Ως πρωτοετής φοιτητής στο Φυσικό Α.Π.Θ. ήμουν ένας πεπεισμένος άθεος. Πίστευα ότι η επιστήμη μπορεί να εξηγήσει τα πάντα, οπότε η υπόθεση ενός Θεού μού φαινόταν περιττή, ίσως βλαβερή και οπισθοδρομική, στη σύγχρονη κοινωνία μας, αφού «η θρησκεία είναι ένα παραμύθι για ανθρώπους που φοβούνται το σκοτάδι» (Στίβεν Χόκινγκ).
Όπως γίνεται συχνά, όμως, στη ζωή μας, κάποια προσωπική τραγωδία με έφερε αντιμέτωπο με τις ερωτήσεις εκείνες που φοβόμαστε ως ενήλικες να αγγίξουμε αλλά στις οποίες βουτάμε με ενθουσιασμό στα νιάτα μας: «Έχει Νόημα η ζωή;», «Ποια είναι η Αλήθεια;», «Γιατί υπάρχουμε;».
Προκειμένου να απαντήσω σε αυτές, επισκέφτηκα κάποιους καθηγητές του τμήματός μου, που θαύμαζα το μυαλό τους αλλά και το ήθος τους. Ένας εξ αυτών ήταν ο Γ.Ι. Γούναρης, θεωρητικός φυσικός που έχει συνεισφέρει πολλά στον τομέα της πυρηνικής φυσικής και της φυσικής σωματιδίων. Εκτός από λαμπρός επιστήμονας ήταν ένας στοργικός, ευγενικός και προσιτός παιδαγωγός.
Τον ρώτησα αν πράγματι η επιστήμη αντιτίθεται στη θρησκεία και κατά πόσο θα μπορούσα να αγκαλιάσω αυτές τις δύο τόσο διαφορετικές κοσμοθεωρίες. Μου απάντησε όμορφα «παιδάκι μου (ήταν τόσο γλυκομίλητος πάντα), η επιστήμη λέει ότι ο κόσμος έχει μια Αρχή. Το ίδιο λέει και η θρησκεία με διαφορετικά λόγια. Δεν διαφωνούν πουθενά».
Με έναυσμα αυτήν την παρατήρηση αποφάσισα να διαπιστώσω ο ίδιος αν ισχύει κάτι τέτοιο. Όπως έλεγε, εξάλλου, ο Πασκάλ, «Κατά κανόνα πείθεται κανείς καλύτερα από τους λόγους που τους ανακάλυψε ο ίδιος, παρά από εκείνους που έχουν έλθει στο μυαλό των άλλων»[1].
Τα επόμενα χρόνια διαπίστωσα ότι ο καθηγητής μου είχε δίκιο! Όπως έγινε και με τον επί 50 χρόνια διάσημο αθεϊστή φιλόσοφο Άντονι Φλιου, κατέληξα ότι η ύπαρξη Δημιουργού είναι η πιο λογική υπόθεση που προκύπτει από τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα.
Ο τελευταίος είχε δηλώσει σχετικά: «Πρέπει να τονίσω ότι η ανακάλυψη του Θείου έγινε σε καθαρά φυσικό επίπεδο, χωρίς καμία αναφορά σε υπερφυσικά φαινόμενα. Ήταν μια άσκηση σε αυτό που παραδοσιακά ονομάζεται φυσική θεολογία. Δεν είχε σχέση με καμία από τις αποκαλυμμένες θρησκείες. Ούτε ισχυρίζομαι ότι είχα κάποια προσωπική εμπειρία του Θεού ή οποιαδήποτε εμπειρία που μπορεί να χαρακτηριστεί υπερφυσική ή θαυματουργή. Εν ολίγοις, η ανακάλυψη του Θείου για μένα ήταν ένα προσκύνημα της λογικής κι όχι της πίστης»[2].
Ένα από τα πιο ισχυρά επιχειρήματα — σίγουρα όχι το μοναδικό — που με οδήγησε σε αυτό το συμπέρασμα είναι η εκπληκτική ακρίβεια με την οποία ξεκίνησε το σύμπαν μας. Η σύγχρονη Κοσμολογία ανακάλυψε ότι ο κόσμος (ο χώρος και ο χρόνος) ήταν πριν 13,8 δισεκατομμύρια χρόνια μικρότερος από την τελεία στο τέλος αυτής της πρότασης. Ξαφνικά έγινε μια Μεγάλη Έκρηξη (Big Bang) και δημιουργήθηκαν τα πάντα.
Καθώς οι Κοσμολόγοι εμβάθυναν στις νέες αποκαλύψεις που έφεραν οι επιστημονικές επαναστάσεις της Θεωρίας της Σχετικότητας και της Κβαντομηχανικής, διαπίστωναν πως οι φυσικοί νόμοι είναι για κάποιον άγνωστο λόγο εξαιρετικά ρυθμισμένοι ώστε να επιτρέπουν την εμφάνιση της ζωής.
Για παράδειγμα, ανακάλυψαν ότι στις απαρχές της δημιουργίας του αν το σύμπαν διαστελλόταν λίγο πιο γρήγορα, η ύλη δεν θα μπορούσε να συγκροτήσει σταθερές δομές όπως αστέρια ή πλανήτες και θα είχαμε μόνο σωματίδια, άτομα και σκόνη. Από την άλλη, αν διαστελλόταν λίγο πιο αργά κατά το ίδιο ποσό, το σύμπαν θα είχε διασταλεί μόνο για κάποια χρόνια και στη συνέχεια θα είχε καταρρεύσει σε μια τεράστια μαύρη τρύπα.
Ο αρχικός ρυθμός διαστολής του Σύμπαντος και το άθροισμα όλων των διαφορετικών μορφών ύλης - ενέργειας[3] έπρεπε να είναι ρυθμισμένα με ακρίβεια τουλάχιστον είκοσι σημαντικών ψηφίων! Σύμφωνα με το μοντέλο συμφωνίας[4] από παρατηρήσεις του δορυφόρου WMAP η πυκνότητα του σύμπαντος ένα νανοδευτερόλεπτο μετά τη δημιουργία του ήταν 447.225.917.218.507.401.284.016 gm/cc. Προσθέτοντας μόνο 0,2 gm/cc σε αυτά τα 447 εξάκις εκατομμύρια gm/cc, δηλαδή αν η πυκνότητα ήταν 447.225.917.218.507.401.284.016,2 gm/cc, η Μεγάλη Σύνθλιψη του σύμπαντος θα γινόταν στην εποχή μας[5]! Επίσης, η αφαίρεση των 0,2 gm/cc δίνει ένα μοντέλο με πυκνότητα ύλης που είναι πολύ χαμηλή για τις παρατηρήσεις μας.
Έτσι, η πυκνότητα 1 νανοδευτερόλεπτο μετά τη Μεγάλη Έκρηξη ορίστηκε με ακρίβεια καλύτερη από 1 μέρος στα 2235 εξάκις εκατομμύρια. Μια μεταφορά αυτής της ακρίβειας θα ήταν να μαντεύουν δύο άνθρωποι τον ίδιο αριθμό από το ένα μέχρι το ένα εκατομμύριο για τρεις συνεχόμενες φορές στη σειρά και μετά να προβλέπουν το αποτέλεσμα 16 διαδοχικών ρίψεων κερμάτων[6]!
Λίγο νωρίτερα από το 1 νανοδευτερόλεπτο η ακρίβεια έπρεπε να είναι μεγαλύτερη από 1 μέρος στα 10^59. Ενώ ο πληθωρισμός και η σκοτεινή ενέργεια (κοσμολογική σταθερά Λ) μπορούν να «εξαλείψουν» αυτή τη ρύθμιση, το επιτυγχάνουν εισάγοντας την πολύ πιο εξαίσια λεπτομερή ρύθμιση του ενός μέρους στα 10^120 στην πυκνότητα της σκοτεινής ενέργειας[7]…
Το ίδιο συμπέρασμα της μικρορύθμισης (fine-tuning) των φυσικών νόμων προέκυψε μελετώντας πολλές άλλες πτυχές του κόσμου.
– Αν η ισχυρή πυρηνική δύναμη ήταν ελάχιστα ασθενέστερη (κατά 0,4%) όλος ο άνθρακας θα μετατρεπόταν γρήγορα σε οξυγόνο, παρέχοντας στο σύμπαν άφθονο νερό, αλλά χωρίς τον άνθρακα που είναι απαραίτητος για τη ζωή[8]. Αν ήταν ελάχιστα μεγαλύτερη (κατά 0,4%), τα αστέρια θα παρήγαγαν άφθονο άνθρακα, αλλά ο δρόμος προς το οξυγόνο θα διακοπτόταν. Ενώ θα είχαμε το βασικό στοιχείο για την υποστήριξη της ζωής, το αποτέλεσμα θα ήταν ένα σύμπαν στο οποίο θα υπάρχει πολύ λίγο νερό[9].
– Η ισχυρή πυρηνική δύναμη είναι 137 φορές ισχυρότερη από την ηλεκτρομαγνητική δύναμη. Είναι 100.000 φορές ισχυρότερη από την ασθενή πυρηνική δύναμη και 10^39 φορές ισχυρότερη από τη βαρυτική δύναμη. Η ακριβής σχέση αυτών των δυνάμεων καθιστά δυνατό το σύμπαν μας να είναι γεμάτο με τη χημεία της ζωής[10].
– Όταν το υδρογόνο μετατρέπεται σε ήλιο σε μια πυρηνική σύντηξη (όπως π.χ. συμβαίνει στον Ήλιο μας), τότε το 0,7% της μάζας του υδρογόνου μετατρέπεται σε ενέργεια για κάθε πυρήνα ηλίου που σχηματίζεται (η απόδοση αυτή ονομάζεται σταθερά ε). Αν υποθέσουμε ότι αντί για το 0,7% είχαμε απόδοση 0,6%, τότε ένα πρωτόνιο δεν θα μπορούσε να συνδεθεί με ένα νετρόνιο και το σύμπαν θα αποτελούνταν μόνο από υδρογόνο. Χωρίς βαρέα στοιχεία, δεν θα υπήρχαν βραχώδεις πλανήτες και δεν θα υπήρχε ζωή. Αν, από την άλλη, ήταν 0,8% τότε ο δεσμός των πυρήνων υδρογόνου κατά την πυρηνοσύνθεση της Μεγάλης Έκρηξης θα ήταν πολύ ισχυρός κι όλο το υδρογόνο θα είχε χρησιμοποιηθεί για να σχηματίσει βαρύτερους πυρήνες, οπότε δεν θα υπήρχε ούτε καύσιμο υδρογόνο για τα αστέρια ούτε νερό για να υποστηρίξει τη ζωή[11]!
– Συνολικά, το σύμπαν είναι ηλεκτρικά ουδέτερο και οποιαδήποτε αλλαγή στο συνολικό φορτίο του κατά ένα μέρος στα 10^36 θα απέκλειε κάθε βαρυτικά σταθερή δομή. Οι γαλαξίες, τα αστέρια και οι πλανήτες θα αποτύγχαναν να καταρρεύσουν κάτω από τη δική τους βαρύτητα και θα διασκορπίζονταν από την ηλεκτρομαγνητική απώθηση. Το αποτέλεσμα θα ήταν ένα σύμπαν γεμάτο από εξαιρετικά διάχυτο αέριο και τίποτε άλλο[12].
– O Νομπελίστας Φυσικός Ρότζερ Πένροουζ[13] υπολόγισε ότι η πιθανότητα για να δημιουργηθεί λόγω εντροπίας[14] ένα σύμπαν σαν το δικό μας τυχαία είναι 1 προς 10^10^123. Η πιθανότητα να δημιουργηθεί ζωή στη Γη χωρίς τη χρήση κανενός νόμου, ούτε της δαρβινικής εξελίξεως, ούτε οποιουδήποτε φυσικού ή βιολογικού νόμου, παρά με τυχαίες συγκρούσεις σωματιδίων και αερίων[15], είναι μόλις 1 προς 10^10^60 (σχεδόν μηδαμινό εν σχέσει με το προηγούμενο).
– Ο θεωρητικός φυσικός Λι Σμόλιν[16] υπολόγισε ότι η πιθανότητα να προκύψουν τυχαία σταθερές συμβατές με τη ζωή είναι 1:10^229. Αν και δεν υπάρχει απόλυτη συναίνεση, μερικοί θεωρούν, π.χ. σύμφωνα με τον Μαθηματικό Εμίλ Μπορέλ, ότι πιθανότητα εμφάνισης μικρότερη από 1:10^50 μπορεί να θεωρηθεί ισοδύναμη με πρακτική αδυναμία...
Δεν αποκλείεται στο μέλλον να υπάρξουν νέες μελέτες που να εξηγούν το λόγο που κάποιες σταθερές από τις προαναφερθείσες έχουν τις συγκεκριμένες τιμές ή να μην θεωρείται υποχρεωτικό κάποιες τιμές να είναι τόσο συγκεκριμένες για την ανάπτυξη της ζωής. Παρ’ όλα αυτά, κάτι τέτοιο δείχνει απίθανο να συμβεί για όλα όσα γνωρίζουμε επιστημονικά μέχρι σήμερα.
Υπάρχει βέβαια ο αντίλογος στο κατά πόσο οι μικρορυθμίσεις του Σύμπαντος υπονοούν την ύπαρξη ενός Δημιουργού ή μπορούν να ερμηνευτούν με κάποιον τρόπο που προς το παρόν διαφεύγει των επιστημονικών μας ορίων. Σε θεωρητικό επίπεδο έχουν προταθεί τα τελευταία χρόνια οι εξής τέσσερις επιπλέον εκδοχές:
- Τυχαία δημιουργήθηκε ένα βιόφιλο σύμπαν (π.χ. από μαύρη τρύπα σε ένα άλλο σύμπαν),
- Υπάρχει ένας τεράστιος αριθμός άλλων συμπάντων με κάθε πιθανό συνδυασμό φυσικών νόμων εκ των οποίων ένα τουλάχιστον βιόφιλο είναι το δικό μας,
- Υπάρχουν ακόμη ανεξερεύνητοι λόγοι για τους οποίους αυτή η μικρορρύθμιση δεν είναι εξαιρετικά απίθανη σε ένα τυχαίο σύμπαν,
- Σύμφωνα με την Ολογραφική Κοσμολογία που στηρίζεται στη σύγχρονη Κβαντομηχανική, η παρατήρηση[17] εισάγει μια προς-τα-πίσω στο χρόνο αιτιότητα, δηλαδή είναι σαν μια πράξη του τώρα να καθορίζει αναδρομικά το αποτέλεσμα της μεγάλης έκρηξης τότε.
Η πιο διάσημη θεωρία στον κύκλο των επιστημόνων που δεν αποδέχονται την ύπαρξη Δημιουργού είναι εκείνη του Πολυσύμπαντος, που λέει ότι μπορεί να δημιουργήθηκαν ακόμα και 10^500 Σύμπαντα (προκύπτει από τις πολλαπλότητες Calabi Yau) με κάθε πιθανό συνδυασμό Νόμων από το Μηδέν.
Πράγματι, υπάρχουν Κβαντομηχανικοί μηχανισμοί που επιτρέπουν τη δημιουργία του σύμπαντος από το Μηδέν μέσω μιας κβαντικής διακύμανσης του κενού[18]. Βέβαια το κβαντικό κενό δεν είναι ένα κυριολεκτικό «τίποτε» (ή ένα «δωρεάν γεύμα») όπως συνήθως το παρουσιάζουν οι υποστηρικτές αυτής της θεωρίας, αλλά ένα πολύ δραστήριο και δομημένο «κάτι». Το κόστος του κοσμικού γεύματος είναι οι νόμοι της κβαντικής θεωρίας και της Σχετικότητας, οι οποίοι από κάπου πρέπει να πηγάζουν… Από αυτήν την άποψη, η διαφορά του υλιστή με του θεϊστή είναι καθαρά μεταφυσική: ο πρώτος θεωρεί ως βασικό γεγονός την προΰπαρξη της υλοενέργειας (ή ενός κβαντικού πεδίου), ενώ ο δεύτερος θεωρεί ως τέτοιο την ύπαρξη ενός Θεού δημιουργού.
Επίσης, αν και προτάθηκαν κοσμολογικά μοντέλα που αναφέρονται σε άπειρα πολυσύμπαντα ή σε ένα σύμπαν με ατελείωτες περιόδους διαστολής και κατάρρευσης (Bouncing universe), το αίνιγμα της Αρχής παραμένει:
1) Υπάρχει μια απόδειξη που ονομάζεται Θεώρημα Borde – Guth – Vilenkin που αναπτύχθηκε το 2003 και δείχνει ότι πρέπει να υπάρχει ένα όριο στον παρελθόντα χρόνο (μια αρχή) για οποιαδήποτε κοσμολογική συνθήκη (π.χ. σύμπαν, πολυσύμπαν και σύμπαν χορδών) όπου ο μέσος ρυθμός διαστολής του σύμπαντος / πολυσύμπαντος στο σύνολό του είναι μεγαλύτερος από το μηδέν[19].
2) Ο Στίβεν Χόκινγκ και ο Τόμας Χέρτογκ απέδειξαν το 2018 ότι το σύμπαν μας δεν μπορεί να δημιουργηθεί από ένα άπειρο πολυσύμπαν. Η ανάλυσή τους δείχνει ότι οποιοδήποτε πολυσύμπαν που παράγει το σύμπαν μας πρέπει να είναι πεπερασμένο όχι μόνο ως προς τον παρελθόντα χρόνο (δηλαδή να έχει μια αρχή), αλλά και ως προς τον αριθμό των συμπάντων -«φούσκες» του (σύμπαντα που βρίσκονται μέσα σε «φούσκες» χώρου και χρόνου)[20].
3) Ο μεγάλος Γερμανός μαθηματικός Ντάβιντ Χίλμπερτ προειδοποίησε ότι πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί με το να «απειρίζουμε» εγγενώς πεπερασμένες οντότητες, όπως υλικά (φυσικά) αντικείμενα ή ομάδες αντικειμένων, γιατί προκύπτουν άλυτα παράδοξα (όπως οι Εγκέφαλοι Μπόλτσμαν[21]). Αναφέρει σχετικά: «Ακριβώς όπως στις οριακές διαδικασίες του απειροστικού λογισμού, το άπειρο με την έννοια του απείρως μεγάλου και του απείρως μικρού αποδείχθηκε ότι ήταν απλώς ένα σχήμα λόγου, έτσι και εμείς πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι το άπειρο με την έννοια της άπειρης ολότητας, όπου το συναντάμε ακόμα να χρησιμοποιείται στις επαγωγικές μεθόδους, είναι μια ψευδαίσθηση… Το κύριο αποτέλεσμά μας είναι ότι το άπειρο δεν υπάρχει πουθενά στην πραγματικότητα. Ούτε υπάρχει στη φύση ούτε παρέχει μια νόμιμη βάση για τη λογική σκέψη…»[22].
Αν και σχεδόν όλα τα σύμπαντα που προκύπτουν είναι αδύνατο να δημιουργήσουν ζωή, ένα εξ αυτών έτυχε να έχει τις κατάλληλες συνθήκες για να συμβεί αυτό και βέβαια αποτελεί (εφόσον είμαστε εδώ και το μελετάμε) το δικό μας.
Ένα τουλάχιστον πρόβλημα είναι ότι οι παραπάνω θεωρίες δεν είναι διαψεύσιμες (άρα ούτε επιστημονικές κατά τον Καρλ Πόπερ[23]) αφού δεν υπάρχει καμία ελέγξιμη ή εμπειρική απόδειξη ότι οποιοδήποτε από αυτά τα άλλα σύμπαντα υφίστανται στην πραγματικότητα[24]. Ακόμα όμως και να υπάρχουν, αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι δεν υπάρχει Δημιουργός αφού και το Πολυσύμπαν απαιτεί μια εξήγηση στο ερώτημα «Γιατί υπάρχει κάτι;».
Όπως αναφέρει ο θεωρητικός φυσικός, κοσμολόγος και αστροβιολόγος, Πολ Ντέιβις[25]:
Οι εξηγήσεις για τα πολυσύμπαντα θυμίζουν θεολογικές συζητήσεις. Πράγματι, η επίκληση ενός άπειρου αόρατου σύμπαντος για να εξηγήσει τα ασυνήθιστα χαρακτηριστικά αυτού που βλέπουμε είναι εξίσου ad hoc[26] με την επίκληση ενός αόρατου Δημιουργού. Η θεωρία του πολυσύμπαντος μπορεί να είναι ντυμένη με επιστημονική γλώσσα, αλλά στην ουσία απαιτεί το ίδιο άλμα πίστης[27].
Ταυτόχρονα, η θεωρία του πολυσύμπαντος εξηγεί επίσης πάρα πολλά. Το να επικαλείσαι τα πάντα γενικά για να εξηγήσεις κάτι συγκεκριμένο δεν είναι στην πραγματικότητα καμία εξήγηση. Για έναν επιστήμονα, είναι εξίσου ανικανοποίητη με το να δηλώνει απλώς: «Ο Θεός το έκανε έτσι!».
Πρέπει να τονίσουμε ότι σε καθαρά λογικό επίπεδο οι απόψεις αυτές είναι εξίσου αποδεκτές, αφού όσο απίθανο φαίνεται προς το παρόν να αποδείξουμε την ύπαρξη του Πολυσύμπαντος τόσο απίθανο είναι να φανερώσουμε πειραματικά τον Θεό. Έτσι, η επιλογή ανάμεσά τους γίνεται μερικές φορές με κριτήρια που είναι μάλλον ψυχολογικά, ιστορικά, κοινωνικά, πολιτικά, κ.ά.
Αν και πολλοί επιστήμονες επιμένουν ότι η υπόθεση της ύπαρξης ενός Θεού Δημιουργού δεν είναι λογική, αυτό αποτελεί μια καθαρά προσωπική τους γνώμη που βρίσκεται στο ίδιο επίπεδο με τη γνώμη οποιουδήποτε άλλου ανθρώπου, γραμματισμένου ή μη.
Όπως το έθεσε σωστά ο φιλόσοφος Ρίτσαρντ Σουίνμπερν «το να υποθέσουμε ένα τρισεκατομμύριο τρισεκατομμύρια άλλα σύμπαντα, αντί για έναν Θεό, προκειμένου να εξηγήσουμε την τάξη του σύμπαντός μας, φαίνεται ότι είναι το αποκορύφωμα του παραλογισμού»[28].
Την ίδια εκπληκτική ακρίβεια στους φυσικούς νόμους ανακάλυψαν οι επιστήμονες και σε άλλους κλάδους εκτός της Κοσμολογίας, όπως, για παράδειγμα, στην ποσότητα πληροφορίας που περιέχεται στο DNA. Ο επιστήμονας Ρόμπερτ Γκαντζ (Robert Gange) εξηγεί ότι «270 εκατομμύρια από αυτά τα μόρια της πρωτεΐνης αιμοσφαιρίνης, με τον ακριβώς σωστό συνδυασμό, βρίσκονται σε καθένα από τα 30 τρισεκατομμύρια ερυθρά αιμοσφαίρια του σώματός σας. Συνέβη αυτό απλώς τυχαία; Μερικοί άνθρωποι έχουν αρκετή πίστη ώστε να πιστεύουν ότι συνέβη… Πού είναι όμως η απόδειξη ότι αυτό το σύστημα προέκυψε τυχαία; Δεν υπάρχει καμία!»[29].
Το συμπέρασμα για έναν Δημιουργό δεν αποτελεί άλλη μία εισαγωγή ενός «Θεού των κενών», ένα λάθος που στοίχισε στη Θεολογία το κύρος της, αλλά μια λογική απόρροια όσων μαθαίνουμε για τον υπέροχο κόσμο που μας περιβάλλει. Όπως είχε γράψει ο Γερμανός θεολόγος Ντίντριχ Μπονχέφερ: «...πόσο λάθος είναι να χρησιμοποιούμε τον Θεό ως κάλυμμα για την έλλειψη πληρότητας των γνώσεών μας; Εάν στην πραγματικότητα τα όρια της γνώσης συνεχώς διευρύνονται (και αυτή είναι αναπόφευκτη κατάσταση), τότε και ο Θεός απωθείται μαζί τους. Έτσι, βρίσκεται σε μια διαρκή υποχώρηση. Πρέπει να βρούμε τον Θεό σε όσα γνωρίζουμε, κι όχι σε όσα δεν γνωρίζουμε»[30].
Πράγματι, ο Θεός στη σύγχρονη επιστήμη φανερώνεται μέσω όσων ολοένα γνωρίζουμε. Δεν θα ήμουν, όμως, ειλικρινής σε αυτό το σημείο αν δεν ανέφερα και την πνευματική διάσταση της αναζήτησής Του.
Μερικές φορές λένε ότι ένας επιστήμονας δεν θα έπρεπε να ασχολείται με μεταφυσικά ζητήματα, αφού έτσι κηλιδώνει τον ρόλο του. Θεωρώ, όμως, ότι αυτή η άποψη είναι πολύ φτωχή και επιφανειακή. Συχνά μου αρέσει να χρησιμοποιώ το παρακάτω παράδειγμα για να εξηγήσω την άποψή μου...
Ανατομικά, το κάθε μάτι μας λειτουργεί δισδιάστατα. Με κλειστό το ένα μάτι δεν αντιλαμβανόμαστε το βάθος (δοκιμάστε, αν θέλετε, να ακουμπήσετε τις μύτες από δύο στυλό με το ένα μάτι κλειστό!). Το κάθε μάτι μας, λοιπόν, παίρνει από μία παραπλήσια εικόνα του κόσμου και ο εγκέφαλος μετατρέπει τη διαφορά μεταξύ τους σε βάθος.
Το ίδιο συμβαίνει με τη θρησκεία / φιλοσοφία και την επιστήμη. Με καθεμία ξεχωριστά βλέπουμε τον κόσμο. Δεν βλέπουμε, όμως, το βάθος της ζωής, το Νόημά της. Για να το πετύχουμε αυτό χρειάζονται και οι δύο. Αρκεί να μην αλληθωρίζουμε μπερδεύοντας τα όριά τους (όπως γίνεται συχνά). Όπως θα έλεγε και ο Βιτγκενστάιν, πρόκειται για διαφορετικά «γλωσσικά παιχνίδια».
Ύστερα από πολλά χρόνια αναζητήσεων σε όλες τις μεγάλες θρησκείες και παραδόσεις του κόσμου, αλλά και στις σύγχρονες φυσικές επιστήμες, διαπίστωσα ότι οι μονόφθαλμοι άνθρωποι (αυτοί που είναι «μόνο θρησκεία» ή «μόνο επιστήμη») βολεύονται ψυχολογικά. Η ζωή χωρίς αληθινό βάθος τονίζει το Εγώ μας και μας κάνει να αισθανόμαστε σπουδαίοι — είτε με τις διανοητικές, θεολογικές/φιλοσοφικές κατασκευές μας είτε με τις επιστημονικές κατακτήσεις μας.
Η επιστήμη μάς μαθαίνει να σκεφτόμαστε ΚΑΙ η θρησκεία να αγαπάμε. Χρειαζόμαστε το «ΚΑΙ» παρά το «Ή». Μόνο έτσι η βαθιά σκέψη ενώνεται με τη βαθιά αγάπη, το Εγώ παραχωρεί τη θέση του στο Εμείς και ο κόσμος φλέγεται από Νόημα.
Ο Ασημεόνογλου Παναγιώτης είναι φυσικός και συγγραφέας οκτώ βιβλίων, με πιο πρόσφατα τα βιβλία «Ο Θεός μέσα από τα μάτια ενός φυσικού», 24 γράμματα, 2024 και «Ξεκλειδώνοντας το μυστήριο του θανάτου, επιστημονικές μελέτες και μαρτυρίες ανθρώπων που βρέθηκαν στην άλλη μεριά», 24 γράμματα, 2025.
[1] Blaise Pascal, Στοχασμοί, σελ. 44, Πουρναράς, Α’ Ανατύπωση 1999.
[2] Antony Flew, There Is a God: How the World's Most Notorious Atheist Changed His Mind, σελ. 93, HarperOne, 2008.
[3] Ακτινοβολία, νετρίνα, κανονική ύλη, σκοτεινή ύλη, αντιύλη και σκοτεινή ενέργεια.
[4] Το καλύτερο σημερινό μοντέλο μας για το Σύμπαν αναφέρεται ως μοντέλο συμφωνίας (concordance model).
[5] Ned Wright's Cosmology Tutorial
https://www.astro.ucla.edu/~wright/cosmo_03.htm
[6] Ethan Siegel, The Universe Really Is Fine-Tuned, And Our Existence Is The Proof,
https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2019/12/19/the-universe-really-is-fine-tuned-and-our-existence-is-the-proof/
[7] https://reasons.org/explore/publications/articles/where-is-the-cosmic-density-fine-tuning
[8] Ενώ ο άνθρακας είναι το κεντρικό συστατικό πολλών μορίων της ζωής, η παρουσία του οξυγόνου στο Σύμπαν είναι επίσης σημαντική. Το οξυγόνο παίζει ζωτικό ρόλο σε πολλά βιολογικά μόρια και κυρίως στο νερό ή στον αναπνεύσιμο αέρα. Συνήθως, τα αστέρια στο Σύμπαν μας παράγουν δύο άτομα οξυγόνου για κάθε άτομο άνθρακα.
[9] Geraint F. Lewis and Luke A. Barnes, A Fortunate Universe, σελ. 118, Cambridge University Press, 2017.
[10] Eric Chaisson, “First Few Minutes”, Cosmic Evolution (website), Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics:
https://lweb.cfa.harvard.edu/~ejchaisson/cosmic_evolution/docs/fr_1/fr_1_part3.html
[11] https://physics.weber.edu/carroll/wonder/wonder_of_007.htm
[12] Geraint F. Lewis and Luke A. Barnes, A Fortunate Universe, σελ. 196, Cambridge University Press, 2017.
[13] Ο αριθμός γίνεται 10^10^124 με τον συνυπολογισμό της σκοτεινής ενέργειας. Δες υποσημείωση 2.54 σελ. 260, στο R. Penrose, Cycles of Time, The Bodley Head, 2010.
[14] Εντροπία: (α) το μέτρο τής ενέργειας που δεν είναι διαθέσιμη για να παράγει έργο σε ένα θερμοδυναμικό σύστημα, (β) το μέτρο αταξίας των μορίων σε ένα σύστημα, η οποία αυξάνεται όσο μεγαλώνει η κατάσταση αταξίας μέσα στο σύστημα (Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γ. Μπαμπινιώτη).
[15] R. Penrose, The road to Reality, p. 764, Vintage Books, London, 2005.
[16] https://www.scientificamerican.com/article/our-improbable-existence-is-no-evidence-for-a-multiverse
[17] Αν και η διαδικασία αυτή περιλαμβάνει πάντα κάποιου είδους αλληλεπίδραση, δεν περιορίζεται μόνο στις ανθρώπινες παρατηρήσεις και τα γεγονότα που παράγονται δεν χρειάζεται να έχουν καμία σχέση με τη ζωή ως τέτοια. Μια παρατήρηση θα μπορούσε να γίνει από έναν ειδικό ανιχνευτή, από ένα κομμάτι χαλαζία, από το σπάσιμο των συμμετριών στο πρώιμο σύμπαν ή ακόμη κι από ένα μοναχικό φωτόνιο μικροκυματικού υποβάθρου.
[18] Μια χαρακτηριστική αρχή της κβαντομηχανικής είναι η Αρχή της Αβεβαιότητας του Χάιζενμπεργκ, η οποία πήρε το όνομά της από τον πρωτοπόρο της κβαντομηχανικής και βραβευμένο με Νόμπελ Βέρνερ Χάιζενμπεργκ (1901-1976). Σύμφωνα με αυτήν, είναι εφικτό σε ένα πολύ μικρό κλάσμα του δευτερολέπτου να προκύψουν από το κενό υποατομικά σωματίδια τα οποία μετά εξαφανίζονται. Χρησιμοποιώντας αυτήν την Αρχή, καθώς και την παρατήρηση ότι το Σύμπαν έχει συνολική μηδενική ενέργεια (το ποσό της θετικής του ενέργειας με τη μορφή της ύλης ακυρώνεται ακριβώς από την αρνητική του ενέργεια με τη μορφή της βαρύτητας), κάποιοι επιστήμονες ισχυρίζονται ότι είναι εφικτό, χωρίς να ξέρουμε ακόμη τον ακριβή μηχανισμό, το σύμπαν να προέκυψε από το Τίποτε.
[19] Δες Arvind Borde, Alan Guth και Alexander Vilenkin, “Inflationary Spacetimes Are Not Past-complete”. Διαθέσιμο το άρθρο στο https://arxiv.org/pdf/gr-qc/0110012.pdf
[20] Stephen Hawking και Thomas Hertog, “A Smooth Exit from Eternal Inflation?”, Journal of High Energy Physics 147 (2018), https://link.springer.com/article/10.1007/JHEP04(2018)147. Επίσης “Taming the Multiverse: Stephen Hawking’s Final Theory about the Big Bang”, Research News, University of Cambridge, May 2, 2018, https://www.cam.ac.uk/research/news/taming-the-multiverse-stephen-hawkings-final-theory-about-the-big-bang
[21] Ο εγκέφαλος Μπόλτσμαν (που πήρε το όνομά του από τον Ludwig Boltzmann) είναι μια παράξενη πιθανή συνέπεια του αιώνιου πληθωρισμού και ενός άπειρου πολυσύμπαντος. Είναι ένας μοναδικός εγκέφαλος σε ένα κενό, με την ανάμνηση της ύπαρξής του στο σύμπαν μας, που δημιουργείται μέσω μιας αυθόρμητης θερμικής διακύμανσης.
[22] David Hilbert, On the Infinite, Philosophy of Mathematics, https://math.dartmouth.edu/~matc/Readers/HowManyAngels/Philosophy/Philosophy.html
[23] «Στον βαθμό που μια επιστημονική δήλωση μιλά για την πραγματικότητα, πρέπει να είναι διαψεύσιμη: και στον βαθμό που δεν είναι διαψεύσιμη, δεν μιλά για την πραγματικότητα» (Κ. Πόπερ).
[24] Υπάρχουν υποθέσεις για επαλήθευση όπως axis of evil, blue Dot in CMB, Dark flow και άλλες ασυμμετρίες στο σύμπαν, που θα μπορούσαν να είναι ενδείξεις για αλληλεπίδραση με άλλο σύμπαν.
[25] https://www.nytimes.com/2003/04/12/opinion/a-brief-history-of-the-multiverse.html
[26] Προσθήκη εξωτερικής υπόθεσης προς μια θεωρία για να τη σώσει από τη διάψευσή της.
[27] Όπως γράφει ο φιλόσοφος Χρήστος Γιανναράς «Ο κόσμος ως προϊόν τυχαιότητας, είναι μια πρόταση αντιφατική: Προτείνει ως ερμηνεία το ανερμήνευτο, εκδέχεται το μη-νόημα ως νόημα» (Μετά-Νεωτερική Μετά-Φυσική, σελ. 108, Δόμος, 2005).
[28] Richard Swinburne, Is there a God?, σελ. 68, Oxford University Press, 1996.
[29] Robert Gange, Origins and Destiny, σελ. 73, Word, 1986.
[30] Dietrich Bonhoeffer, Letters and papers from Prison, σελ. 311, Touchstone, 1997.
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα ("Σύνθεση με περιστέρι", 1997) είναι έργο του Χρήστου Γαρουφαλή.
