Ο Οδυσσέας, ο «νταγκλαράς» και τα πλήθη στα «Ηλύσια»
Είμαι «παλιός» οπαδός του Οδυσσέα στο σινεμά. Παρασυρμένος από τις διηγήσεις του πατέρα μου, είδα στην τηλεόραση πια, τη δεκαετία του 1970 την ταινία Ulysses (1954) που χάλασε κόσμο σε Ευρώπη και Αμερική.
Είναι το έργο του σκηνοθέτη Μάριο Καμερίνι με τον Κερκ Ντάγκλας στο ρόλο του Οδυσσέα και την Σιλβάνα Μάνγκανο ως Πηνελόπη.
Με το αλάνθαστο κριτήριο του χρόνου, πρέπει να είναι η σημαντικότερη πριν τον Νόλαν κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας.
Βάλτε τώρα και την εικόνα του πλήθους έξω από το σινεμά που μου μετέφερε ο πατέρας μου αλλά και την πεποίθησή του ότι η χρυσή εποχή του σινεμά (από πλευράς filmgoing) στη Θεσσαλονίκη ήταν η τριετία 1955-58 μαζί με την άλλη εικόνα του με τον συνωστισμό στα «Ηλύσια για την «Λατέρνα, Φτώχεια και Φιλότιμο» το 1955, για να καταλάβετε την εμμονή μου. Η ταινία Ulysses (1954) γυρίστηκε σε αρκετές φυσικές τοποθεσίες της Μεσογείου και αποτέλεσε μία από τις πρώτες μεγάλες διεθνείς παραγωγές που έφεραν τον Όμηρο στη μεγάλη οθόνη. Ο Κερκ Ντάγκλας –για τον οποίο ο Άρης Γεωργίου έκαμε μια αριστουργηματική παρατήρηση πως το όνομά του ακούγε και λίγο σαν «νταγκλαράς»– θεωρούσε τον Οδυσσέα έναν από τους πιο σύνθετους ρόλους της καριέρας του, επειδή έπρεπε να αποδώσει όχι μόνο τον πολεμιστή αλλά και τον ευφυή, ευάλωτο και πολυμήχανο άνθρωπο που περιγράφει ο Όμηρος. Η εμμονή μου συνεχίστηκε και με μια ταινία που χωρίς να αφηγείται ευθέως το έπος τιμά την αξία του ταξιδιού και της επιστροφής. Είναι το «2001: A Space Odyssey» του Stanley Kubrick.
Τον Όμηρο θα τον σέβεστε
Έσπευσα από τους πρώτους, πηγαίνοντας στον θερινό κινηματογράφο του Πανοράματος να δω το «αριστούργημα από κάθε άποψη», όπως έγραψαν έγκριτοι κριτικοί σε εμβληματικά ΜΜΕ, σαν τα Guardian, Independent, Telegraph, New York Times.
Η «Οδύσσεια» του Νόλαν με πρωταγωνιστές τους Ματ Ντέιμον, Αν Χάθαγουεϊ και Τομ Χόλαντ, έξω πάει καλά και κερδίζει σχεδόν καθολική αναγνώριση.
Αλλά δεν γιορτάζουν όλοι. Από τις επιλογές καστ μέχρι την απεικόνιση της ελληνικής μυθολογίας, και την «έλλειψη σεβασμού» η ταινία έχει προκαλέσει διεθνώς –πέρα από τις αναμενόμενες στην Ελλάδα που είναι και πιο έντονες– πολλές συζητήσεις και επικρίσεις στο διαδίκτυο. Είναι δύσκολο να αναλύσεις τη διαμάχη και να εξηγήσεις γιατί τόσοι πολλοί άνθρωποι μιλούν γι’ αυτήν. Αν και δεν ενδιαφέρει η άποψη μου, βγαίνοντας από τη σκοτεινή αίθουσα ένιωσα πως αυτό που επεσήμανε μεγάλη μερίδα των κριτικών ότι ο Νόλαν «δεν μεταφέρει απλώς τον Όμηρο στη μεγάλη οθόνη αλλά «μετατρέπει» την Οδύσσεια σε έναν βαθιά ανθρώπινο στοχασμό πάνω στο τραύμα του πολέμου, την ενοχή και την λαχτάρα για επιστροφή στην πατρίδα», υπάρχει διάχυτο στην ταινία.
Ο Οδυσσέας, χωρίς να μονοπωλεί, βρίσκεται πάντως στο επίκεντρο της αφήγησης και αφήνει την αίσθηση πως η μοίρα του εξαρτάται διαρκώς από γυναικείες μορφές. Θεές, σύζυγος, μάγισσες, θνητές δεν είναι είναι απλοί και δευτερεύοντες χαρακτήρες αλλά πραγματικοί μοχλοί της δράσης.
Από την Αθηνά μεγάλη προστάτιδα του Οδυσσέα, την Καλυψώ που τον κρατά καθηλωμένο για χρόνια, προσφέροντάς του ακόμη και την αθανασία, την Κίρκη που μεταμορφώνει τους συντρόφους του σε γουρούνια, τις Σειρήνες που ενσαρκώνουν τη σαγήνη της γνώσης και της επιθυμίας, τη Ναυσικά που αποτελεί το σημείο καμπής που επιτρέπει στον εξαντλημένο ήρωα να συνεχίσει το ταξίδι του προς την πατρίδα, μέχρι την Πηνελόπη και την ωραία Ελένη ακόμα και το μάτι του πιο ανυποψίαστου θεατή βλέπει πως είναι ...πολλές οι «συμπτώσεις». Ένα άλλο που σκεφτόμουν ήταν το πόσο αναζωπυρώθηκε διεθνώς το ενδιαφέρον για τον Όμηρο και το έργο του. Ενδείξεις υπάρχουν πως οι πωλήσεις των βιβλίων της «Οδύσσειας» και της «Ιλιάδας» αυξήθηκαν ήδη στη χώρα μας.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, σύμφωνα με στοιχεία του Publishers Weekly, οι συνολικές πωλήσεις των εκδόσεων της Οδύσσειας ήταν ήδη αυξημένες κατά 42% το 2025 (μετά την ανακοίνωση της ταινίας), ενώ το 2026 καταγράφεται νέα άνοδος.
Στοιχεία υπάρχουν ήδη στο BBC
Μερικοί από αυτούς που είδαν την ταινία έχουν ήδη «ιντριγκαριστεί» ή εμπνευστεί για να επιστρέψουν στην πηγή, με τις πωλήσεις έντυπων εκδόσεων να αυξάνονται κατά 700% στο Ηνωμένο Βασίλειο την περασμένη εβδομάδα σε σύγκριση με την ίδια περίοδο το 2025.
Οι ηχητικές εκδοχές που διαβάστηκαν, είναι τώρα στο top 10 των ηχητικών βιβλίων του Spotify UK, ενώ αντίστοιχες στις ΗΠΑ έχουν εισέλθει στο αντίστοιχο chart στις ΗΠΑ.
Το «στοίχημα» του Κρίστοφερ Νόλαν ίσως είναι η περίπλοκη σκηνοθετική αλλά και ουσιαστικής διαχείρισης της μεταπολεμικής απογοήτευσης-συντριβής.
Πολλοί στρατιώτες επιστρέφουν σπίτι τους άλλοι όμως όχι. Το που και πως θα τιμήσουν τους νεκρούς τους αυτοί που έμειναν και πως θα αντιμετωπίσουν τη διαταραχή μετατραυματικού στρες είναι η μεγάλη ερώτηση και αγωνία. Η επιστροφή στην προπολεμική κατάσταση συναισθηματικά ή πνευματικά μπορεί να διαρκέσει χρόνια ή δεκαετίες και μπορεί να μην συμβεί ποτέ.
Η ταινία τελικά είναι «επική» και στο εύρος και στη φιλοδοξία της και στις διαφωνίες που γεννά. Φεύγοντας, άκουσα σε ένα πηγαδάκι μια παρέα που έψαχνε τα «πως» και τα «γιατί» του σκηνοθέτη για την ταινία. Παλιά γνωστή εικόνα και από το φεστιβάλ, άλλωστε. Περνώντας προς την έξοδο, ώριμης ηλικίας, κύριος πέταξε: «Τον Όμηρο θα τον σέβεστε...»
Δημοσιεύτηκε 25/7 στην εφημερίδα «Θεσσαλονίκη»
