Ἡ νεωτερικότητα ἔχει ἀναλυθεῖ μὲ πολλοὺς τρόπους. Ἔχει περιγραφεῖ ὡς ἐπιστημονικὴ πρόοδος, ὡς πολιτικὴ χειραφέτηση, ὡς ἐπέκταση τῶν ἀγορῶν, ὡς μεταβολὴ στὴ γνώση καὶ στὴν ἐξουσία. Καὶ ὅμως, μέσα σὲ αὐτὴν τὴν πολλαπλότητα ἀναγνώσεων, παραμένει ἡ κεντρικὴ δυσκολία νὰ ἐντοπισθεῖ τὸ κέντρο τοῦ φαινομένου.
Τί εἶναι ἐκεῖνο ποὺ ἡ νεωτερικότητα ἐκφράζει ἑνιαία;
Παρὰ τὴν πληθώρα φωνῶν, ἀπουσιάζει σχεδὸν ὁλοκληρωτικά μία προσέγγιση ποὺ νὰ ἐπιχειρεῖ νὰ ὁρίσει τὸ φαινόμενο ἀπὸ τὴν πλευρὰ τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ βιώματος. Δὲν πρόκειται γιὰ ἠθικὴ κριτικὴ οὔτε γιὰ ἀπόρριψη. Πρόκειται γιὰ ἕνα ἁπλὸ ἐρώτημα:
Τί εἶναι ἡ νεωτερικότητα ὅταν ἰδωθεῖ ὑπὸ τὸ πρίσμα τῆς Ἐκκλησίας;
Θεὸς φυλάξοι, δὲν ἀξιοῦμε νὰ καταστήσουμε ἑαυτοὺς ἐκφραστὲς τῆς Ἐκκλησίας. Ἐπισημαίνεται ὅμως ἡ ἀπουσία∙ ὅτι τὸ φαινόμενο ἔχει περιγραφεῖ ἐκτενῶς, ἀλλὰ χωρὶς νὰ ἔχει διατυπωθεῖ μὲ ὅρους ποὺ νὰ ἀναγνωρίζονται ἀπὸ τὴν ἐκκλησιαστικὴ συνείδηση.
Ἐὰν, λοιπόν, ἀναζητήσουμε τὸ κέντρο, ἡ νεωτερικότητα μπορεῖ νὰ ἰδωθεῖ ὡς μία μετατόπιση ὄχι ἁπλῶς θεσμικὴ ἢ πολιτισμική, ἀλλὰ ὀντολογική.
Στὴν ἀρχαία Ἑλληνικὴ φιλοσοφία, ὁ κόσμος νοεῖται ὡς ἔλλογος. Ἡ ἀναζήτηση τοῦ Λόγου ἀποτελεῖ τὸ κέντρο τῆς ἐρμηνείας τοῦ ὄντος. Δὲν πρόκειται ἀκόμη γιὰ προσωπικὴ ἀποκάλυψη, ἀλλὰ γιὰ μία βαθιὰ ἐννόηση ὅτι ἡ πραγματικότητα δὲν εἶναι χαοτική, ἀλλὰ ἔχει νόημα καὶ τάξη.
Στὴ Χριστιανικὴ Ρωμαϊκὴ οἰκουμένη, ὁ Λόγος δὲν παραμένει ἔννοια. Γίνεται πρόσωπο. Ὁ ἔνσαρκος Λόγος συγκροτεῖ τὸ κέντρο τῆς οἰκουμένης. Ἡ ἑνότητα τοῦ κόσμου δὲν ἑδράζεται πλέον σὲ μία ἀφηρημένη ἀρχή, ἀλλὰ σὲ μία προσωπικὴ παρουσία ποὺ ἑνοποιεῖ τὰ πάντα.
Ἐκεῖ ἡ οἰκονομία, ἡ πολιτική καὶ ἡ κοινωνία ἐντάσσονται σὲ μία ἑνότητα ποὺ δὲν εἶναι λειτουργική, ἀλλὰ ὀντολογική.
Ἡ νεωτερικότητα σηματοδοτεῖ ἀκριβῶς τὴν ἀπομάκρυνση ἀπὸ αὐτὸ τὸ κέντρο. Καὶ ἡ ἀπομάκρυνση αὐτὴ δὲν γίνεται ἐν ἀγνοίᾳ. Γίνεται ἀφοῦ ὁ Λόγος ἔχει γνωρισθεῖ.
Ἡ Δύση δὲν ἀγνοεῖ τὸν Λόγο. Τὸν ἔζησε. Καὶ ἀκριβῶς γι’ αὐτὸ, ἡ μετατόπιση ποὺ ἐπιτελεῖται δὲν εἶναι ἁπλῶς λήθη, ἀλλὰ ἔμπρακτη ἀπομάκρυνση.
Ἐδῶ ἀναδύεται ὁ Μαμωνᾶς.
Ὁ Μαμωνᾶς δὲν εἶναι ἁπλῶς ἡ φιλαργυρία. Εἶναι ἕνας ἄλλος τρόπος συγκρότησης τοῦ κόσμου. Ἐκεῖ ὅπου τὸ κέντρο δὲν εἶναι πλέον ὁ ἔνσαρκος Λόγος, ἀλλὰ ἡ κατοχὴ τοῦ παρόντος κόσμου, ἡ ἐπικυριαρχία ἐπὶ τοῦ αἰῶνος τούτου, καὶ ἡ συσσώρευση. Ἡ ἀξία δὲν ἀναφέρεται σὲ πρόσωπο, ἀλλὰ σὲ ποσότητα.
Ἐδῶ ἡ διάκριση παύει νὰ εἶναι θεωρητική.
«Οὐδεὶς δύναται δυσὶ κυρίοις δουλεύειν… οὐ δύνασθε Θεῷ δουλεύειν καὶ μαμωνᾷ». (Κατά Ματθαῖον Ευαγγέλιον 6,24)
Δὲν πρόκειται γιὰ ἠθικὴ προτροπή, ἀλλὰ γιὰ ἀποκάλυψη δύο ἀσυμβίβαστων τρόπων συγκρότησης τοῦ κόσμου.
Ὁ Λόγος καὶ ὁ Μαμωνᾶς δὲν συνυπάρχουν ὡς ἐπιλογές. Ἀντιστοιχοῦν σὲ διαφορετικὰ κέντρα.
Τὸ χρήμα, μέσα σὲ αὐτὴν τὴ μετατόπιση, παύει νὰ εἶναι μέσο καὶ γίνεται σύστημα. Ἡ πραγματικότητα δὲν συγκροτεῖται πλέον γύρω ἀπὸ ἕνα κέντρο, ἀλλὰ μέσα ἀπὸ ροὲς καὶ δίκτυα ποὺ λειτουργοῦν αὐτοαναφορικά. Ἀναπτύσσονται οἰκονομικὲς θεωρίες καὶ ἐπάνω σὲ αὐτὲς ἑδράζονται ἰδεολογίες ποὺ ἐπιχειροῦν νὰ ἑρμηνεύσουν καὶ νὰ νομιμοποιήσουν τὴ νέα αὐτὴ δομή.
Ἕνα μέρος τῶν συγκρούσεων ποὺ βλέπουμε στὴ νεωτερική περίοδο, ἀλλὰ καὶ σήμερα —καὶ ἰδίως ἐκεῖνες ποὺ ἀφοροῦν τὴ σχέση κρατικῆς ἐξουσίας καὶ χρηματοπιστωτικοῦ συστήματος, καθὼς καὶ τὴ σύγκρουση κοσμοσυστημάτων— ἀποτελεῖ τὴ μορφὴ μὲ τὴν ὁποία ἐκφράζεται ἡ μετατόπιση αὐτή. Δὲν πρόκειται μόνο γιὰ σύγκρουση συμφερόντων.
Εἶναι ἡ ἐκδήλωση μιᾶς βαθύτερης ἀλλαγῆς ἀπὸ τὸν κόσμο ποὺ συγκροτεῖται γύρω ἀπὸ τὸν Λόγο στὸν κόσμο ποὺ συγκροτεῖται γύρω ἀπὸ τὸν Μαμωνᾶ.
Καὶ γι’ αὐτὸ τὸ ἐρώτημα τῆς ἐποχῆς δὲν εἶναι μόνο πολιτικὸ ἢ οἰκονομικό.
Εἶναι ὀντολογικό:
ποῖο θὰ εἶναι τὸ κέντρο τοῦ κόσμου.
Ο ζωγραφικός πίνακας που συμπληρώνει τη σελίδα είναι έργο της Brigitte Πολέμη.