Η Ροτόντα της Θεσσαλονίκης και η ιστορική μνήμη

3
104

Ο εικονοκλαστικός ζήλος (και αμετροέπεια) ενός κοινωνικού συνόλου στην Ελλάδα χρησιμοποιείται ως μία ακόμη ιδεολογική πτυχή κοσμοπολιτισμού και πολυπολιτισμικότητας. Είναι γνωστό το θέμα εδώ και δεκαετίες. Τουλάχιστον από τα τέλη του 19ου αιώνα και εξής είχαμε τρόπον τινά δύο Ελλάδες: την ευρωπαϊκή «δυτικοκεντρική» και την λαϊκότροπη παραδοσιακή. Η διαφορά με το σήμερα είναι ότι αυτοί οι διαχωρισμοί παρήγαν πολιτισμό, είχαν δηλαδή μία σχέση με την κοινωνική πραγματικότητα- άλλοτε περισσότερο (στην περίπτωση της λαϊκής εκδοχής) και άλλοτε λιγότερο (στην περίπτωση του αστικού ευρωπαϊσμού).

Οι ανακοινώσεις και οι διαμάχες για τον διαπολιτισμικό χαρακτήρα της Ροτόντας στην Θεσσαλονίκη, για το αν πρέπει να τιμάται και να επισκέπτεται ως μνημείο ή να λειτουργεί ως ιερός Ναός, δεν είναι παρά «κενές περιεχομένου» αντιμαχίες. Βρέθηκε ένα ακόμη πεδίο σύγκρουσης των «εθνικιστών» με τους «εθνοπροδότες», στη κοινή βάση βέβαια ενός διάχυτου λαϊκισμού- καθώς ακόμη και ο Μητροπολίτης Άνθιμος ζητά στην τελική των αναλύσεων δημοψήφισμα για την τοποθέτηση σταυρού στην εκκλησία (τότε αλήθεια τι εκκλησία μπορεί να είναι εάν δεν έχει σταυρό;)

Η αλήθεια είναι όμως ότι οι διαδοχικές μετατροπές της Ροτόντας (ρωμαϊκό μνημείο, βυζαντινός ναός, τζαμί, μουσείο) σηματοδοτούν ένα παρελθόν που δεν είναι αναλλοίωτο ή αβέβαιο. Το παρελθόν πάντα αντιστέκεται στις ερμηνευτικές νομιμοποιήσεις του παρόντος, και αναδύεται θριαμβευτικά. Το ίδιο το παρόν μπορεί να υποστηρίζει διαφορετικές μνήμες [1], αρκεί οι μνήμες αυτές να υπάρχουν. Δηλαδή εάν υπάρχει η κοινωνική ανάγκη της ρωμαϊκής μνήμης της Ροτόντας, αυτή θα αναδειχθεί πραγματικά- δεν θα περίμενε τις παρεμβάσεις δημάρχων και υπουργών. 

Τελικά το κριτήριο είναι η υπαρξιακή αγωνία. Και υπαρξιακή αγωνία σημαίνει πολιτισμός. Όσο και να ξενίζει το σύγχρονο υποκείμενο, οι «τόποι» και οι «μνήμες» δεν είναι wikipedia. Η συλλογική μνήμη συγκροτείται εκτός νεωτερικού χρόνου και επιστημονικού πεδίου. Το παράδειγμα του κινηματογράφου ενός Κουτσαφτή ή ενός Αγγελόπουλου είναι χαρακτηριστικό: η αρχέγονη μνήμη της αρχαίας Ελευσίνας (Αγέλαστος Πέτρα) ή των ληστών της υπαίθρου (Μεγαλέξανδρος) μεταγράφεται σε ένα ζωντανό παρόν. Τα καθημερινά, «διπλανά» πρόσωπα των τόπων ανακαλούν τους παρελθόντες ήρωες, το τοπίο είναι το ίδιο με αυτό που βίωναν οι παλαιότερες γενιές, ο Μεγαλέξανδρος είναι ταυτόχρονα αρχαίος ήρωας, ληστής του 19ου αιώνα και Ελασίτης αντάρτης στα βουνά. Ο ιστορικός χρόνος συνθλίβεται στο φιλμικό παρόν, στο οποίο όμως συνυπάρχουν οι χρόνοι του έθνους [2].

Η Ροτόντα είναι και ρωμαϊκή, και βυζαντινή και οθωμανική και ελληνική. Η τέλεση της Λειτουργίας σε αυτήν, δηλαδή η είσοδος του «ά-χρονου», συμπυκνώνει και δεν εξαλείφει το παρελθόν. Είναι ιστορική τιμή για ένα μνημείο όταν σε αυτό τελείται θρησκευτική ιεροπραξία- και δεν καταντά μουσείο, δηλαδή δεν «ταριχεύεται» (και με την ίδια έννοια, η Αγία Σοφία ζωντανεύει το παρελθόν της ως τζαμί, και όχι ως μουσείο για τουρίστες και διανοούμενους)

[1] Paloma Aguilar Fernández, Μνήμη και λήθη του Ισπανικού Εμφυλίου. Δημοκρατία, δικτατορία και διαχείριση του παρελθόντος, Παν. Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2005, 35.

[2] Δημήτρης Πλάντζος, Οι Αρχαιολογίες του Κλασικού. Αναθεωρώντας τον εμπειρικό κανόνα, Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2014, 291.

Δείτε το προσωπικό ιστολόγιο του Μ. Βαρδή.

Ο ζωγραφικός πίνακας (“Βυζαντινή Θεσσαλονίκη”) που πλαισιώνει τη σελίδα είναι έργο του Θανάση Μπακογιώργου.

πηγή κειμένου: Αντίφωνο

3 Σχόλια

  1. Aπό πού και έως πού “[i]Η Ροτόντα είναι και ρωμαϊκή, και βυζαντινή και οθωμανική και ελληνική[/i]”. Ποιός περισπούδαστος δηθενατζής επιστήμων σας το φεφούρνισε πάλι δαύτο;

    Ρωμαϊκής κτήσεως είναι, άρα όλοι οι επόμενοι που την χρησιμοποιήσαν το έκαναν “παραβιάζοντας” την αρχική θέληση του κατασκευαστή-ιδιοκτήτη.

    Το ίδιο ισχύει και με την κακοποίηση της Αγίας Σοφίας ως τέμενος και τώρα ως μουσείο, εκθεσειακό κέντρο, και ‘γώ δεν ξέρω τι. Αλλά τουλάχιστον με την Αγία Σοφία έχουμε να κάνουμε με τους μογγόλους και απολίτιστους τουρκαλάδες οι οποίοι έχοντας το γνωστό κόμπλεξ ανωτερότητος απέναντι στον χριστιανισμό και δη τον ελληνορθόδοξο μέχρι και αποθήκη ποτών, κοτέτσι και πρόχειρο αφοδευτήριο έχουν κάνει τις κατεστραμένες ελληνικές χριστιανικές εκκλησίες της Μικράς Ασίας.

    Εμείς όμως οι Έλληνς ως γνήσιοι “ευρωπέη” που είμαστε, θα έπρεπε να έχουμε καλύτερη συμπεριφορά και να κάνουμε το αυτονόητο: Πρώτον να γκρεμίσουμε τους αντιαισθητικούς μιναρέδες και δεύτερον να αποκαταστήσουμε την Ροτόντα στην αρχική της χρήση δηλαδή την λατρεία του Διός, ή των Καβείρων ή ως μαυσωλείο του Γαλέριου.

    Αλλά να λέμε έτσι “ΕΛΑΦΡΑι ΤΗι ΚΑΡΔΙΑι” ότι η Ροτόντα ανήκει σε όλους ενώ δικαιωματικά είναι Ρωμαϊκή κληρονομιά, είναι τουλάχιστον αστείο. Είπαμε, εθνοκεντρισμός, βυζάντιο “και καλά” συν ολίγη δόση από ελληνοτουρκική φιλία αλλά μην τρελαθούμε κιόλας. Εξ’ αλλου ζούμε σε χαλεπούς καιρούς και λίγη σοβαρότης δεν βλάπτει.

    (Παρακαλώ να εμφανιστεί)

  2. Αγαπητή mairy fairy, εάν δείτε καλύτερα το κείμενο θα λυθούν οι απορίες σας- δεν υπάρχουν, λοιπόν, “παραλληλισμοί”, αλλά παραδείγματα μεταγραφής της ιστορικής μνήμης στο ζωντανό παρόν, όσο για τον “χωρίς όνομα”, τι να πω περισσότερο, ας γκρεμίσει τους αντιαισθητικούς μιναρέδες!

Σχολιάστε:

Πληκτρολογήστε το σχόλιό σας
Please enter your name here