Δομές του διεθνούς συστήματος
Πριν προχωρήσουμε σε μια σύντομη εισαγωγή του τι είναι, τέλος πάντων, οι διεθνείς σχέσεις, προτεραιότητα έχει μια συνοπτική και απλουστευτική παρουσίαση των δομών του διεθνούς συστήματος από τον εικοστό αιώνα έως σήμερα: το «πολυπολικό σύστημα», η «μονοπολική στιγμή», ο «διπολισμός» του Ψυχρού Πολέμου. Χωρίς αυτήν την προϋπόθεση θα μας έλειπαν τα στοιχειώδη εργαλεία για να κατανοήσουμε το πού βρισκόμαστε σήμερα.
Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ πολυπολικὸς κόσμος
Όταν μιλάμε για την περίοδο πριν τους παγκοσμίους πολέμους του εικοστού αιώνα, η λογική μας (καλώς ή κακώς, με όλους τους περιορισμούς που αυτό συνεπάγεται) είναι κυρίως ευρωκεντρική. Σκεφτόμαστε λίγο πολύ με τις παλιές ευρωπαϊκές δυνάμεις κατά νου: τη βρετανική αυτοκρατορία, τη Γαλλία, την Αυστροουγγαρία, το γερμανικό Ράϊχ, τη ρωσική αυτοκρατορία, την οθωμανική. Με σημερινούς όρους, αυτό λέμε πολυπολικό κόσμο: πολλά μεγάλα και μεσαία κέντρα ισχύος, σχέσεις συμμαχιών, ισορροπίες και αναταράξεις.
Οι Μεγάλες Δυνάμεις, λοιπόν: κατά την ελληνική Επανάσταση του 1821 φερ’ ειπείν, με αυτήν την ορολογία μιλούσαμε για την Αγγλία, τη Γαλλία και τη Ρωσία. Η πολυπολικότητα του παρελθόντος δεν αφορούσε μόνο την Ευρώπη, αλλά η Ευρώπη ήταν αυτή που, για λόγους που θα συζητήσουμε παρακάτω, καθόριζε τα παγκόσμια πράγματα από τον 19ο αιώνα, μια περίοδος που σήμερα εκπνέει. Αυτή η πολυπολικότητα λοιπόν, ή ορθότερα αυτός ο ανταγωνισμός Μεγάλων Δυνάμεων, αποτελεί το περίγραμμα του κόσμου όπου έλαβαν χώρα οι δύο πόλεμοι του εικοστού αιώνα, τους οποίους η ιστοριογραφία ονομάζει «παγκοσμίους».
Ο διπολικός Ψυχρός Πόλεμος
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο προκύπτει κάτι ιστορικά πρωτοφανές: ένας πραγματικά διπολικός κόσμος. Από τη μία ο δυτικός κόσμος, που αυτοαποκαλείται τότε «ελεύθερος κόσμος», και από την άλλη το ανατολικό μπλοκ. Δηλαδή, με αμυντικούς/στρατιωτικούς όρους συμμαχιών ήτοι δεσμεύσεων αμοιβαίας ασφάλειας, το ΝΑΤΟ (Συμμαχία του Ατλαντικού Συμφώνου) και το Σύμφωνο της Βαρσοβίας (Συνθήκη της Φιλίας, Συνεργασίας και Αμοιβαίας Βοήθειας).
Με την εξαίρεση του συγκριτικά περιφερειακού εγχειρήματος των Αδεσμεύτων, η διάταξη αυτή δημιουργούσε έναν κόσμο «είτε/είτε»: το χαρακτηριστικό ενός διπολικού κόσμου είναι ότι δεν μπορείς να είσαι «λίγο» στο ένα και «λίγο» στο άλλο. Όπως δεν μπορείς να είσαι ολίγον έγκυος, δεν μπορείς να είσαι λίγο στη Δύση και λίγο στο ανατολικό μπλοκ. Η εξαίρεση των Αδεσμεύτων δεν συγκρότησε ποτέ ένα πραγματικό τρίτο μπλοκ, ένα τρίτο κέντρο ισχύος, ένα τρίτο σύμφωνο αμοιβαίας άμυνας, μια συμμαχία στρατιωτικής φύσεως. Ήταν περισσότερο μια στρατηγική συμπεριφορά ενός αριθμού μεσαίων και μικρότερων κρατών, παρά ένα ξεχωριστό σύστημα.
Έχουμε λοιπόν την εποχή του Ψυχρού Πολέμου δύο σαφώς οριοθετημένες τάξεις, και γεωγραφικά προσδιορισμένες. Τάξεις διακρατικών θεσμών, εμπορικών δεσμών, θεσμικών λειτουργιών, στρατιωτικών συμμαχιών. Είναι σε αυτήν την ιστορική συνάφεια που ο Κωνσταντίνος Καραμανλής δήλωσε πως «ανήκομεν εις την Δύσιν» το 1976: η αναφορά καθορίζεται από την τότε πραγματικότητα ενός κόσμου σχισμένου στα δύο με «σιδηρούν παραπέτασμα», όπου εν πολλοίς θα βρισκόσουν είτε από τη μία είτε από την άλλη πλευρά του παραπετάσματος, και όχι από μια μεταφυσικοποιημένη, υπεριστορική «Δύση» όπως αναφέρεται σήμερα, πάνω στον λευκό καμβά της οποίας ο οποιοσδήποτε μπορεί να προβάλλει ό,τι προτιμά. Πάνω από αυτές τις δύο τάξεις υφίσταται μια ακόμα, συγκριτικά λεπτοφυής και μη οριοθετημένη γεωγραφικά τάξη: αυτή του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών και του μεταπολεμικού διεθνούς δικαίου, στην οποία μετείχαν αμφότερες οι κυρίως τάξεις. Έχουμε, αν θέλετε, «δύο και μισή» τάξεις: δύο πλήρεις και αντίπαλες, και μία οικουμενική και λεπτοφυή, με περιορισμένη κανονιστική ισχύ και χωρίς ουσιαστική στρατιωτική υπόσταση.
Η μονοπολική στιγμή
Από τη δεκαετία του 1990, ο ένας από τους δύο πόλους του διπολικού συστήματος, αυτός του υπαρκτού σοσιαλισμού και του Συμφώνου της Βαρσοβίας, παύει να υπάρχει. Η Σοβιετική Ένωση διαλύεται, το Σύμφωνο της Βαρσοβίας επίσης. Με την κατάρρευση του ενός πόλου, η άλλη τάξη, η «δυτική», ξεχύνεται τρόπον τινά πάνω σε ολόκληρο το διεθνές σύστημα: παγκοσμιοποιείται, οπότε και κηρύσσεται υπερηφάνως το «Τέλος της Ιστορίας» από τον Φουκουγιάμα. Από τις δύο οριοθετημένες τάξεις και την επιπρόσθετη, λεπτοφυή, οικουμενική τάξη του ΟΗΕ και των προβλέψεων του διεθνούς δικαίου, καταλήγουμε σε μια de facto ασαφή συνθήκη, όπου πια δεν είναι σαφές πού τελειώνει το «διεθνές σύστημα», πού αρχίζει το «διεθνές δίκαιο», και πού αρχίζουν και τελειώνουν οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και οι σύμμαχοί της. Είναι η εποχή κατά την οποία λέγαμε «η διεθνής κοινότητα» και αναφερόμασταν αυτονόητα σε έναν περιορισμένο αριθμό κρατών του δυτικού συνασπισμού. Όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορούσαν να αποσπάσουν συναίνεση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ για τις στρατιωτικές τους επεμβάσεις, και άρα διεθνή νομιμοφάνεια, απλώς προχωρούσαν κατά μόνας ή με «συμμαχία των προθύμων», ήτοι με όσους είχαν ευχαρίστηση προς τούτο. Μιλούσαμε, τότε, για «τη Δύση και τους υπολοίπους» (The West and the Rest). Ο πόλος ήταν ένας: οι Ηνωμένες Πολιτείες και οι σύμμαχοι που στροβιλίζονταν πέριξ αυτών. Όλοι οι άλλοι ήταν «οι υπόλοιποι», δευτερεύουσας σημασίας πρωτίστως διότι κανείς τους δεν (θα) μπορούσε από πλευράς ισχύος να ανταγωνιστεί αποτελεσματικά τον ηγεμόνα, τον εγείροντα την αξίωση του «διαχειριστή της παγκόσμιας πολυκατοικίας». Ακόμα κι αν οι πολεμικές περιπέτειες των Ηνωμένων Πολιτειών τότε είχαν ατυχή έκβαση (π.χ. Ιράκ, Αφγανιστάν), αυτό επ’ ουδενί δεν σήμαινε πως οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής εκθρονίζονταν ή κινδύνευαν προς τούτο.
Αυτή την κατάσταση η βιβλιογραφία την ονόμασε «μονοπολική στιγμή», όρο που εισήγαγε ο Charles Krauthammer (1990). Με τους όρους που μας ενδιαφέρουν, αυτό σημαίνει το εξής: υπήρχε, για ένα μικρό ιστορικό διάστημα δυόμιση περίπου δεκαετιών, ένας και μόνον πραγματικά περιφερειακός ηγεμόνας στην περιφέρειά του (γεωγραφικά: στο δυτικό ημισφαίριο, της Αμερικής: θυμίζουμε ότι η Ελλάδα και η πλειονότητα των ευρωπαϊκών κρατών βρίσκονται στο ανατολικό ημισφαίριο), χωρίς να υπάρχει άλλος, και χωρίς να μπορεί να υπάρχει εκείνη τη στιγμή κανένας άλλος. Δεν σήμαινε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής μπορούσαν να πράξουν ό,τι ήθελαν παντού. Σήμαινε όμως ότι, στην περιοχή της επιρροής τους, ήταν μοναδικές. Pax Americana, «Αμερικανική ειρήνη» εν μέσω πολέμων, διότι κανένα κράτος ή συνασπισμός κρατών δεν μπορούσε να αντιμετωπίσει στα ίσια τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής.
Τι σημαίνει το ότι ο ένας εκ των δύο ψυχροπολεμικών πόλων, εκλείποντος του δεύτερου, ξεχύνεται και «καταπίνει» τη διακριτή, λεπτοφυή, οικουμενική τάξη του ΟΗΕ και του διεθνούς δικαίου; Όταν επί παραδείγματι, τον Μάρτιο του 2003, διεξάγεται ο πόλεμος του Ιράκ με τη «συμμαχία των προθύμων» (coalition of the willing) μετά την 11η Σεπτεμβρίου, ο πόλεμος αυτός δεν είναι νόμιμος υπό το διεθνές δίκαιο: δεν διαθέτει εντολή του Συμβουλίου Ασφαλείας, όπως προϋποτίθεται τυπικά στο πλαίσιο της μεταπολεμικής τάξης. Όμως διεξάγεται. Και καθίσταται de facto νόμιμος/θεμιτός, με την έννοια ότι κανείς δεν μπορεί να επιβάλει το τίμημα της παρανομίας στους επιτιθεμένους. Αυτή είναι η μονοπολική στιγμή: Ηνωμένες Πολιτείες κερνάνε, Ηνωμένες Πολιτείες πίνουν, για να το θέσουμε απλουστευτικά. Η διαχείριση της πλανητικής πολυκατοικίας φαινομενικά ανήκει σε έναν, πρωτίστως επειδή δεν υπάρχει άλλος που να δύναται να τη διεκδικήσει.
Πότε τελείωσε η μονοπολική στιγμή; Πότε ξεκίνησε ο νέος πολυπολικός κόσμος;
Κατά κοινή ομολογία των μελετητών, αυτός ο μονοπολικός κόσμος έχει ήδη τελειώσει. Δεν τελειώνει σταδιακά∙ έχει ήδη εκπνεύσει. Η ακριβής ημερομηνία λήξης είναι κάπως αυθαίρετη, πάντως υπάρχουν διάφορες προσεγγίσεις που αξίζει να συνοψίσουμε.
Η κυρίαρχη, και αυτή την οποία επικαλείται ο John Mearsheimer, προσδιορίζει ως ορόσημο το 2017. Είναι ένα έτος κατά το οποίο τόσο η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας όσο και η Ρωσική Ομοσπονδία κατακτούν ένα επίπεδο οικονομικής και στρατιωτικής ισχύος που πλέον τις καθιστά «Μεγάλες Δυνάμεις» κατά κυριολεξία, όχι απλώς σημαντικά κράτη. Από εκείνη τη στιγμή, έχουμε έναν κόσμο ανταγωνισμού Μεγάλων Δυνάμεων∙ έναν πολυπολικό, όχι πια μονοπολικό κόσμο. Αυτό που εκπίπτει, με αυτή την περιγραφή, είναι το προνόμιο του μέχρι πρότινος μοναδικού ηγεμόνα να μην μπορεί να τον ανταγωνιστεί κανείς τελεσφόρως — παρά μόνο ως «παλαβός αντάρτης», όπως θα λέγαμε.
Ένα κραταιό επιχείρημα για το έτος 2017 ως συμβατική λήξη του μονοπολικού κόσμου είναι η επίσημη, θεσμική παραδοχή των Ηνωμένων Πολιτειών προς τούτο. Η Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας των Ηνωμένων Πολιτειών του 2017 επί Τραμπ Α΄ (White House 2017) αποτελεί σταθμό, διότι για πρώτη φορά αναγνωριζόταν επίσημα ότι ο κόσμος στον οποίο ζούμε δεν είναι πλέον ο μονοπολικός-αμερικανοκεντρικός, ο προορισμένος-για-φιλελεύθερη-δημοκρατία-παντού κόσμος, δηλαδή αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «παγκοσμιοποίηση με αμερικανικά χαρακτηριστικά»· η εποχή του Ανταγωνισμού Μεγάλων Δυνάμεων είχε επιστρέψει. Η τότε Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας ήταν σαφής: «αφού απορρίφθηκε ως φαινόμενο μιας παρωχημένης εποχής, ο ανταγωνισμός Μεγάλων Δυνάμεων επέστρεψε. Κίνα και Ρωσία άρχισαν να επιβεβαιώνουν εκ νέου την επιρροή τους, τόσο περιφερειακά, όσο και παγκοσμίως. Σήμερα αναπτύσσουν στρατιωτικές ικανότητες σχεδιασμένες να αποκλείσουν την αμερικανική πρόσβαση σε χρόνο κρίσης και να αμφισβητήσουν την ελεύθερη δράση μας σε κρίσιμες εμπορικές ζώνες σε καιρό ειρήνης. Εν ολίγοις, αμφισβητούν τα γεωπολιτικά μας πλεονεκτήματα και προσπαθούν να αναδιατάξουν τη διεθνή τάξη προς όφελός τους».
Άλλοι θα μιλήσουν για το 2014 ως ορόσημο. Είναι η χρονιά που η Ρωσική Ομοσπονδία προσαρτά την Κριμαία μετά το πραξικόπημα του Μαϊντάν στο Κίεβο. Η προσάρτηση της Κριμαίας συγκεκριμένα (βλ. και Brzezinski 1997) αποτελεί μια γεωπολιτική εξέλιξη μείζονος εμβελείας που επέφερε, συγκριτικά, μάλλον περιορισμένη αντίδραση από τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής: οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν επετύγχαναν πλέον να επιβάλουν τη βούλησή τους στο επίπεδο μεγάλων γεωπολιτικών επιδίκων, ενώ η Ρωσική Ομοσπονδία επέβαλε τη δική της. Αυτό από μόνο του σηματοδότησε ότι ο μονοπολικός κόσμος είχε ήδη ραγίσει.
Σε μια ιστοριογράφηση σε χρόνο ύστερο, θα μπορούσε να αντιπροταθεί ως τελεσίδικο ορόσημο και το 2021, ως κατ’ εξοχήν annus horribilis για το αμερικανικό κράτος — και θα έχουν επιχειρήματα και για τα δύο μέτωπα. Στο εξωτερικό των Ηνωμένων Πολιτειών: τον Δεκαπενταύγουστο του 2021, στις 15–16 Αυγούστου, λαμβάνει χώρα η εντελώς χαοτική, άτακτη και άναρχη αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από το Αφγανιστάν. Αυτός ο πόλεμος είχε ξεκινήσει είκοσι χρόνια νωρίτερα με τον ρητό στόχο της εκδίωξης των Ταλιμπάν. Είκοσι χρόνια αργότερα, με φέρετρα ων ουκ έστιν αριθμός και τρισεκατομμύρια δολλάρια στην υπόθεση του Αφγανιστάν, ο στόχος αυτός είχε τελεσιδίκως αποτύχει. Σήμερα το Αφγανιστάν κυβερνάται και πάλι από τους Ταλιμπάν. Σήμερα επίσης, αξίζει να σημειωθεί, η Συρία κυβερνάται από τον πρώην τοπικό αρχηγό της Αλ-Κάιντα, ο οποίος έγινε δεκτός ως αρχηγός κράτους στον Λευκό Οίκο. Ο «παγκόσμιος πόλεμος κατά της τρομοκρατίας» (Global War on Terrorism, GWOT) που ξεκίνησε μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001 δεν είχε την αναμενόμενη έκβαση. Έχει αλλάξει πολύ ο κόσμος εσχάτως. Πολύ.
Η εσωτερική όψη του 2021 ήταν εξίσου σημαντική: η εισβολή στο Καπιτώλιο στις 6 Ιανουαρίου. Όποια ερμηνεία και να δώσει κανείς, αρκεί ένα παράδειγμα για να καταλάβουμε τη σημασία του γεγονότος. Στην Ελλάδα την προηγούμενη δεκαετία, κατά τη μεγάλη κρίση, είχαμε τους Αγανακτισμένους έξω από τη Βουλή: γιγαντιαία πλήθη στο Σύνταγμα, ακούγονταν συνθήματα «να καεί η Βουλή», υπήρχε ενίοτε η σκέψη ενός «γιουρουσιού» στο κτήριο του Κοινοβουλίου στην ατμόσφαιρα. Δεν έλαβε χώρα ποτέ. Στην Αθήνα της Ελλάδας, συγκριτικά, στην περιφέρεια της περιφέρειας της περιφέρειας, όπου η εσωτερική τάξη είχε σχεδόν διαλυθεί με το ένα τρίτο του ΑΕΠ να αποδημεί εις Κύριον, η εισβολή στο εμβληματικό κτήριο των θεσμών δεν συνέβη ποτέ. Αυτό ακριβώς που δεν έγινε στην περιφέρεια της περιφέρειας έγινε, στις 6 Ιανουαρίου 2021, στο κέντρο του κέντρου του άλλοτε διεθνούς συστήματος: στο Καπιτώλιο των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Διότι «το 2021 δεν ήταν ένα απλό έτος. Ήταν το καταστροφικότερο έτος για τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, τουλάχιστον μεταψυχροπολεμικά. Η εισβολή στο Καπιτώλιο στις 6 Ιανουαρίου και η πτώση της Καμπούλ, πρωτεύουσας του Αφγανιστάν, στις 15 Αυγούστου, συνοδευόμενες από την ιστορική τομή που επιφέρει η διαχείριση της πανδημίας, σηματοδότησαν την ολοκλήρωση ενός εικοσαετούς ιστορικού κύκλου για τις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, η έναρξη του οποίου έγινε με τις επιθέσεις στις 11 Σεπτεμβρίου 2001 στο Παγκόσμιο Κέντρο Εμπορίου και στο Πεντάγωνο» (Πεπόνης 2023).
Υπάρχουν, λοιπόν, διαφορετικές προσεγγίσεις ως προς το τι έτος θα γράφει το «πιστοποιητικό θανάτου» του μονοπολικού κόσμου. Μπορούμε όμως να συμφωνήσουμε στα εξής: ο μονοπολικός κόσμος ξεκίνησε με την κατάργηση του Συμφώνου της Βαρσοβίας το 1991 και διήρκησε μέχρι κάπου εντός της δεκαετίας του 2010, με την επίσημη, θεσμική αμερικανική παραδοχή ότι βρισκόμαστε πλέον σε κόσμο ανταγωνισμού Μεγάλων Δυνάμεων να τοποθετείται στο 2017. Ήταν μια διεθνής τάξη δυόμιση δεκαετιών: ιστορικά, μια «στιγμή». Δεν είναι τυχαίο πως τον Ιανουάριο του 2025 ο Υπουργός Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών δήλωσε πως «δεν είναι φυσιολογικό ο κόσμος να έχει απλώς μια μονοπολική δύναμη, αυτό ήταν μια ιστορική ανωμαλία» (Rubio 2025γ).
Πολυπολικός κόσμος — και γιατί όχι «τριπολικός»
Στον ήδη δεδομένο πολυπολικό κόσμο που ακολούθησε μετά την μονοπολική στιγμή, δηλαδή στον κόσμο στον οποίο ζούμε σήμερα, κατά κοινή παραδοχή μιλούμε για τρεις Μεγάλες Δυνάμεις: Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, Ρωσική Ομοσπονδία. Θα μιλήσουμε εκτενέστερα γι’ αυτές και για τον ανταγωνισμό Μεγάλων Δυνάμεων σε επόμενα κεφάλαια αυτού εδώ του βιβλίου. Εγκαίρως, στις 6 Απριλίου του 2026 στους New York Times, και εν μέσω του πολέμου Ηνωμένων Πολιτειών-Ισραήλ εναντίον του Ιράν, ο καθηγητής Robert A. Pape (2026β) είχε ήδη μιλήσει για το ενδεχόμενο μετατροπής της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν σε έναν οιονεί τέταρτο πόλο ισχύος συνεπεία του πολέμου, χάρη στον στρατηγικό έλεγχο του Στενού του Ορμούζ∙ καθώς περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου διακινείται μέσω αυτής της οδού, η ικανότητα του Ιράν να επηρεάζει τη ροή τους αναδιαμορφώνει τη διεθνή τάξη. Έτσι, τα κράτη του Κόλπου, των οποίων τα έσοδα εξαρτώνται από τις εξαγωγές ενέργειας, θα αναγκαστούν πλέον να συμβιβάζονται με το Ιράν, καθώς το Ιράν θα είναι ο παράγοντας που επηρεάζει άμεσα την αξιοπιστία των εξαγωγών τους, ενώ προηγουμένως ήταν οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής που λειτουργούσαν ως εγγυήτριες. Όπως γράφει ο Pape (2026β), «για δεκαετίες, στον Περσικό Κόλπο λειτουργούσε μια απλή διαρρύθμιση: οι παραγωγοί πετρελαίου εξήγαγαν, οι αγορές τιμολογούσαν και οι Ηνωμένες Πολιτείες εγγυώντο την ασφάλεια της διαδρομής. Αυτό το σύστημα επέτρεπε τον ανταγωνισμό χωρίς αστάθεια: σήμερα, αυτό το σύστημα καταρρέει». Μολαταύτα, αφ’ ενός η υπόθεση του πολέμου Ηνωμένων Πολιτειών και Ισραήλ εναντίον της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν βρίσκεται ακόμα εν εξελίξει όσο γράφονται αυτές οι γραμμές, αφ’ ετέρου το γενικό συμπέρασμα δεν μεταλλάσσεται: οι τρεις Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής μας είναι αναμφηρίστως η Κίνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και η Ρωσία. Σε δεύτερο χρόνο πέπρωται να αναδειχθεί η Ινδία, το πολυπληθέστερο κράτος του πλανήτη με ενάμιση δισεκατομμύριο κατοίκους, ως η τέταρτη Μεγάλη Δύναμη: πάντως, δεν είμαστε ακόμα εκεί.
Και θα μπορούσε εύλογα να αντιτείνει κανείς: αφού έχουμε τρεις πόλους (Κίνα, Ηνωμένες Πολιτείες, Ρωσία) γιατί λέμε αυτόν τον κόσμο «πολυπολικό» και όχι «τριπολικό»; Όπως μιλάμε για τον κόσμο του Ψυχρού Πολέμου ως «διπολικό»;
Η απάντηση κρύβεται ακριβώς στη διαφορά από το διπολικό σύστημα του Ψυχρού Πολέμου. Εκεί, ήσουν είτε «από ‘δω» είτε «από ‘κει» — με την εξαίρεση των αδεσμεύτων. Ο διπολισμός είχε εν πολλοίς τη δομή του είτε/είτε. Ο πολυπολικός κόσμος όμως είναι εκ των πραγμάτων ένας κόσμος στον οποίο, πλην εξαιρέσεων, καθίσταται όρος επιβίωσής σου να συνομιλείς με όλους και να εξισορροπείς τους πάντες, εξ ου και διανοίγεται χώρος σε μεσαίες δυνάμεις ώστε να αναδειχθούν σημαντικά, κατ’ αναλογία της μαεστρίας πλοήγησής τους στον πολυπολικό κόσμο πέρα από δεδομένους συντελεστές ισχύος τους. Είναι ένας κόσμος όπου τα μεσαία κράτη, όπως η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία, η Ινδονησία, η Βραζιλία, αποκτούν έναν βαθμό σημασίας που παλαιότερα δεν διέθεταν. Μεγαλύτερο βαθμό αυτενέργειας, μεγαλύτερα περιθώρια κυριαρχίας, μεγαλύτερη ικανότητα διαπραγμάτευσης. Αυτό είναι χαρακτηριστικό ενός κόσμου που δεν είναι «τριπολικός», με το ερώτημα να έγκειται στο ποιας Μεγάλης Δύναμης το «Ε9» θα συμπεριληφθείς, αλλά πραγματικά πολυπολικός.
Αυτό δεν είναι κατ' ανάγκη θετικό ούτε αρνητικό. Δεν λέγεται με αξιολογικό πρόσημο. Η πολυπολικότητα περιγράφει μια δεδομένα υπαρκτή και εισέτι εν εξελίξει κατάσταση. Και βέβαια, η πολυπολικότητα εν προκειμένω είναι ταυτοχρόνως και ανταγωνισμός Μεγάλων Δυνάμεων, με όλους τους κινδύνους ενός πολέμου Μεγάλων Δυνάμεων, δηλαδή ενός «παγκοσμίου πολέμου» όπως έχουμε μάθει να τον λέμε, που αυτό συνεπάγεται. Όπως θα δούμε στα κεφάλαια που ακολουθούν, ο ανταγωνισμός Μεγάλων Δυνάμεων σε ένα μη ρυθμισμένο σύστημα είναι ιστορικά η συνθήκη όπου ξεσπούν οι μεγάλοι πόλεμοι. Εξ ου και το βασικό ερώτημα αυτού του βιβλίου είναι το ερώτημα περί πολέμου και ειρήνης σήμερα. Εάν θα μπορούσε να καταρτιστεί μια παγκόσμια διαρρύθμιση/τάξη/διάταξη που να συνεπάγεται μια νέα ισορροπία του διεθνούς συστήματος χωρίς μεγάλο πόλεμο, με τι θα μπορούσε να μοιάζει ρεαλιστικά αυτή και πώς θα μπορούσαμε ρεαλιστικά να φτάσουμε σε αυτήν. Εξετάζοντας την κατάσταση, και ιδίως την απροθυμία των Ηνωμένων Πολιτειών να συμβιβαστούν με έναν κόσμο στον οποίο δε θα αποτελούν το αυτονόητα ηγετικό «αναντικατάστατο έθνος» (indispensable nation), η άσκηση απαιτεί δυνατούς λύτες.
«Η ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΜΕΓΑΛΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ: Πόλεμος και ειρήνη στον πολυπολικό κόσμο» (εκδ. Τόπος), sel 23-29