Ο Laodan, ένας πολύ σημαντικός Κινέζος στοχαστής και καλλιτέχνης-γνώστης της δυτικής επιστημολογίας και φιλοσοφίας και μετέχων της ταοϊστικης και κομφουκιανής παράδοσης- ανάρτησε εσχάτως ένα ηλεκτρονικό του βιβλίο με τίτλο: «Θεμέλια του μεταολισμού.Τα αξιώματα της ολότητας» Το βιβλίο αυτό είναι το πιο πρόσφατο μιας σειράς που τιτλοφορείται: «Η μετάβαση από την δυτική νεωτερικότητα στην μετανεωτερικότητα». Τα έργα του Laodan βρίσκονται στην ηλεκτρονική διεύθυνση: Laodan.blogspot.com.
Αν τα προηγούμενα βιβλία της σειράς επιχειρούσαν μια διάγνωση της πολιτισμικής νόσου που κατατρύχει την νεωτερικότητα ,το παρόν ηλεκτρονικό πόνημα καταθέτει μια «συνταγή» και ένα «αντίδοτο» για την αντιμετώπισή της. Τα περιεχόμενα του βιβλίου είναι τα εξής:
α. Έξι αξιώματα που προκύπτουν από την παραδοσιακή ολιστική σοφία της ανθρωπότητας
β. Μία παράθεση των διαφορών μεταξύ της ατομικιστικής και της ολιστικής θεμελίωσης.
γ. Το πλαίσιο των τριών επίπεδων του μεταολισμού. Η μετάβαση από τα αξιώματα σε εφαρμοσμένα μοντέλα μαθηματικής εμπνεύσεως.
δ. Επαλήθευση της ολιστικής λογικής μέσω των χαρακτηριστικών της συλλογικής ζωής των Kogi της Κολομβίας, της κινεζικής παράδοσης και της θεωρίας των συστημάτων.
ε. Μία πρώτη ματιά στους πυλώνες της μετανεωτερικότητας στο πεδίο της οικονομίας, της διακυβέρνησης, της τεχνολογίας και της επανϊεροποίησης της γνώσης.
Θα σταθούμε ιδίως στα δυο πρώτα και το τελευταίο από τα περιεχόμενα του βιβλίου επιχειρώντας μια ελλειπτική βιβλιοπαρουσίασή του. Αρχίζουμε με την παράθεση των έξι αξιωμάτων του ολισμού, των διαφορών τους από τα αντίστοιχα αξιώματα του ατομικισμού και των πρακτικών επιπτώσεων των ολιστικών αξιωμάτων.
1.Το αξίωμα της διασύνδεσης.
Όλα τα φαινόμενα υφίστανται ως διασυνδεδεμένοι κόμβοι ενός πεδίου σχέσεων. Κανένα φαινόμενο δεν είναι θεμελιωδώς ανεξάρτητο.
Στο ολιστικό αυτό αξίωμα αντιπαρατίθεται το ατομικιστικό αξίωμα του διαχωρισμού. Κατ’ αυτό η πραγματικότητα απαρτίζεται θεμελιωδώς από ξέχωρες και ανεξάρτητες οντότητες (υποατομικά σωματίδια, άτομα, πρόσωπα, έθνη-κράτη).
Σύμφωνα με το πρώτο ολιστικό αξίωμα η γνωστική διαδικασία είναι σχεσιακή, συσχετισμένη με τα συμφραζόμενα.
2.Το αξίωμα των συμπληρωματικών πολικοτήτων.
Όλες οι διαδικασίες προωθούνται από την δυναμική αλληλεπίδραση αμοιβαία προσδιοριζόμενων πολικοτήτων. Οι πολικότητες αυτές, όπως σταθερότητα/αλλαγή, ενότητα/διαφορά, συνεργασία/ανταγωνισμός, δεν είναι κατ’ ανάγκην εχθρικές. Η μια δεν μπορεί να υπάρξει δίχως την άλλη και η αδιαμφισβήτητη ένταση μεταξύ τους μπορεί να καταστεί γόνιμη.
Το αξίωμα αυτό αμφισβητείται από το ατομικιστικό αξίωμα της μη αντίφασης σύμφωνα με το οποίο ένα πράγμα δεν μπορεί να είναι Α και μη Α ταυτόχρονα. Η μη αντίφαση από εργαλείο της λογικής αναγορεύεται σε οντολογικό νόμο αποκλείοντας την πιθανότητα αλληλεπίδρασης συμπληρωματικών πολικοτήτων.
Για την επίλυση προβλημάτων απαιτείται δυναμική ισορροπία μεταξύ των πολικοτήτων και όχι απαλοιφή του ενός πόλου από τον άλλον.
3.Το αξίωμα της αναδυομένης τάξης.
Οι ολότητες γεννούν ιδιότητες και νόμους μη αναγώγιμους στα συστατικά τους μέρη. Η αναδυόμενη τάξη τείνει προς μεγαλύτερη αρμονία, περιπλοκότητα και ολοκλήρωση.
Ο αναγωγισμός του ατομικισμού, σύμφωνα με τον οποίον το όλον είναι το άθροισμα των μερών του, αμφισβητεί το αξίωμα της αναδυόμενης τάξης.
Τα περίπλοκα συστήματα (οικονομίες, οικοσυστήματα κ.λπ.) πρέπει να μελετώνται στο επίπεδο της ανάδυσής τους και όχι απλά να τεμαχίζονται στα μέρη τους.
4.Το αξίωμα του περιορισμού από τα συμφραζόμενα και συναφή.
Η ταυτότητα και βιωσιμότητα οποιασδήποτε οντότητας καθορίζεται από τις ολότητες στις οποίες μετέχει (κοσμική-φυσική-βιολογική-κοινωνική ).
Κατά την ατομικιστική προσέγγιση, αντίθετα, οι ιδιότητες και οι συμπεριφορές μιας οντότητας είναι ενδογενείς και δεν εξαρτώνται από τις σχέσεις της με τα συναφή φαινόμενα, με τα συμφραζόμενα.
Όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες πρέπει να ελέγχονται για την συμβατότητά τους με μεγαλύτερα ζώντα συστήματα.
5.Το αξίωμα της προτεραιότητας των διαδικασιών.
Η πραγματικότητα ενεργείται θεμελιωδώς μέσα από διαδικασίες. Τα «πράγματα» είναι σχετικά σταθερές μορφές μέσα σε μια συνεχή ροή μετασχηματισμών.
Το ολιστικό αυτό αξίωμα αμφισβητείται από το ατομικιστικό πολικό του, σύμφωνα με το οποίο η ουσία έχει προτεραιότητα έναντι των διαδικασιών. Το είναι συγκροτείται από πράγματα (ουσιαστικά) και όχι από διαδικασίες (ρήματα ).
Πρέπει να εστιάζουμε στην καλλιέργεια υγειών και προσαρμοστικών διαδικασιών. Η προσκόλληση σε αναλλοίωτα -υποτίθεται- δομικά υλικά πρέπει να αποφεύγεται.
6.Το αξίωμα της βαθιάς γνώσης.
Η έγκυρη γνώση προκύπτει από την συμμετοχική παρατήρηση, τον «διάλογο» γιγνώσκοντος και γιγνωσκομένου.
Στο ολιστικό αυτό αξίωμα αντιπαρατίθεται η ατομικιστική προσέγγιση του αμέτοχου θεατή. Η προσέγγιση αυτή αντιμετωπίζει την γνωστική διαδικασία ως παθητική και αποστασιοποιημένη παρατήρηση μιας σταθερής και πάγιας πραγματικότητας. Ο νους καθρεφτίζει απλώς την φύση και δεν μετέχει σ‘ αυτήν.
Η αληθής κατανόηση απαιτεί διάλογο, ταπεινότητα και πρακτικές που ενισχύουν την γνωστική και ηθική ευθυγράμμιση με το μελετώμενο σύστημα.
Από την περιγραφή των ολιστικών και ατομικιστικών αξιωμάτων προκύπτει ότι ο μεταολισμός υιοθετεί την αξιωματική μέθοδο. Εγκαθιστά, όμως, ένα ριζικά διαφορετικό σύνολο πρώτων αρχών από αυτές του ατομικισμού. Τα αξιώματα του μεταολισμού δεν είναι επιδιορθώσεις των αξιωμάτων του ατομικισμού. Είναι το πολικό τους συμπλήρωμα.
Η παθολογία της νεωτερικότητας πηγάζει, μεταξύ των άλλων, από την κυριαρχία του ατομικιστικού πόλου επί του ολιστικού, ο οποίος παρουσιάζεται από τον πολικό του εταίρο ως υποκειμενικός, διαισθητικός και μυστικιστικός. Η αλήθεια είναι ότι απλώς η ατομικιστική θεμελίωση εστιάζει στα μέρη του όλου, ενώ η ολιστική στο όλον.
Μια πλήρης επιστημολογία θα προέκυπτε μόνον μέσα από την δημιουργική ένταση μεταξύ ατομικιστικής και ολιστικής προσέγγισης. Η ένταση αυτή θα επέτρεπε την γόνιμη συνύπαρξη των δυο προσεγγίσεων. Η συνύπαρξη αυτή δεν θα έπαιρνε πάντως την μορφή ενός χλιαρού συμβιβασμού μεταξύ τους, ούτε θα κατέληγε -πολύ περισσότερο- στην απαλοιφή της μιας προσέγγισης από την άλλη.
Πως, κατά συνέπεια, η δημιουργική αυτή ένταση μπορεί να εκφρασθεί πρακτικά στους θεσμούς και να ενσωματωθεί στις δομές που στηρίζουν την κοινωνική ζωή; Η οικονομία καλείται να λειτουργεί ως υποσύνολο της οικολογίας. Η ατομικιστική λογική της αγοράς, της καινοτομίας και της αποτελεσματικής κατανομής των πόρων δεν απαλείφεται. Το πεδίο εφαρμογής της όμως προσδιορίζεται από μη διαπραγματεύσιμα όρια, που σχετίζονται με την οικολογική ισορροπία και την εύρυθμη λειτουργία της κοινωνίας. Η διακυβέρνηση με την σειρά της καλείται να σέβεται τους θεσμούς διαβούλευσης των πολιτών και να μην αρκείται στην νομιμοποίηση της από περιοδικές εκλογές. Η τεχνολογία καλείται να θέσει την δύναμή της στην υπηρεσία ολιστικών στόχων. Να απελευθερωθεί από τον μόνο στόχο που υπηρετεί τώρα, την συσσώρευση του κεφαλαίου. Η γνωστική λειτουργία καλείται τέλος να επανϊερεοποιηθεί. Με την συμφιλίωση ατομικιστικής και ολιστικής λογικής η γνωστική λειτουργία απαλλάσσεται από τον καθαρά εργαλειακό χαρακτήρα της. Η μάθηση ενώνεται με την ηθική υπευθυνότητα και με μια αίσθηση του ιερού. Τα γεγονότα ενώνονται με τις αξίες.
Το βιβλίο κλείνει με την αναφορά στο θάρρος που απαιτείται για την μετάβαση στην μετανεωτερικότητα. Το απαιτούμενο θάρρος δεν είναι το δραματικών διαστάσεων θάρρος μιας μεμονωμένης ηρωικής πράξης, αλλά το επίμονο συλλογικό θάρρος της γνωστικής και πολιτισμικής καλλιέργειας. Πρόκειται για το θάρρος ενός καλλιεργητή και όχι ενός κατακτητή. Ενός καλλιεργητή που προετοιμάζει το έδαφος, σπέρνει και προστατεύει στην συνέχεια τα αναφυόμενα δενδρύλλια, χωρίς να έχει την ψευδαίσθηση του ελέγχου των πάντων. Σε προσωπικό επίπεδο αναπτύσσονται πρακτικές, όπως αυτή της εντεταμένης προσοχής και παρατήρησης, του διαλόγου και της στοχαστικής σιωπής που αποδυναμώνει τον θόρυβο του ατομικιστικού κατακερματισμού και επιτρέπει την σύλληψη της διασύνδεσης των πάντων με τα πάντα.
