Χάος: τί είναι η σύνθετη επίδραση;

0
245
Ο Ισοκράτης επιλέγει   

« …Το χάος μας λέει ότι ο καθένας από μας ασκεί μια άγνωστη αλλά τρομερή επιρροή σε αυτούς τους βρόχους. Το χάος λέει ότι έστω κι αν δεν διαθέτουμε τη δύναμη εκείνου που ασκεί τον έλεγχο με την παραδοσιακή έννοια, όλοι μας έχουμε τη «δύναμη της πεταλούδας» της σύνθετης επίδρασης.

Τι είναι αυτή η σύνθετη επίδραση;
Σε ένα δοκίμιο ύψιστης σημασίας για πολλούς κατοίκους της ανατολικής Ευρώπης των τελευταίων δεκαετιών, ο Τσέχος συγγραφέας Βάτσλαφ Χάβελ έδωσε μια απάντηση-πρόκληση στην παραδοσιακή αντιμετώπιση της δύναμης με τη δύναμη, προτείνοντας την εφαρμογή μιας δράσης τελείως διαφορετικής, μιας δράσης την οποία αποκάλεσε «δύναμη της αδυναμίας». Ο Χάβελ, φυσικά, εκείνη την εποχή αγνοούσε ότι το δοκίμιο του περιέγραφε με όρους της ανθρώπινης κοινωνικής δομής τη δράση της χαοτικής πεταλούδας του Λόρεντζ.
Αφορμή για το κείμενο του Χάβελ ήταν το κομουνιστικό καθεστώς της Τσεχοσλοβακίας. Ο Χάβελ ήξερε καλά ότι οι παραδοσιακές δυνάμεις -ένας απελευθερωτικός στρατός, για παράδειγμα, ή μια εσωτερική επανάσταση- δεν είχαν και πολλές ελπίδες να μετασχηματίσουν μια μετα-ολοκληρωτική κοινωνία σε μια κοινωνία που θα σεβόταν τα ανθρώπινα δικαιώματα και την ατομική ελευθερία. Αναρωτήθηκε, λοιπόν, αν υπήρχε κάποιου άλλου είδους δύναμη.
Ο Χάβελ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η δύναμη στη χώρα του -και κατ’ επέκταση σε πολλούς ισχυρούς παγκόσμιους οργανισμούς και συστήματα- δεν συντηρούνταν από τις παραδοσιακές μορφές ιεραρχικής ηγεσίας, αλλά από την ενεργή συνεργασία των πλέον αδύναμων μελών της κοινωνίας, τα οποία λειτουργούσαν μέσα σε αυτό που αποκάλεσε «αυτοματισμό».
Το παράδειγμα που χρησιμοποίησε ο Χάβελ για να δείξει τη συνεργία και τον αυτοματισμό ήταν αυτό του μανάβη, που βάζει στη βιτρίνα του μαγαζιού του την πινακίδα: «Εργάτες όλου του Κόσμου Ενωθείτε». Η πινακίδα έφτασε μαζί με τα φρούτα και τα λαχανικά από το επιχειρησιακό αρχηγείο και ο μανάβης την κρέμασε, όχι βέβαια επειδή είχε κάποια διάθεση να ενημερώσει το κοινό για τα πιστεύω του. Ο Χάβελ ερμηνεύει το πραγματικό του μήνυμα με τον εξής τρόπο: ο μανάβης λέει στον κόσμο «Εγώ, ο μανάβης, ζω εδώ και ξέρω τι πρέπει να κάνω. Συμπεριφέρομαι με τον τρόπο που περιμένουν από μένα να συμπεριφερθώ. Μπορούν να στηριχθούν σε μένα και βρίσκομαι πέρα από κάθε μομφή. Είμαι υπάκουος, και γι’ αυτό δικαιούμαι να με αφήσουν στην ησυχία μου».
Η πινακίδα γνωστοποιεί την υποταγή του μανάβη στην εσωτερική δυναμική ενός συστήματος που εξαρτάται από όλους όσοι συμμετέχουν σε αυτό. Η πράξη του είναι μία από τις εκατοντάδες χιλιάδες μικροσκοπικές διασυνδέσεις που κρατούν το σύστημα σε συνοχή και αναγκάζουν τα άτομα να ακολουθούν τη γραμμή του κόμματος.
Ακόμη κι αν πιστεύουμε ότι ζούμε σε ελεύθερες και δημοκρατικές κοινωνίες, όλοι μας έχουμε βιώσει από πρώτο χέρι αυτού του είδους τη συνεργία και τον αυτοματισμό. Ο Ντέιβιντ Γουάιτ, ποιητής και σύμβουλος επιχειρήσεων, μας μιλά για έναν υπάλληλο μιας μεγάλης εταιρείας (ας τον ονομάσουμε Τζορτζ), ο οποίος συμμετείχε σε μια συγκέντρωση του προσωπικού, όπου τους ζητήθηκε να αξιολογήσουν το καινούργιο επιχειρησιακό σχέδιο του αφεντικού σε κλίμακα βαθμολογίας από 1 έως 10. Τα περισσότερα μέλη του προσωπικού γνώριζαν πολύ καλά ότι το επιχειρησιακό σχέδιο δεν ήταν καλό και οι πιθανότητες επιτυχίας του ήταν ελάχιστες, η απάντηση όμως που το αφεντικό ήθελε να ακούσει ήταν προφανής. Έτσι, οι περισσότεροι από τους εργαζόμενους το βαθμολόγησαν με 10. Ένας γενναίος άνθρωπος αποτόλμησε να δώσει 9,5. Ο Τζορτζ, όταν ήρθε η σειρά του, μπήκε στον πειρασμό να δώσει μια ειλικρινή απάντηση, η οποία θα ήταν «γύρω στο μηδέν», όμως κι εκείνος τελικά είπε «10».
Πόσες φορές δεν είπαμε και εμείς «10», δεν κρεμάσαμε όπως ο μανάβης την πινακίδα στη βιτρίνα του μαγαζιού μας; Ή αποφασίσαμε μεν να εναντιωθούμε σε ένα τέτοιο σύστημα, αλλά διαπιστώσαμε ότι μας είχε πνίξει η δύναμη όλων των άλλων αδύναμων που είχαν κρεμάσει τις δικές τους πινακίδες στη βιτρίνα τους; Αν δοκιμάσουμε, λοιπόν, να προκαλέσουμε το σύστημα
θα διαπιστώσουμε ότι αντίπαλοι μας δεν είναι οι υποτιθέμενοι κρατούντες, αλλά οι κοινοί άνθρωποι, που είναι πρόθυμοι να δώσουν το «10» για να αποδείξουν ότι είναι μέλη της ομάδας. Αυτοί, φυσικά, αντιδρούν έτσι, επειδή έχουν επίγνωση της αδυναμίας τους και ίσως ελπίζοντας ότι θα πάρουν ένα μερίδιο από τη δύναμη.
Στη γλώσσα του χάους, τα συστήματα που λειτουργούν με βάση τη συνεργία και τον αυτοματισμό προφανώς δεν αποτελούν δημιουργικά, ανοιχτά συστήματα. Η συμπεριφορά τους κυριαρχείται σε μεγάλο ποσοστό από ένα σχετικά μικρό αριθμό αρνητικών βρόχων ανάδρασης. Οι άπειροι μικροί βρόχοι -όπως η πινακίδα του μανάβη- δεν αποτελούν έκφραση δημιουργικών βαθμών ελευθερίας, αλλά αντιπροσωπεύουν μικροβρόχους, που ενωμένοι μεταξύ τους με τέτοιο τρόπο ώστε να δημιουργούν ένα μεγάλο, ψυχωτικά επαναλαμβανόμενο βρόχο, τον οποίο οι επιστήμονες του χάους ονομάζουν οριακό κύκλο.
Συστήματα οριακών κύκλων είναι εκείνα τα οποία αποκόπτονται από τη ροή του εξωτερικού κόσμου, επειδή ένα μεγάλο μέρος της εσωτερικής τους ενέργειας είναι αφιερωμένο στο να
αντιστέκεται στην αλλαγή και στο να διαιωνίζει σχετικά μηχανικά σχέδια συμπεριφοράς. Για να μπορέσει κανείς να επιβιώσει σε τέτοια δύσκαμπτα και σχετικά κλειστά συστήματα, θα πρέπει να παραιτηθεί λίγο -ή σε κάποιες περιπτώσεις πολύ- από την ατομικότητα του, με το να αναμειχθεί στον αυτοματισμό. Αυτοί που ανέρχονται «στην κορυφή» τέτοιων συστημάτων είναι συνήθως εκείνοι που χρησιμοποιούν κούφιες φράσεις, αυτές τις ανόητες συνταγές που κρατούν σε συνοχή το μηχανισμό της συνεργίας.
Οι οριακοί κύκλοι είναι τα συστήματα που μας κάνουν να αισθανόμαστε αδύναμοι, θέλουμε να τα αλλάξουμε, αλλά δεν μπορούμε· ανθίστανται σε κάθε προσπάθεια. Τα συστήματα αυτά βρίσκονται παντού στην κοινωνία. Μπορεί να είναι το σύστημα που βοηθά τους πλούσιους και αυτούς που έχουν τις μεγαλύτερες διασυνδέσεις ώστε να απολαμβάνουν περισσότερα προνόμια από εκείνα του μέσου ψηφοφόρου. Ίσως να είναι η εταιρεία που χάνει διαρκώς, επειδή δεν έχει αρκετό προσωπικό για να εξυπηρετήσει τους πελάτες της και κανένας υπεύθυνος δεν ενδιαφέρεται για το πρόβλημα. Μπορεί, όμως, να είναι και ένα κλειστό οικογενειακό σύστημα, όπου τα αισθήματα ενοχής των γονέων -όταν προσπαθούν να “ξελασπώσουν” το σπλάχνο τους-, χειροτερεύουν τον αλκοολισμό του γιου τους αντί να τον διορθώνουν.
Οι οριακοί κύκλοι μπορεί, επίσης, να λειτουργούν και μέσα στην ψυχολογία του ατόμου. Γνωρίζουμε όλοι μας ανθρώπους οι οποίοι κάνουν μονίμως τα ίδια λάθη. Πριν προλάβουν να ξεφύγουν από μια καταστροφική σχέση, αμέσως μπλέκονται σε μια άλλη, ισχυριζόμενοι διαρκώς ότι αυτή τη φορά τα πράγματα θα αλλάξουν τελείως.
Η προσπάθεια μας να ελέγξουμε ή να υπερνικήσουμε αυτά τα συστήματα που κυριαρχούνται από οριακούς κύκλους καταλήγει τις περισσότερες φορές στο να τα ισχυροποιήσει. Η συνύφανση των βρόχων ανάδρασης στα χαοτικά συστήματα μας δείχνει ότι, στο τέλος, αυτός που θα υποστεί τον έλεγχο είναι εκείνος που επιδιώκει να τον έχει, αυτός που θα υποστεί την πίεση της δύναμης είναι εκείνος που επιδιώκει να αποκτήσει τη δύναμη. Το χάος λέει ότι αν αντιμετωπίζουμε τα συστήματα αυτά σαν να είμαστε ξέχωροι από αυτά είναι σαν να εθελοτυφλούμε.
Αν, όμως, είναι αλήθεια ότι τα συστήματα αυτά διατηρούνται σε συνοχή από τη δική μας συνεργία στο πλαίσιο της συζευγμένης ανάδρασης, αυτό σημαίνει ότι η επιρροή μας είναι τρομακτική. Άρα, η επιρροή μας θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί με θετικό τρόπο, ώστε να φτιάξουμε ένα πιο ανοιχτό, δημιουργικό περιβάλλον…»

Το Χάος στην καθημερινή ζωή    F.D.Peat – J.Briggs σελ 62 – 66 εκδ.Τραυλός

 

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here