Στα είκοσί μου χρόνια, το κάπως μακρινό 1999, δευτεροετής φοιτητής της Νομικής, βρισκόμουν σε μια μετεφηβική αναζήτηση και εσωτερικό αναβρασμό. Διχασμένος ανάμεσα στη λογοτεχνία και τα νομικά, τον αναρχισμό και την Εκκλησία, τους κοινωνικούς αγώνες στο δρόμο και τον αναχωρητισμό. Εκείνη την εποχή κάποιος καλός φίλος μού χάρισε καμιά εικοσαριά τεύχη του θεολογικού περιοδικού Σύναξη, ανοίγοντας έτσι έναν θαυμαστό και πρωτόγνωρο κόσμο για μένα.
Στο πρώτο τεύχος της Σύναξης που αγόρασα εκείνη τη χρονιά ενθουσιασμένος, το τεύχος 70 (Απρίλιος-Ιούνιος) «Αφιέρωμα Λογοτεχνία», διάβασα για πρώτη φορά Νίκο Καρούζο. «Τα δεσμά της ελευθερίας–Εσωτερικές Σημειώσεις». Εκεί συνάντησα τις φράσεις:
«Ο ποιητής είναι σαλός. Ο ποιηματογράφος είναι σαλός. Ο πρώτος είναι θέαμα της θεότητας. Ο δεύτερος είναι θεατής της θεότητας».
«Ο ποιητής ολάκερος μπαίνει στα προβλήματα, ο ποιηματογράφος περνά πλάι απ’ τα προβλήματα. Γι’ αυτό διατυπώθηκε μια μέρα ο καημός: «Έχετε την ιδέα πως κάνετε ποίηση, όταν το αίμα σας είναι καλά σιγουρεμένο στις φλέβες;»…»
«Ο ποιητής έχει πάντα μες στην ψυχή του την ευλάβεια, ενώ οι ευλαβείς δεν έχουν πάντα μες στην ψυχή τους της ποίηση».
Η γνωριμία αυτή ήταν η αφετηρία της μεγάλης μου αγάπης και της ενασχόλησης με τη ζωή και το έργο του ποιητή, που παραμένει αμείωτη ως σήμερα. Το γεγονός δε, ότι τον συνάντησα στις σελίδες ενός θεολογικού περιοδικού, έναν φιλόξενο χώρο όπου συχνά συναντάται η θεολογία με τις τέχνες και τον σύγχρονο πολιτισμό, δεν ήταν χωρίς σημασία για την ενασχόλησή μου αυτή.
Με ενδιέφερε η διαμόρφωση της σκέψης και της ποιητικής στο έργο του Καρούζου, ιδίως στα ζητήματα της μεταφυσικής, του ιερού και της θρησκευτικότητας. Κυρίως, οι αναφορές και η σχέση του με την ορθόδοξη χριστιανική πνευματικότητα. Μελετώντας το έργο του, ποιητικό και δοκιμιακό, στάθηκα σε ένα μικρό βιβλιαράκι, ανάτυπο της μοναδικής διάλεξης που έδωσε στη ζωή του το 1966. Ο τίτλος χαρακτηριστικός: «Μεταφυσικές εντυπώσεις από τη ζωή ως το θέατρο».
Αν και εξαντλημένο από τη δεκαετία του ‘90, όπου και η δεύτερη έκδοσή του από τις εκδόσεις Ίκαρος που φιλοξενούν πλέον το σύνολο του έργου του, κατάφερα μετά από πολύ κόπο -και με τρόπο, αληθινά «μεταφυσικό»- να βρω ένα αντίτυπο. Μελετώντας το συνειδητοποίησα πως αποτελούσε ένα κείμενο κομβικό όπου αποτυπωνόταν η σκέψη του Καρούζου για τη μεταφυσική, τη γλώσσα και την ποίηση. Αν και στην πορεία της σκέψης του υπήρξαν σίγουρα μετατοπίσεις και ωριμάνσεις στις επόμενες δεκαετίες, θεώρησα πως αυτό το κείμενο της δεκαετίας του ‘60 αποτελούσε τον πυρήνα τους.
Η θαυμαστή αυτή δεκαετία στην Ελλάδα, τόσο στο χώρο της τέχνης και του πολιτισμού, όσο και στο χώρο της θεολογίας, όπου άνθισε αυτό που περιγράφεται σήμερα ως «αναγέννηση του ‘60», όρισε και το ευρύτερο πεδίο της μελέτης μου. Ο Καρούζος την εποχή εκείνη βρίσκεται στην πρώτη περίοδο του ώριμου έργου του, ήδη από την συγκεντρωτική έκδοση των πρώτων ποιημάτων του το 1961. Έχει προηγηθεί τη δεκαετία του ‘50 μια μεταστροφή του προς τον Χριστό και την ορθόδοξη παράδοση.
Είναι ήδη αναγνωρισμένος ως ελπιδοφόρος ποιητής, και ειδικά στον χριστιανικό χώρο απολαμβάνει το θαυμασμό και την αποδοχή. Δεν είναι έτσι αδικαιολόγητο ότι ποιήματα και άρθρα του δημοσιεύονται τακτικά στα σημαντικότερα περιοδικά χριστιανικού προβληματισμού της εποχής, την Ευθύνη ‒και αργότερα το Χριστιανικό Συμπόσιο‒ του Κώστα Τσιρόπουλου και το πρωτοποριακό για την εποχή περιοδικό Σύνορο. Περιοδικά, που στάθηκαν ένα πραγματικό σύνορο και σημείο συνάντησης μεταξύ θεολογίας και ποίησης, αλλά και γενικότερα των τεχνών και του πολιτισμού με την χριστιανική πνευματικότητα.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο προσπάθησα να μελετήσω το κείμενο της διάλεξης και αφετέρου να διερευνήσω τις σχέσεις του Καρούζου με τον ευρύτερο θεολογικό κύκλο της εποχής εκείνης. Πέραν από τη διατύπωση του ποιητικού του credo σε σχέση με τη γλώσσα, τη μεταφυσική και τη θρησκευτικότητα, υπήρξε και ένας δεύτερος πυρήνας, ένα δεύτερο σημείο σύνδεσης του κειμένου με τον ευρύτερο αυτό χώρο. Ήταν έκπληξη και για μένα όταν πρωτοδιάβασα στη διάλεξη την αναφορά του Καρούζου σε έναν κεντρικό πρωταγωνιστή της θεολογικής αναγέννησης της εποχής, τον Δημήτρη Κουτρουμπή. Αν και δεν αναφέρεται ονομαστικά, ο «ερημίτης της Βουλιαγμένης» άσκησε μια ισχυρή εντύπωση στον ποιητή, που αποτυπώθηκε στα γραφόμενά του. Είχα έτσι ένα δεύτερο σημείο σύνδεσης και αναφοράς, κυρίως για την συνεργασία του με τον περιοδικό Σύνορο, ψυχή του οποίου ήταν ο Κουτρουμπής.
Παράλληλα λοιπόν με την μελέτη και την ανάλυση του κειμένου της διάλεξης ως κέντρο, προσπάθησα σε επάλληλους κύκλους, αφενός να χαρτογραφήσω την παρουσία της μεταφυσικής ‒ειδικότερα της ορθόδοξης πνευματικής παράδοσης‒ στα νεανικά και πρώιμα χρόνια του ποιητή, όπως αυτή παρουσιάζεται στο έργο αλλά και στις προσωπικές του σχέσεις με σημαίνοντα πρόσωπα του θεολογικού χώρου, όπως ο Φώτης Κόντογλου. Υπό το ίδιο πρίσμα της χριστιανικής πνευματικότητας, στο δεύτερο μέρος, θέλησα να σκιαγραφήσω τις ιδέες που διατυπώνει στη διάλεξη και σε παραπλήσια κείμενά του της εποχής, ενώ στο τρίτο μέρος, επιχείρησα να ιχνογραφήσω την εξέλιξη της σκέψης του περί μεταφυσικής τις δύο τελευταίες δεκαετίες της ζωής του. Επιδόθηκα ουσιαστικά σε μια ανθολόγηση βασιζόμενος αποκλειστικά στα λεγόμενα και τα γραφόμενα του, περιοριζόμενος ως επί το πλείστον στα πεζά κείμενα και στις συνεντεύξεις του.
Κατά τη διάρκεια της έρευνας και της μελέτης του υλικού, εκδόθηκε ένα σημαντικό βιβλίο για τον Καρούζο: το Χερουβείμ Αρουραίος. Ο ποιητής Νίκος Καρούζος (1926-1990), με εισαγωγή και ανθολόγηση του έργου του από τον ποιητή Γιάννη Πατίλη. Κεντρική θέση του βιβλίου ήταν η άποψη του Πατίλη πως ο Καρούζος είναι «ο μοναδικός Έλληνας χριστοκεντρικός ή –καλύτερα– χριστοκεντρικά προσανατολισμένος ποιητής που μεταφέρει την ασύλληπτη καινότητα/κενότητα του ονόματος του Ιησού από το θεματικό περιεχόμενο της ποίησης στον πυρήνα της ίδιας της γλωσσικής ποιητικής έκφρασης και λειτουργίας». Όπως χαρακτηριστικά διατυπώνει ο Πατίλης:
«Ἡ ὀντολογία τοῦ Καρούζου δὲν συνδέεται τόσο μὲ τοὺς προσωκρατικοὺς στοχαστὲς ὅσο μὲ τὴν ὀντολογία ποὺ προϋποθέτει ἡ πνευματικὴ κατανόηση τοῦ «σημείου-Χριστός» τῆς ὀρθοδόξου παραδόσεως (δευτερευόντως καὶ παραλλήλως, γιὰ ἕνα διάστημα, καὶ τῆς βουδιστικῆς πνευματικῆς παραδόσεως καὶ τοῦ ἰαπωνικοῦ ζέν): πρόκειται δηλαδὴ πρωτίστως γιὰ μιὰ μεταφυσικὴ ὀντολογία καὶ ὄχι γιὰ μιὰ φυσικὴ/κοσμολογικὴ ὅσο καὶ ἂν δὲν λείπουν τὰ πνευματικὰ ἀνοίγματά του σ’ αὐτήν».
Συμφωνώ απολύτως, τόσο με τη διατύπωση όσο και με την επιχειρηματολογία που αναπτύσσει ο Πατίλης και παραπέμπω ένθερμα στο βιβλίο αυτό, όπου πέραν της κατατοπιστικής εισαγωγής συνοδεύεται και από μια εύστοχη και αντιπροσωπευτική ανθολόγηση ποιημάτων αλλά και πεζών του Καρούζου.
Για να προλάβω τυχόν παρανοήσεις και μονομερείς αναγνώσεις της δικής μου δουλειάς, θέλω να ξεκαθαρίσω πως δεν είναι πρόθεσή μου να υποστηρίξω πως ο Καρούζος ήταν χριστιανός, ως άνθρωπος και κυρίως ως ποιητής. Ο Θεός γνωρίζει την ενδιάθετη στάση του κάθε ανθρώπου απέναντί του. Οι άνθρωποι απλά βασιζόμαστε και ερμηνεύουμε, με επιτυχία ή όχι, τις εξωτερικές εκδηλώσεις μας σχετικά με το ζήτημα της πίστης. Το έργο του Καρούζο έχει αναμφισβήτητα βαθιές ρίζες, ανάμεσα σε άλλες, και στην ορθόδοξη πνευματικότητα. Χρησιμοποιεί ρητά και συχνά, όπως ο ίδιος ομολογεί θρησκευτικά σύμβολά της, ως «ποιητικές ελευθερίες». Έστω κι αν δεχτούμε ότι τα υιοθετεί ως σύμβολα μιας παράδοσης κι όχι μιας πίστης που συμμερίζεται.
Δεν θα μπορούσα να μην αναφέρω σχετικά και μια παραπλήσια εργασία του φίλου συγγραφέα Κυριάκου Μαργαρίτη, το Ύψιστο σκουλήκι. Η αγωνία του Νίκου Καρούζου. Σ’ αυτό το ποιητικό κατ’ ουσίαν δοκίμιο, ο Μαργαρίτης, με όχημα το στίχο του Καρούζου «Εμένα το μυαλό μου είναι γιαπωνέζικο», τιτλοφορεί τα τρία κεφάλαια του βιβλίου του με δάνεια από την παράδοση του Βουδισμού Ζεν. Επιχειρεί ένα παράλληλο εγχείρημα, τη διατύπωση του οποίου υιοθετώ και προσυπογράφω:
«Στο παρόν δοκίμιο θα επιχειρήσω να δείξω πώς ο Νίκος Καρούζος κατοίκησε ποιητικά την ενότητα, πώς έζησε μέσα στην ατμόσφαιρα της Εκκλησίας, επιτελώντας τον αόρατο πόλεμο ακόμα (ή ειδικά) όταν αποκήρυσσε την πίστη στον Χριστό. Με άλλα λόγια: δε με απασχολεί ο ‘χριστιανός’ Καρούζος, αλλά η σχέση του με την Εκκλησία και την πνευματική της παράδοση. Ποια είναι αυτή η σχέση, ελπίζω να διαφανεί στην πορεία. Δεν έχω, πάντως σκοπό να τον ‘εκχριστιανίσω’ με το ζόρι».
Τέλος, θέλω να ευχαριστήσω όλους τους φίλους που συμπαραστάθηκαν και βοήθησαν για την ολοκλήρωση αυτής της εργασίας και ειδικότερα, τον αδελφικό φίλο και συνεργάτη στην πολύχρονη έρευνα γύρω από τον Καρούζο, Χρήστο Νάτση. Θερμές ευχαριστίες για την συνδρομή και τις πληροφορίες στον κ. Αλέξη Γ.Κ.Σαββίδη. Ιδιαίτερη ευχαριστία και ευγνωμοσύνη οφείλω στον κ. Δημήτρη Μαυρόπουλο. Ευχαριστία πρωτίστως για την μακρόχρονη προσφορά του στη θεολογία της Εκκλησίας μας αλλά και ευρύτερα στα γράμματά μας. Είμαι ένας από τους μαθητές των θεολογικών έργων και λόγων του και με τιμά αφάνταστα η εμπιστοσύνη του να συμπεριλάβει το παρόν βιβλίο στις εκδόσεις του αγαπημένου και ιστορικού Δόμου.
Νίκος Καρούζος: Εντυπώσεις μεταφυσικής, σελ 7-13, Εκδότης: ΔΟΜΟΣ, Παναγιώτης Χαχής
