοιχείο ύπαρξης
iii. Προκύπτουν μία σειρά από νέα προβλήματα, τα οποία θα αναληφθούν από μία νεοσυσταθήσα γραφειοκρατική δομή, με αποτέλεσμα την επανάληψη της παραπάνω ακολουθίας (ι, ιι, ιιι) - πχ νέες επιτροπές, (με το ένα χέρι προσπαθούν να λύσουν τα προσβλήματα που δημιουργούν με τα άλλα εκατό)
Αυτό σημαίνει ότι, χρειάζονται δομικές αλλαγές σε θέματα οργάνωσης και διαχείρισης, με βασικούς άξονες καινοτόμα μοντέλα διοίκησης, τα οποία θα υπερβούν τα κλασσικά ιεραρχικά μοντέλα λήψης απόφασης και θα μετεξελιχθούν σε δυναμικά δίκτυα, με διεπιστημονική και διακλαδική λειτουργικότητα.
3 Το Πρόβλημα
3.1 Η κρίση της τεχνικής
Η κρίση της σύγχρονης τεχνικής εντοπίζεται κυρίως σε τρείς (3) παράγοντες:
Η λογική του πλήρους διαχωρισμού σε αντιδιαστολή με μία παραίσθηση ολικού
ελέγχου.
«Η κοινωνική διαίρεση των τάξεων, που βασίζεται στην ατομική ιδιοκτησία, και η οικονομική διαίρεση των επαγγελμάτων, που βασίζεται στην τεχνική εξειδίκευση, έτειναν να οδηγήσουν στο ίδιο γενικό αποτέλεσμα: δημιούργησαν έναν επιμέρους εαυτό, που έθεσε την εξειδικευμένη του δεξιότητα, πιό πάνω από τον συνολικό εαυτό, και μία επιμέρους κοινότητα (των μυημένων), που τοποθέτησε το προσωπικό της όφελος, πάνω από το όφελος της κοινότητας στο σύνολό της»[7].
Ο διαχωρισμός της εργασίας (έργου) μπορεί να τυποιηθεί σε ενότητες έτσι ώστε να γίνει κατανοητή η πλήρης αβεβαιότητα για το τελικό αποτέλεσμα του εκάστοτε παραχθέντος έργου. Συγκεκριμένα, οι ομάδες/ενότητες που αναλαμβάνουν τη διαχειρίση της εργασίας (έργου) είναι:
o Ο σχεδιασμός/ανάλυση
o Η εφαρμογή/κατασκευή
o Η λειτουργική διαχείριση
o Η παρακολούθηση/έλεγχος
o Η συντήρηση/διόρθωση/επισκευή
o Η αναβάθμιση/ανάπτυξη και επανερχόμαστε στην αρχή με την ανάληψη της
ευθύνης από την πρώτη ομάδα, επαναλαμβάνοντας τον ίδιο κύκλο εργασίας
Το πρόβλημα έγκειται στην αδυναμία ή/και την προβληματική επικοινωνία μεταξύ των ομάδων καθόλη τη διάρκεια εκτέλεσης του έργου, λόγω της διαφορετικής κουλτούρας, και γλώσσας/ορολογίας που χρησιμοποιεί η κάθε ομάδα εσωτερικά - όπως και θέματα μυστικότητας της κάθε ομάδας (πχ. κατοχύρωση πατέντας κλπ). Επιπλέον τα προβλήματα διογκώνονται λόγω της υφιστάμενης ιεραρχικής δομής (ποιός είναι τελικά αυτός που αποφασίζει, ποιά ομάδα είναι η κυρίαρχη κλπ), καθώς επίσης και θεμάτων που σχετίζονται με την αποδοχή και διόρθωση των σφαλμάτων (ποιος είναι υπεύθυνος, ποιος θα διώκεται ποινικά κλπ).
Εάν εισάγουμε και τον κλαδικό διαχωρισμό – δηλαδή τους κλάδους που εμπλέκονται (πχ. πληροφική, οικονομία, πωλήσεις, μαρκετινγκ, αποθήκη-διακίνηση, διαχείριση προσωπικού κ.α) - και υπάρχουν εκ των πραγμάτων σε κάθε έργο, τότε οι συνδυασμοί και τα αντίστοιχα προβλήματα που προκύπτουν στην επικοινωνία μεταξύ των ομάδων/ ενοτήτων (χ) και κλάδων (ψ) καταλήγουν σε εκθετικό βαθμό χΨ
Στο τέλος, κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει το συνολικό αποτέλεσμα του έργου, ποιές θα είναι οι πιθανές επιπτώσεις των σφαλμάτων της κάθε ομάδας στο σύνολο του έργου καθώς επίσης και στο ευρύτερο σύστημα που εντάσσεται, ενώ δεν μπορεί να δοθεί και πιστική απάντηση στο πως θα πρέπει να γίνει η διαχείριση των κινδύνων και κρίσεων που ενδέχεται να προκληθούν.
Η σταδιακή απομάκρυνση του ανθρώπου από την λειτουργία και τον έλεγχό της, σε
αντίφαση με τη διαρκώς αυξανόμενη ανάγκη από ανθρώπους για την αναζήτηση λύσεων, εμπνεύσεων, καινοτομιών.
«Η εξέλιξη της καπιταλιστικής τεχνολογίας και η εφαρμογή της στην παραγωγή προσανατολίζονται προς την κατεύθυνση της κατάργησης του ανθρωπινου ρόλου μέσα στην παραγωγή, ενώ το όριο της τάσης αυτής είναι η πλήρης αυτοματοποίηση της παραγωγικής διαδικασίας, όριο όχι ιδεώδες αλλά διπλά ουτοπικό, διότι για να πετύχει πρακτικά τον στόχο θα πρέπει να αυτοματοποιηθεί αντίστοιχα και η διαδικασία της κατανάλωσης» [8].
Η απαίτηση για αυτόνομες κοινωνίες παράλληλα με το ογκώδες πρόβλημα
παραγωγής και διαχείρισης σε μεγάλη κλίμακα.
Συνεπώς, επανερχόμαστε στην ανάγκη επανεξέτασης και αναδιάρθρωσης του ουσιαστικότερου τομέα οργάνωσης και συνοχής κάθε κοινωνίας, που είναι η παιδεία· μιλώντας, βέβαια, για παιδεία δεν εννοούμε αποκλειστικά και μόνον την εκπαίδευση, η οποία έχει μετεξελιχθεί σε ουραγό, παρέχοντας στην ουσία μία μονοδιάστατη τεχνική και εφαρμοσμένη κατάρτιση, προς όφελος μίας αγοράς, που βρίσκεται ήδη σε κρίση και η οποία μας καλεί στην αναζήτηση και τη διαμόρφωση ενός νέου ανθρωπολογικού τύπου ατόμου, με κύρια στοιχεία την υπευθυνότητα και τη φρόνηση, καθώς επίσης και τη δημιουργική φαντασία.
3.2 Ο ανθρωπολογικός διασκορπισμός
Τι σημαίνει όμως ακριβώς ο ανθρωπολογικός διασκορπισμός;
Απόκρυψη και απόρριψη του πένθους, και της σημασίας του θανάτου
Ενώ έχουμε ένα και μόνον ένα απόλυτο όριο, τον θάνατο ώς υπόμνηση της έσχατης αλήθειας, ζούμε χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη τη σημασία του θανάτου και του πένθους, με άλλα λόγια ζούμε ως αθάνατοι και ανεύθυνοι για τις πράξεις ή τις παραλείψεις μας.
Δια-σκέδαση
«Το δεύτερο όριο, το εσωτερικό ... και εγγενές στον άνθρωπο, είναι διφυία του, που τον κάνει να βαδίζει άλλοτε προς το κακόν και άλλοτε προς το εσθλόν»[9]. Όπως γράφει και ο Μανώλης Αναγνωστάκης «ζήσαμε εννοούν γλεντήσαμε».
Αντιφατική και αμφίσημη αποδοχή της έννοιας και της ουσίας του χρόνου
«αφού δώσαμε στον εαυτό μας ένα γραμμικό χρόνο και έναν άπειρο ορίζοντα, δρούμε σαν να έχει μονάχα σημασία το χρονικό διάστημα των ετών του άμεσου μέλλοντος ... ενώ η γενιά των παππούδων μου ... εξακολουθούσαν και στα γηρατεία να φυτεύουν ελιές και κυπαρίσιια χωρίς να τους απασχολούν ζητήματα κόστους και απόδοσης. Ήξεραν ότι θα πέθαιναν και ότι θα έπρεπε να αφήσουν τη γη σε καλή κατάσταση ... προφανώς η χώρα δεν είχε ακόμη αναπτυχθεί»[10].
Το θετικό μίσος του ωραίου (σε ότι αφορά την γλώσσα, την αισθητική κλπ). Αποσύνθεση της γλώσσας και των σημασιών των λέξεων, έλλειψη φαντασίας και κομφορισμός της σύγχρονης διανόησης, αδυναμία κριτικής ως μοντερνισμός ή/και μετα- μοντερνισμός στην τέχνη και το λόγο.
Υποτίμηση, άρνηση και έντονη πολεμική στην ανθρώπινη ευαισθησία, το συναίσθημα
και τον έρωτα
Απώλεια του συναισθήματος για να μην βιώνεται το αίσθημα της απώλειας. Η νέα γενία διαπλάθεται χωρίς συναισθηματικά όρια.
Κρίση της διαδικασίας ταύτισης (τι είναι πατέρας, τι μητέρα, τι πρέπει και τι δεν
πρέπει να κάνουν σήμερα τα παιδιά.)
Η προσωπικότητες και οι ανθρωπολογικοί τύποι που δημιουργεί η σημερινή κοινωνία δεν μπορούν να εσωτερικεύσουν συλλογικές αξίες, παρά μόνον ως καθαρή εξωτερικότητα (πχ. χρήμα ή/και εξουσία με κάθε τρόπο).
«... και οι δυό τους [τόσο ο αγαθοεργός όσο και ο εγκληματίας] είναι μοναχικές προσωπικότητες, ζώντας ο ένας χάριν και ο άλλος εναντίον όλων των ανθρώπων ́ παραμένουν συνεπώς έξω από τα όρια της ανθρώπινης επικοινωνίας και από πολιτική άποψη είναι περιθωριακές φυσιογνωμίες, οι οποίες συνήθως κάνουν την είσοδό τους στην ιστορική σκηνή, σε καιρούς διαφθοράς, αποσύνθεσης και πολιτικής χρεωκοπίας»[11]
Απώλεια προσανατολισμού (τι είναι επιτυχία, τι ευτυχία)
Έλλειψη προσοχής και ενδιαφέροντος σε κάθε επίπεδο (μείωση του χρόνου προσοχής attention spam, παιδιά με μελαγχολία, κατάθλιψη και διαταραχές προσοχής, κανένα ουσιαστικό ενδιαφέρον)
Αδυναμία ουσιαστικής επικοινωνίας και συνεννόησης. Υποκρισία και πρόσκαιρη
εκμετάλλευση των ανθρωπίνων σχέσεων.
Παράλληλοι μονόλογοι, αδυναμία κατανόησης, στερεοτυπικές σχέσεις και χαρακτήρες, σλόγκαν και συνθήματα, οικονομική και εμπορική εκμετάλλευση των σχέσεων, σχέσεις από απόσταση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, χωρίς βάθος με μοναδικό κριτήριο το αριθμητικό/ποσοτικό (πχ. ακόμη και για την αναζήτηση εργασίας ως σερβιτόροι, πωλητές ή υποψήφιοι πολιτικοί).

3.3 Η κρίση διακριτότητας των περιοχών του συλλογικού
Η Αριστοτελική διάκριση των περιοχών του συλλογικού περιλαμβάνει:
Ιδιωτική (οίκος) Ιδιωτική-Δημόσια (αγορά) Δημόσια-Δημόσια (εκκλησία)
Η κρίση που βιώνουμε σήμερα εστιάζεται στη διάρρηξη των ορίων των περιοχών του συλλογικού και την εξαφάνισή τους. Συγκεκριμένα:
Κατάργηση της αγοράς και μετάθεση του ρόλου/υποκειμένου της αγοράς (δεν υπάρχει χώρος ως θεσμός για συζήτηση, ανταλλαγή απόψεων ιδεών και προβολή προτάσεων, πέραν του διαδικτύου, όπου η υπερπληροφόρηση αποτελεί ένα από τα εμπόδια εκπλήρωσης του εν λόγω σκοπού )
Μετάθεση του περιεχομένου του λόγου της Δημόσιας-Δημόσιας (εκκλησία) σε ιδιωτικά θέματα (πχ. ιδιωτική ζωή πολιτικών κλπ)
Οικειοποίηση του δημόσιου λόγου από ιδιωτικά συμφέροντα (ΜΜΕ) Αδυναμία κριτικής αμφισβήτησης και παρέμβασης Αποπολιτικοποίηση, κομφορμισμός
Απαξίωση της τρέχουσας πολιτικής διαχείρισης
Ρήξη κοινωνικης συνοχής (ιδιώτευση, αποχαύνωση, τρομοκρατία)
4 Το Πρόταγμα: Αναζητώντας το νέο «Παράδειγμα»
4.1 Γενική Τοποθέτηση
«Δεν έχουμε διδαχθεί τίποτε από την ιστορική πείρα, αν δεν έχουμε μάθει ότι ο άνθρωπος για να ζήσει, έχει ανάγκη να προσφεύγει και σε άλλα εδάφη εκτός από τη νόησή του»[12].
4.1.1 Βασικές Παραδοχές
Η κρίση αποτελεί μία πρωταρχική διά-κριση, δηλαδή ένα διαχωρισμό και κατ’ επέκταση μια επιλογή που ακολουθεί την εν λόγω διάκριση. «Η δυναμική της αυτοσυντήρησης ωθεί προς την απόφαση, [η οποία] ωθεί προς την αδιάκοπη πρακτική αναμέτρηση με τον κόσμο που η ίδια δημιούργησε γι’ αυτόν τον σκοπό· στα συστατικά στοιχεία αυτού του κόσμου συμπεριλαμβάνεται και ο εχθρός»[13]
Συνεπώς, σε κάθε απόφαση, κρίση και διά-κριση θα υπάρχουν πάντα φίλοι και εχθροί. «Χρεία, αγώνας και αυτοσυντήρηση είναι μεγέθη αλληλένδετα: όποιος παραιτείται από την αυτοσυντήρηση δεν είναι δυνατόν να βρεθεί σε κατάσταση χρείας»[14]
Τελικώς, επειδή τα κοινωνικά αγαθά (ανάγκη-χρεία) χωρίζονται σε μεθεκτικά και μεριστικά, θα πρέπει:
α) να «αξιοποιήσουμε» στο μέγιστο βαθμό την προώθηση και διάδοση των μεθεκτικών αγαθών (γλώσσα, κουλτούρα, αισθητική, αξίες όπως η δικαιοσύνη, η φρόνηση κλπ)
β) για να μπορούμε να επιτυγχάνουμε, κάθε φορά και σε κάθε περίπτωση, την καλύτερη δυνατή διανομή των μεριστικών αγαθών, που αναγκαστικά η απόκτησή τους γίνεται δια του αποκλεισμού.
4.1.2 Επαναπροσδιορισμός των σημασιών που συνέχουν την κοινωνία
Ο λόγος και η γλώσσα, δεν είναι, τόσο και μόνον, μέσο επικοινωνίας, αλλά είναι κυρίως η βάση της κοινωνικοποίησης των ατόμων. Συνεπώς θα δεχθούμε ως θέμελιο την αξίωση της ισχύος της σημασίας «λόγον διδόναι», για την ύπαρξη και την συνοχή κάθε κοινωνίας. Επίσης είναι εμφανής η ανάγκη για την εδραίωση των αξιών της ελευθερίας, της ισότητας, της δικαιοσύνης, της φρόνησης και της υπευθυνότητας.
α) Λόγον διδόναι.
Να δίνουμε λόγο και λογαριασμό για τις ιδέες, τις πράξεις, τις παραλείψεις και τις επιπτώσεις τους.
β) Ελευθερία.
Η ελευθερία ως δυναμική διαδικασία συλλογικής οριοθέτησης κανόνων.
γ) Ισότητα.
Επειδή δεν είμαστε όμοιοι επιζητούμε την ισότητα, στη γνώση, τη λήψη αποφάσεων, ισότητα ευκαιριών, οικονομική και πολιτική. Δεν αποκλείεται ο Ηγέτης, ούτε υποβιβάζεται, αλλά τοποθετείται στη θέση που του ανήκει, δηλαδή εκείνου που βλέπει, διαβλέπει, ψυχανεμίζεται, προβάλλει και προτείνει στον κόσμο ιδέες και οράματα, χωρίς όμως να αποφασίζει μόνος του.
δ) Δικαιοσύνη.
Δικαιοσύνη υπάρχει μόνον μεταξύ ίσων (Θουκιδίδης).
ε) Φρόνηση.
Εξις προαιρετική (Αριστοτέλης)
στ) Υπευθυνότητα
ζ) Φαντασία & Θέληση
Πρέπει να μπορούμε να φανταζόμαστε κάτι άλλο από αυτό που βιώνουμε για να μπορούμε να θέλουμε, όπως επίσης πρέπει να θέλουμε κάτι άλλο από αυτό που ζούμε για να απελευθερώνουμε τη φαντασία μας (Καστοριάδης).
η) Ιερότητα του Νοήματος
Δεν μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει ο άνθρωπος (ως ψυχή και κοινωνικό άτομο) και κατά συνέπεια κοινωνία, χωρίς τη δημιουργία, την ύπαρξη και την υπεράσπιση νοήματος και σημασιών που θα μπορούν να αντίστοιχα να εσωτερικευθούν και να υποστηριχθούν από τα ίδια τα άτομα.
4.2 Η Ειδική Προσέγγιση (Ψυχαναλυτική, Παιδαγωγική & Πολιτική)
Στόχος είναι η σύνδεση της ψυχανάλυσης, της παιδαγωγικής και της πολιτικής (τα τρία (3) αδύνατα επαγγέλματα, σύμφωνα με τον Φρόϊντ), το σημείο συνάντησής τους καθώς και το κοινό εμπόδιο και πρόβλημά τους (η αυτονομία και η κυκλοθυμικότητα/παραίτηση αντίστοιχα).« ... σε αυτόν τον κυκλοθυμικό χαρακτήρα [βλέπουμε το κυριότερο εμπόδιο] ... [και] το γεγονός αυτό γίνεται στο εξής διατύπωση ενός προβλήματος: τί να κάνουμε και πώς να κάνουμε ώστε κάθε στάδιο μίας διαδικασίας χειραφέτησης να κάνει πιο εύκολη, και όχι πιο δύσκολη, με τα αποτελέσματά του, την πολιτική συμμετοχή του λαού στο επόμενο στάδιο; (Παρεμπιπτόντως θα έκανα την παρατήρηση ότι το πνεύμα αυτής της διατύπωσης ισχύει [πέραν της πολιτικής] τόσο για την παιδαγωγική ... όσο και για την ψυχαναλυτική διαδικασία)»[15.]
Ο βασικός συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην ψυχανάλυση και την παιδαγωγική περιγράφεται από τον Καστοριάδη: «έτσι από την ψυχαναλυτική άποψη η παιδαγωγική είναι η ανατροφή του νεογέννητου, που το φέρνει στην κατάσταση [του κοινωνικού ατόμου] ... με την ελάχιστη δυνατή αναστολή της ριζικής του φαντασίας και τη μέγιστη δυνατή ανάπτυξη της αυτοστοχαστικότητάς του»[16].
Επίσης, η σύνδεση ανάμεσα στην παιδαγωγική και την πολιτική ορίζεται καθαρά από τον Αριστοτέλη που έλεγε «ότι το σπουδαιότερο έργο της πόλης δεν είναι ούτε ο πόλεμος ούτε η ειρήνη, αλλά η παιδεία προς το κοινόν ... ως προς τις κοινές υποθέσεις ... να ενσταλαχθεί στο άτομο τόσο η ικανότητα συμμετοχής στην αυτοκυβέρνηση, όσο και η συνείδηση του γεγονότος ότι πρόκειται για σαφώς δικές του υποθέσεις»[17]. Ειδικότερα, «το μάθημα της παιδείας είναι θεμελιωδώς το πρώτιστο μάθημα δημοκρατίας»[18].
5 Επίλογος
Σύμφωνα με τον Λάο Τσε: «για την σκέψη μετράει το βάθος, για τη φιλία η πρόθεση, για την κουβέντα η ειλικρίνεια, για τη διοίκηση η τάξη, για τη δουλειά η αρμοδιότητα και για την πράξη η σωστή στιγμή».
Το έργο που πρέπει να γίνει - με τη συνεισφορά όλων μας - είναι αναγκαίο και σημαντικό καθώς οφείλει να υπερβεί τη σημερινή κυβερνητική/συστημική/συνολοταυτιστική λογική και να επικεντρωθεί στην αναζήτηση μίας νέας λογικής, η οποία θα χαράξει έννοιες, θα χαρτογραφήσει περιοχές και θα οριοθετήσει κατηγορίες, με στόχο τη επανα-σύνδεση:
- της φιλοσοφίας με την επιστήμη,
- της πολιτικής με την τέχνη,
- του ανθρώπου με τον άνθρωπο και τη φύση.
Σημειώσεις
1 Λούις Μάμφορντ, «Οι μεταμορφώσεις του ανθρώπου», εκδόσεις Νησίδες.
2 Σύμφωνα με τον όρο που χρησιμοποίησε ο Τόμας Κούν
3 Μορέν, Οι εφτά γνώσεις κλειδιά για την παιδεία του μέλλοντος, εκδόσεις 21ου
4 Κορνήλιος Καστοριάδης, «Παιδεία και Δημοκρατία» στο Ανθρωπολογία, Πολιτική Φιλοσοφία, εκδόσεις Ύψιλον
5 ο.π
6 Καστοριάδης, «Ακυβέρνητη Κοινωνία», στο Ακυβέρνητη Κοινωνία, Εκδόσεις Ευρασία.
7 Λούις Μάμφορντ, «Οι μεταμορφώσεις του ανθρώπου», εκδόσεις Νησίδες
8 Κορνήλιος Καστοριάδης, «Τεχνική» στο βιβλίο «Τα Σταυροδρόμια του Λαβυρίνθου», εκδόσεις Ύψιλον.
9 Κορνήλιος Καστοριάδης, «Ασχύλεια ανθρωπογονία και Σοφόκλεια αυτοδημιουργία του ανθρώπου», στο βιβλίο «Ανθρωπολογία, Πολιτική, Φιλοσοφία», εκδόσεις Ύψιλον
10 Κορνήλιος Καστοριάδης, «Σκέψεις πάνω στην ανάπτυξη και την ορθολογικότητα», στο βιβλίο «Οι χώροι του ανθρώπου», εκδόσεις Ύψιλον.
11 Χάνα Άρεντ, Η ανθρώπινη κατάσταση, εκδόσεις Γνώση
12 Λούις Μάμφορντ, «Οι μεταμορφώσεις του ανθρώπου», εκδόσεις Νησίδες.
13 Παναγιώτης Κονδύλης, «Ισχύς και Απόφαση», εκδόσεις Στιγμή
14 Παναγιώτης Κονδύλης, «Ισχύς και Απόφαση», εκδόσεις Στιγμή
15 Κορνήλιος Καστοριάδης, «Η επανάσταση μπροστά στους θεολόγους», στο βιβλίο «Θρυμματισμένος κόσμος», εκδόσεις Ύψιλον
16 Κορνήλιος Καστοριάδης, «Η ψυχανάλυση και το πρόταγμα της αυτονομίας», στο Οι ομιλίες στην Ελλάδα, εκδόσεις Ύψιλον
17 Κορνήλιος Καστοριάδης, Η Ελληνική ιδιαιτερότητα, τόμος γ’, εκδόσεις Κριτική
18 Λούις Μάμφορντ, «Οι μεταμορφώσεις του ανθρώπου», εκδόσεις Νησίδες.
* Το κείμενο "προέκυψε" από μία συζήτηση πρίν από δύο χρόνια περίπου, στον ιστότοπο του Αντιφώνου (με αφορμή το άρθρο του κ. Ζιάκα) Η επανασύνδεση με την τριαδική παράδοση είναι όρος για να ξαναβρούμε τον πολιτειακό κοινοτισμό [1].
πηγή: Aντίφωνο
