Η συνάφεια της τέχνης και της ζωής

7
161

Γιώργος Καστρινάκης   

Η τέχνη καθρεφτίζει τη ζωή; Ή η ζωή καθρεφτίζει την τέχνη;
Δικαιούμαστε, ενδεχομένως, να υπεκφύγουμε απ’ το ερώτημα: Να παραπέμψουμε, ας πούμε, στο παράδειγμα της «κότας» και του «αυγού» – για να αποφανθούμε ότι το δίλημμα στερείται αξίας.

Και όμως: Η τέχνη επιζητεί, ανά πάσα στιγμή των ενεστώτων καιρών, να πρωτοπορεί. Κι εθελοτυφλούμε αν ίσως νομίζουμε ότι δυσκολεύεται να το καταφέρει, ετούτο.

 Η καλλιτεχνική δημιουργία, ας εννοήσουμε, ασκεί έναν ενδιάμεσο ρόλο μεταξύ φιλοσοφίας και κοινωνικής ζωής. Στην ουσία,  ε κ λ α ϊ κ ε ύ ε ι  – μεταφράζοντάς το σε σχήματα χρηστικά – το κυρίαρχο  ν ό η μ α.  Κι εξυπηρετεί τις κοινωνίες στο να υλοποιούν, με υλικό την ιδία τους βιοτή, τον ηγούμενο λόγο.

Κατ’ αυτή την προοπτική, αναλαμβάνει πλέον να βρίσκεται – πάντα – «ένα βήμα μπροστά» από εκεί όπου έχει, ήδη, «προαγάγει» το πλήθος των ακολούθων της. Κάτι περισσότερο: Αποφασίζει να ορίζει στόχους (για λογαριασμό μας) που αντιστρατεύονται επιδεικτικά κάθε, ώς τώρα, πορεία μας. Και στοιχηματίζει – ξανά και ξανά – με τον εαυτό της ότι δεν θ’ αργήσει να μάς μυήσει στα, εκάστοτε, νέα της πρότυπα.
Έτσι ώστε η σχέση υποταγής της ζωής προς τον λόγο να υποστρέφεται σε σχέση καταδυνάστευσης – κι η δυνάστευση ετούτη να «ανανεώνεται», έκτοτε, επιτεινόμενη.

Έχει σημασία να προσέξουμε κάποτε ότι η εμπράγματη επιδίωξη της τέχνης των τρεχόντων καιρών δεν έχει να κάνει μέ… «πράγματα» – ας πούμε, με χρώματα και γραμμές.
(Αυτά περιορίζονται να είναι μόνο η πρόφαση.)
Η πραγματική επιδίωξη έχει να κάνει με τις ψυχές των ανθρώπων.

Και το μέγιστο επίτευγμα της τέχνης αυτής είναι ότι έχει κιόλας ανεβάσει στο βάθρο μιας «γκαλερύ», της οποίας οι διαστάσεις συμπίπτουν με τις διαστάσεις τής κοινωνίας ολόκληρης, μια καινοφανή ανθρωποπλασία.
Έναν «ανθρωπολογικό τύπο» μορφοποιημένον, επακριβώς, κατά τους όρους της δικής της βούλησης.
Ακόμα κι όταν ο ανθρωπολογικός τύπος, αυτός, τις «θεσμισμένες» εκφράσεις τής τέχνης που τον διέπλασε (αυταπατάται ότι) τις περιφρονεί…

πηγή: antifono.gr

7 Σχόλια

  1. Αγαπητέ κ. Καστρινάκη,

    Θα ήθελα να σας συγχαρώ για τα εξαιρετικά κείμενά σας – περιεκτικά και ουσιαστικά – για την έννοια και τον ρόλο της τέχνης στην ανθρώπινη βιοτή.
    Και βέβαια θα συμφωνήσω απόλυτα μαζί σας ότι η τέχνη, με τη δυνατότητα μιας πολύτροπης φανέρωσης, “στην ουσία, εκλαϊκεύει το κυρίαρχο νόημα” της ανθρώπινης ύπαρξης, δείχνοντας τρόπους και δρόμους κατεύθυνσης, εξέλιξης κι εφαρμογής του λόγου, για την υπέρβαση μιας ανεκπλήρωτης παρουσίας στον κόσμο τούτο.

    Η τέχνη ως “μπόλι” ανάδειξης και παραδοχής του Θεϊκού στοιχείου στον άνθρωπο.

  2. Αγαπητέ Γιώργο,

    θα έλεγα ότι ορθότερο είναι να ειπωθεί, πως η [i]κυρίαρχη [/i]τέχνη, η τέχνη που [i]επικρατεί[/i] σε μια εποχή – και όχι η τέχνη γενικώς – εκλαϊκεύει το κυρίαρχο νόημα. Διότι υπάρχουν και μορφές τέχνης, που αγωνίζονται να έκφράσουν άλλα νοήματα, ακόμη και αντιστρατευόμενα το κυρίαρχο.

    Επίσης` νομίζω ότι δεν θα πρέπει να “στριμώνουμε” την τέχνη μεταξύ φιλοσοφίας και κοινωνικής ζωής αποδίδοντάς την απλώς και μόνο ένα ρόλο ενδιάμεσου-εκλαϊκευτή, δηλαδή, με μια λίγο ακραία έννοια, “προπαγανδιστή” νοημάτων.

  3. Προς Γιώργη Παπανικολάου:

    Η τέχνη ως «μπόλι» για τη συνειδητοποίηση του «κατ’ εικόνα»• η τέχνη ως αναζήτηση εκπλήρωσης του ανεκπλήρωτου…
    Νομίζω ότι συμφωνούμε απολύτως.

    Ελπίζω να συμφωνήσουμε και ένα βήμα μετά: Η τέχνη μετεγγράφει τον ηγούμενο λόγο. Μόνο που, στις μέρες μας, ηγούμενος λόγος – διαμέσου των ΜΜΕ – είναι το παράγγελμα της εκκοσμίκευσης.
    Μια τέχνη, εν τούτοις, που διαγράφει τη διάσταση του ιερού είναι μια τέχνη που διαψεύδει την κρισιμότερη σημασία τής δικής της – πρωταρχικά – λειτουργίας.
    Η έκπτωση τής σχέσης της, ισχυρίζομαι, με τη βιοτή των κοινωνιών έχει να κάνει με αυτήν ακριβώς την αιτία.

  4. Προς Γιάννη Ιωαννίδη:

    Ως προς την πρώτη παράγραφο, η παρατήρησή σου απλώς διευκρινίζει εκείνο που λέω: Είναι μια διευκρίνιση την οποία προσυπογράφω.

    Ως προς τη δεύτερη: Υποθέτω να συμφωνείς ότι η «τέχνη» είναι «λόγος» – ακριβώς επειδή δεν μπορεί παρά να είναι φορέας νοήματος. Το ερώτημα λοιπόν μετατίθεται στο αν (μιλώντας για την κρατούσα τέχνη, και πάλι) είναι αυτόνομος λόγος ή λόγος ακόλουθος τού ηγούμενου.
    Υποστηρίζω απλά ότι ο «καλλιτέχνης» είναι ο εναργέστερος διαβιβαστής του «φιλοσόφου». Ενώ, αν δεν συνέβαινε έτσι, ο λόγος του φιλοσόφου ασφαλώς δεν θα γινόταν κυρίαρχος.
    Εν τέλει, ο κήρυκας αυτού του λόγου δεν θα αναγνωριζόταν καν ως φιλόσοφος…

    (Η λειτουργία αυτή, δεν είναι διόλου απαραίτητο να εκπίπτει σε προπαγάνδα: Εξαρτάται μονάχα από την αυθεντικότητα του καλλιτεχνήματος.)

  5. Αγαπητέ Γιώργο,

    βεβαίως η πρώτη παρατήρησή μου απλώς διευκρινίζει εκείνο που λες. Όσο για τη δεύτερη, συμφωνώ απόλυτα ότι η τέχνη είναι λόγος. Εκείνο που φοβάμαι, είναι μήπως – όπως το έχεις θέσει και αν το έχω καταλάβει καλά -, της αποδίδεται ένας δευτερεύων ή ίσως και κάπως υποτελής ρόλος σε σχέση με την φιλοσοφία. Θέλω να πω, ο ρόλος του “διαβιβαστή” – έστω και του εναργέστερου διαβιβαστή – του “φιλοσόφου” νομίζω πως αδικεί τον “καλλιτέχνη”. Υπάρχουν φορές (μου έρχεται στο νου π.χ. ο καλλιτέχνης Όμηρος) που ο φιλόσοφος εμπνέεται από τις συλλήψεις του καλλιτέχνη και είναι ο πρώτος που “ακολουθεί” τον δεύτερο. Υπάρχουν φορές που οι συλλήψεις του καλλιτέχνη διαυγάζουν περισσότερο το νόημα – επειδή συλλαμβάνουν και αναδεικνύουν λεπτότατες πτυχές του – από τις διατυπώσεις του φιλοσόφου.

    Φυσικά στην κρατούσα σήμερα τέχνη ισχύει ακριβώς, αυτό που επισημαίνεις καθαρά και αναδεικνύεις έντονα *: ότι είναι υποτελής του κυρίαρχου λόγου και μάλιστα – θα έλεγα – υποτελής έως και του σημείου να έχει περιοριστεί στο ρόλο του (ανίκανου για οποιαδήποτε βαθύτερη σύλληψη) [i]προπαγανδιστή.[/i]

    * είπα (αλλού εδώ) ότι είναι ο καιρός των Γιώργηδων 😀

  6. Φίλε Γιάννη,
    Η δεύτερη σου παρέμβαση, σ’ αυτή τη σελίδα, με βοηθάει να διορθώσω την απάντησή μου στην πρώτη: Δεν έχεις άδικο, υπάρχουν φορές που ο καλλιτέχνης προπορεύεται του φιλοσόφου.

    Κι η χαρακτηριστικώτερη τέτοια περίπτωση (εκτός από το παράδειγμα του Ομήρου) θα ήταν ίσως η διαδοχή της Αναγέννησης από τον Διαφωτισμό, αν δεν υπήρχε το ακόμα εκπληκτικώτερο – θεωρώ – παράδειγμα της διάνοιξης του δρόμου για τον Χριστιανισμό, μέσως της ελληνικής τραγωδίας του 5ου ήδη, π.Χ., αιώνα.

    Μπορούμε να καταλήξουμε λοιπόν στο συμπέρασμα ότι ο καλλιτέχνης, γενικά, έχει τις προδιαγραφές να λειτουργήσει και ως φιλόσοφος. Πιθανότατα, μάλιστα, αυτό είναι θεμιτό να περιγραφεί και με την αντίστροφη διατύπωση…

    (Ενώ ούτε λόγος χρειάζεται να ξοδεύεται, για το αν αυτό θα γινόταν να το διανοηθούμε και τώρα.)

  7. Αγαπητέ Γιώργο,

    προσυπογράφω, διπλοϋπογραμμίζοντας, το συμπέρασμά σου (και την τελική εντός παρενθέσεως επισήμανσή σου)…

    … ενώ σε διπλανή στήλη μάς γνέφει, συγγενικά, το κείμενο του Βασίλη Ξυδιά περί της “Δημοκρατίας για εραστές της ομορφιάς” …

    … συμπλήρωμα στο όμορφο[i] ποίημα [/i]του Γιώργου Σαλεμή, “Δημοκρατία για γενναίους ή δημοκρατία για τυχαίους;”!

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here